Алтайдын Чолмоны

Бистеҥ ӧскӧ кем де эмес!

08.08.2024

Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱрип турган Андрей Турчак ла Эл Курултайдыҥ председателиниҥ ордынчызы Герман Чепкин куран айдыҥ экинчи кӱнинде Кейдеги десанттыҥ черӱзиниҥ кӱнине учурлалган байрамдык керек-јарактарда турушкандар.

— «Кӧк береттер» бастыра ӧйгӧ Јуу-јепселдӱ Ийде-кӱчтердиҥ эҥ тыҥ черӱлериниҥ бирӱзи болгон, олор арткан јуучылдарга кандый ла айалгаларда бирлик болгондорын кӧргӱзет. Јалтанбас десантниктерге бӱдӱрип болбос керектер јок. Кайда Кейдеги десант — анда јеҥӱ! ВДВ Халхин-Голдоҥ, Керчьтеҥ ле Кабулдаҥ ала 776-чы бийикке, Гостомельге ле Мариупольго јетире Россияныҥ јуучыл магыныҥ тӱӱкизин бичиген. Алтай Республиканыҥ десантниктери бӱгӱнги кӱнде аҥылу јуучыл операцияда бойлорыныҥ молјулу керегин ак-чек бӱдӱрип јадылар. Јалтанбас десантниктер таадаларыныҥ ат-нерезин улалтып, олордыҥ 80 јыл мынаҥ кайра бӱдӱрген керектерине чындык артып, Орус телекейди корулайт» — деп, Андрей Турчак темдектеген.

Башчыныҥ молјуларын бӱдӱреечи: «Канатту пехотаныҥ» кажы ла солдады, кажы ла офицери бӱгӱнги кӱнде текши јеҥӱни јууктадат. Јеҥӱ дезе бистиҥ јаныста болорында кемде де, кандый да алаҥзыштар јок» деп ајарган.

«Бис јалтанбазын кӧргӱскен ле бӱгӱнги кӱнде ат-нерелӱ јуулажып турган јерлештерисле оморкойдыс. Јууныҥ јалаҥдарында јеҥ јастанып јыгылган јуучылдардыҥ эземин кереестеп, баштарысты јабыс эҥчейедис» — деп, А. Турчак темдектеген. Ол Тӧрӧлине чындык јуучыл-десантниктерге быйанын айткан. Бӱгӱнги кӱнде ат-нерелӱ јуулажып тургандарга айыл-јуртына Јеҥӱ алып јанзын деп кӱӱнзеген.

Митингте уткуулду сӧзин анайда ок Россия Федерацияныҥ Государственный Думазыныҥ депутады, Россияныҥ Геройы Владимир Шаманов айткан: «Алтай Республика Кейдеги десанттыҥ черӱзин ӧскӱрерге туку ла Ада-Тӧрӧл учун Улу јуудаҥ ала јаан камаанын јетирет. Эмдиги ӧйдиҥ черӱчилдери аҥылу јуучыл операцияда олордыҥ алдына тургускан јакылталарды јеҥӱлӱ бӱдӱрип, десантниктердиҥ бирлигин тыҥыдып, јаҥжыгуларды улалтат».

Тергеениҥ десантниктерин Россия Федерацияныҥ президентиниҥ Сибирь федерал округтагы чыдулу кижизи Анатолий Серышевтиҥ берген јакылтазыла Алтай Республика аайынча баш федерал инспектор Константин Бирюков база уткуган. Ол бойыныҥ баштанузында: «Десантниктердиҥ черӱзи — ол текши черӱниҥ јӱк ле бир бӧлӱги эмес, ол — јалтанбастардыҥ бӱткӱл школы. Јиит улус мында чындык најылыкка ла јаҥжыгуларды улалтар керектерге таскайт. Россияныҥ президенти Владимир Путин байрам кӱнде Кейдеги десанттыҥ черӱчилдерине ле ветерандарга баштанып, ат-нерелӱ пехотаныҥ солдаттарыныҥ кӧп саба ӱйелери бойлорыныҥ молјулу керегин јаантайын ак-чек бӱдӱрген деп тегиндӱ темдектебеген. Мен десантниктер Россияныҥ национальный јилбӱлерин мынаҥ да ары једимдӱ ле ат-нерелӱ корулаар деп тереҥ бӱдӱп турум» — деп айткан.

Десантниктерди байрамла анайда ок Эл Курултайдыҥ председателиниҥ ордынчызы Герман Чепкин ле Алтай Республиканыҥ депутады, Десантниктердиҥ тергеелик биригӱзиниҥ јааны Аскар Тулебаев уткугандар. Герман Чепкин Кейдеги десанттыҥ черӱзин Јуу-јепселдӱ Ийде-кӱчтердиҥ элитазы деп темдектеген. Кажы ла јиит кижи черӱдеги службазын десантта ӧдӧргӧ амадайт. ВДВ кандый ла ӧштӱге косколоҥду согулта эдер кӱчтӱ. Ӧскӧ ороондордыҥ черӱлери оноҥ јолду коркып јадылар. ВДВ-ныҥ ӧткӧн јуучыл јолы кӧп кайралдарла темдектелген. Герман Чепкин бойыныҥ уткуулында: «Бис Кейдеги десанттыҥ черӱзиниҥ ветерандарыла, олордыҥ ат-нерелӱ керектерин бӱгӱнги кӱнде једимдӱ улалтып турган черӱчилдерле јолду оморкойдыс. Бистиҥ јерлештерис Тӧрӧлин корулаар молјулу керегин ВДВ-да ӧдӱп, јакшынак таскаду алат. Олор Кейдеги десанттыҥ «Бистеҥ ӧскӧ кем де эмес!» деген канатту сӧстӧрине јаантайын чындык артадылар» — деп айткан. Парламентарий бастыра ветерандарга ла черӱчил-десантниктерге бек су-кадык ла амыр-энчӱ јӱрӱм кӱӱнзеген.

Митинг Горно-Алтайскта Јеҥӱниҥ паркындагы Ӱргӱлјик отко, Кейдеги десанттыҥ черӱзиниҥ тӧзӧӧчизи Василий Маргеловтыҥ ла кызалаҥду тергеелерде болгон јуучыл керектерде јеҥ јастанып јыгылган јерлеш јуучылдарга учурлай тургузылган кереестерге чечектер салганыла тӱгенген.

Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ пресс-службазы

Тӱӱкидеҥ
«Канатту десанттыҥ» тӧзӧлгӧн ӧйи 1930 јылдыҥ куран айыныҥ 2-чи кӱнине келижип јат. Шак ла бу кӱнде Воронежтыҥ јанында болгон јуучыл ӱредӱде он эки десантник ТБ-3 бомбардировщиктеҥ баштапкы ла катап парашютту калыгандар. Једимдӱ ченелтениҥ кийнинде эксперттер мындый черӱни тӧзӧӧр шӱӱлтеге келгендер.

База бир јылдаҥ Советский Союзта десантниктердиҥ частьтары эрчимдӱ тӧзӧлип, Кызыл Черӱниҥ ийдезин билдирлӱ тыҥыткан. 1932 јылда дезе «канатту десанттыҥ» баштапкы батальондоры СССР-дыҥ Кейдеги черӱзине кожулгандар.

«Кӧк береттер» ас эмес ӧйгӧ — он беш јылдыҥ туркунына Кейдеги черӱниҥ тоозында болгондор. 1946 јылдаҥ ала бу черӱни коруланарыныҥ министри башкарган, је оны таҥынаҥ башка черӱ эдип тӧзӧбӧгӧндӧр. Ол анайып база да тӧртӧн беш јылдыҥ туркунына јерле јӱрер черӱниҥ тоозында болгон.

«Канатту десант» таҥынаҥ башка черӱ болотон чыдуны јӱк ле 1991 јылда алган. ВДВ байрамын шак бу ла ӧйдӧҥ бери эрчимдӱ темдектейт. Је 2006 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 31-чи кӱнине јетире ороондо куран айдыҥ экинчи кӱнин окылу байрам деп кем де јарлабаган. Бу байрам Россияда ороонныҥ башкараачызы ол јанынаҥ аҥылу јӧпти чыгарып, ого колын салган кийнинде окылу темдектелип башталган деп айдар керек.

Јилбиркектерге
Вася таайдыҥ черӱзи
Василий Маргелов СССР-дыҥ Кейдеги десантыныҥ черӱзин јирме јылдаҥ ажыра башкарган. Бу генералдыҥ шылтузында черӱ ороонныҥ Јуучыл Ийде-кӱчтеринде эҥ тыҥ ийделӱ ууламјы деп јарлалган. Десантниктер тургуза ӧйдӧ оны кокурлаган айас «Вася таайдыҥ черӱзи» (ВДВ) деп адагылайт.

Тельняшкалар кайдаҥ табылган?
ВДВ-да тельняшкаларды кийери база ла В. Маргеловтыҥ шылтузында табылган. Черӱниҥ командирлери мындый кеп-кийим талайчы-пехотинецтерде бар деп, оны баштап тарый јаратпагандар, је генерал бойыныҥ шӱӱлтезинеҥ мойнобогон. Учы-учында оныла јӧпсинерге келишкен. Је десантниктердиҥ тельняшкаларында чийӱлерди кара эмес, теҥериниҥ ӧҥине келиштире кӧк эдип артыргыскандар.

Береттиҥ тӱӱкизи
Десантниктердиҥ кийип турган кӧк береттери мынаҥ озо уй-јиилектиҥ ӧҥине тӱҥей болгон. Мындый береттерди черӱчилдер анчада ла 1967 јылдыҥ куран ла сыгын айларында кӧп кийгендер. Кеп-кийимниҥ јаҥы бӱдӱми јӱк ле 1969 јылдыҥ јаан изӱ айында табылган. Десантниктер кӧк береттерди шак бу ӧйдӧҥ ала бӱгӱнги кӱнге јетире кийет.

Арбузла колбулу јаҥжыгулар
Кейдеги десанттыҥ черӱзиниҥ байрамында арбуз јиири Совет Черӱлерди Афганистаннаҥ чыгарган кийнинде, ӧткӧн чактыҥ 80-чи јылдарыныҥ учы јаар, 90-чы јылдардыҥ башталганында башталган. Десантниктердиҥ кӧп сабазыныҥ службазы бу ороондо ӧткӧни кемге де јажыт эмес. Афганистанда байрам кӱндерде олорды јаантайын арбузла кӱндӱлейтен.

Нениҥ учун фонтанда эжингилейт?
Оныҥ чын шылтагын эмдиге јетире кем де билбес. Бодоштыра тоолу шылтактар бар. Интернетте айдылганыла, фонтанга эзирикте бир канча десантник јыгылган. Нӧкӧрлӧри «чӧҥгӧн» најыларын аргадаарга, сууга база калыгандар. Бу «аргадашка» милицияныҥ ишчилери кожулгандар. Фонтанныҥ јаныла ӧткӧн туура кижи дезе бу керек-јаракты фотојурукка соккон. Десантниктердиҥ байрамда фонтанда эжинетен јаҥжыгузы шак мынайда башталган…

Теҥериге сӱӱш
Десантниктердиҥ бир кезектериниҥ айтканыла, олор фонтандагы суудаҥ кӧк теҥериниҥ «јуругын» кӧрӱп јадылар. Олор анайып јерде де сӱӱген кӧк теҥеризине чындык артып, ого јуук болор кӱӱндӱ.

Арутай Адаров белетеген
Евгений БУТУШЕВТИҤ фотојуруктары