Алтайдын Чолмоны

Јолугарда кандый јакшы!..

08.08.2024

«Музейдеги тӱн», «Библиотӱн» деген јилбилӱ керек-јарактар республикабыстыҥ тӧс калазында јаскыда ӧдӧри јаҥжыккан. Оҥдой аймактыҥ Јоло јуртында библиотека ла музей бир турада иштеп јат ла олордыҥ айылчыларыла туштажузы быјыл јаан изӱ айдыҥ 25-чи кӱнинде ӧткӧн.

– Бис библиотекабыстыҥ ла музейистиҥ «тӱнин» јайгыда, бала-барка ӱредӱдеҥ бош, студенттер айлына јанып келген ӧйдӧ ӧткӱредис – деп, јурттагы библиотеканыҥ ижин башкарган Кларисса Амыева куучындайт. – «Тӱнистиҥ» программазын ӧмӧ-јӧмӧ белетеп, кожо ӧткӱредис. Олордо јаҥыс та Јолоныҥ эмес, је одоштой јаткан Кайрылык ла Коркобы јурттардыҥ культураныҥ ишчилери, спортчылар, ус колдулар ла ӧскӧ дӧ улус јаантайын туружат.

Чын да, ӧткӧн туштажуныҥ кӧп саба айылчылары јиит улус болгон. Онойдо, камчы согор ӱредӱ-ойынды алтай калыктыҥ Эл-Ойын байрамдарында Оҥдой аймактыҥ адынаҥ јаантайын туружып турган Амыр Бордомолов, ок-јаала адышты Юлия Тугудина кӧргӱскен. Ӱркене-јинјилердеҥ јарангыштар ла кееркедимдер эдер ӱредӱни Коркобы јурттаҥ келген 10-чы класстыҥ ӱренчиги Эмина Каташева ӧткӱрген. Топшуурыныҥ ойыныла, кожоҥыла Эзендей Балбин ле Ойрот Елдошев туштажуны сӱрекей кееркеткен.

Быјыл ӧткӧн «Тӱнниҥ» ачылтазы Ойрот Елдошев болгон деп айдар керек. Горно-Алтайск-та јуртаган Эркеш ле Байару Елдошевтердиҥ беш уулыныҥ экинчизи 10 јашту Ойрот јайгы каникулдарын Коркобы јуртта таада-јааназында ӧткӱргенин куучындаган. Ол каланыҥ 7-чи таҥмалу алтай школында ла балдардыҥ кӱӱлик 2-чи таҥмалу школында ӱренип турган эмтир. Уулчактыҥ топшуур согуп ойногонын, кожоҥын уккан улус јайалта ого ӧбӧкӧзи Табар Чачияковтоҥ тӱшкен болор деп айдышкан.

Јоло – јебрен ӧйлӧрдӧҥ бери тӱӱкизиле јарлу алтай. Јурттыҥ музейинде кӧрӧтӧн дӧ, туружатан да керектер ас эмес. Темдектезе, бу туштажуга белетеген фотозоналардаҥ башка кандый ла јерге: јууныҥ туружаачыларыныҥ јуруктарын илген стенениҥ јанына, Аргымай ла Манјы Кульджиндердиҥ ада-ӧбӧкӧзи јуралган јерге, алтай калыктыҥ јаҥжыккан тудунар-кабынар эдимдериниҥ јанына туруп, фотого тӱжерге јараар – база солун фотојурук болор.

Јурттыҥ библиотеказы ла музейи быјыл кайчы Табар Анышкинович Чачияковтыҥ чыкканынаҥ ала 100 јылдыгын ӧткӱргенин, кайчы Шалба Марковтыҥ ла аргачы Манјы Кульджинниҥ юбилейлерин ӧткӱрерге белетенгенин музейдиҥ ижин башкарган Тандалай Шалбыкова куучындаган. Музейдиҥ «тӱнинде» ол шатрала јилбиркегендерге бу ойынныҥ ээжилерин кӧргӱзип, ӱредӱ ӧткӱрген.

Мен јол-јоруктарымда Јоло куш керегинде укканымды ла кӧргӧнимди куучындап, бу куштыҥ эмдиги ӧйдӧ Сайлукемдеги эл паркта соккон фотојуруктарын (олор учун Любовь Ивашкинага ла Майа Ерленбаевага јаан быйан) јурттыҥ библиотеказына табыштырдым.

Ӧскӧн-чыккан алтайыҥа айылдап барып келери кандый јакшы: јерлештериҥниҥ чырайы, эрмек-куучыныныҥ кӱӱзи тӧрӧл лӧ кару, куучындаган куучыны ӧзӧккӧ таныш, соккон эзин-салкыны да јаш тужыҥды эзедет.

Јоло јурттыҥ библиотеказы ла музейи болгон эки кат тура кӧп јылдарга малчы-койчылардыҥ, одоштой јаткан Кайрылык ла Коркобы јурттардыҥ балдарыныҥ ӱренип јаткан интернады болгон. Мен де ондо 5-чи класстаҥ ала 8-чи класска јетире ӱренип јаткам. Јаш тужымныҥ ол ӧйдӧги нӧкӧрлӧрим ле ӱӱрелерим – јарым чактаҥ ажыра ӧйгӧ эҥ јуук ла чындык најыларым болуп артканча.

Горно-Алтайсктаҥ таксиге отурып, Јолого једип барала, мени школ јаар барган оромныҥ бажына тӱжӱрип салзагар деп сурагам. «Школ бо, айса музей јаар ба?» – деп, кӧлӱкчи сураган.

– Музей, музей! – мениҥ сагыжымда бу ором ӱренген школыс, интернадыс јаар барган ором ло болуп артканча.

Јолодогы јурт јеезениҥ библиотеказы ла музейи болгон эки кат бу тураны 1900 јылдардыҥ башталарында Алтайыстыҥ атту-чуулу байларыныҥ бирӱзи Манјы Кульджин Кайрылык јурт јаар барар јолдо, Ӧлӧтӱ оозында туткан. Оноҥ озо мындый тураны бу јерде кем де тутпаган. Манјы тураныҥ ачылтазына бастыра кудаларын, најылашкан орус којойымдарын кычырган эмтир. Јолодогы библиотеканыҥ јааны Кларисса Амыеваныҥ куучындаганыла, ол улустыҥ тоозында албатыда ады јарлу јарлык, Манјыга сӧӧгиле карындаш Кӧкӱл болгон.

Бу керек 1906 јылда болгон.

– Тегин отурбай, тӧгӱниҥди тӧгӱп отур – деп, Манјы Кӧкӱлге айдыптыр.

– Мениҥ тӧгӱниме чыдажып болорыҥ ба? – деп, Кӧкӱл айдып, бу туткан тураҥ ӧскӱс-јабыстыҥ јадатан туразы болотон эмтир деген.

Кезик куучындарла, Манјы бого ачынып, Кӧкӱлди аҥтара тепкен…

Революция болуп, совет јаҥ туруп, Манјыныҥ эки кат туразы амбар-тудумдарыла кожо Јолого кӧчӱрилген. Ол баштап алтайларды бичикке ӱредер, јаҥы јӱрӱмниҥ ээжилерин јаҥжыктырар тура болуп, оноҥ кӧп јылдарга койчы-малчы улустыҥ балдарыныҥ интернады болгон.

Бу тура бузулбай-ӱрелбей, калыгыстыҥ тӱӱкизиниҥ кереези болуп артып, мында јурттыҥ музейи ле библиотеказы иштегенине мен сӱӱнип јӱредим. Оныҥ каалгазында Алып-Манаш Епишкинниҥ чакылары турганы база учурлу ла кӧрӱмјилӱ темдек. Музейдиҥ кыптарыныҥ бирӱзинде калыгыстыҥ тӱӱкизинде билдирлӱ изин артырган Епишкиндердиҥ угы-тӧзине учурлалган кӧргӱзӱ база бар.

Јурттыҥ библиотеказында 40 јылдаҥ ажыра иштеп келген Кларисса Езеевна Амыевага, музейдиҥ ижин башкарган Тандалай Александровна Шалбыковага, Коркобы јуртта культураныҥ ижин башкарган Алефтина Тыныевна Савинага, тергеебистиҥ ӧскӧ дӧ јурттарында Алтайыстыҥ ла калыгыстыҥ тӱӱкизин јууп корыган, ӧрӧ ӧзӱмин кичееген улуска јаан быйан.

Светлана КЫДЫЕВА
Автордыҥ фотојуруктары