Алтайдын Чолмоны

Улалу — Ойрот-Тура — Горно-Алтайск

12.09.2024

Сыгын айдыҥ 6-чы кӱнинде Павел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда Горно-Алтайск каланыҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 200 јылдыгына учурлалган кӧдӱриҥилӱ јуун ӧткӧн. «Кырлардыҥ ортозында турган кала» деп адалган кӧдӱриҥиде Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱрип турган Андрей Турчак, Эл Курултайдыҥ председатели Артур Кохоев, Россия Федерацияныҥ Федерация Совединиҥ сенаторы Татьяна Гигель, каланыҥ администрациязыныҥ јааны Ольга Сафронова, депутаттар Совединиҥ председатели Юрий Нечаев, депутаттар, ветерандар, каланыҥ эл-јоны, аҥылу јуучыл операцияныҥ туружаачылары ла јондык кыймыгулардыҥ чыгартулу улузы турушкан.

Андрей Турчак уткуулду сӧзин каланыҥ тӧзӧлгӧн јылынаҥ баштап, мынаҥ озо оныҥ «јажы» ӧскӧ болгон, је билимчилер ле тӱӱкичилер бир кезек документтерди кыракы шиҥдеп, олордыҥ аайына лапту чыккан кийнинде, оныҥ тӧзӧлгӧн чын јылы адакы-учында јарталды деп темдектеген. Чындап та, озогы бичик-биликте баштапкы ӧрӧкӧлӧр Улалу јуртта 1824 јылда табылган деп айдылып јат. Мэрия бу суракты эл-јонло элбеде шӱӱжип, бир шӱӱлтеге келип, оны каланыҥ сессиязында кӧрӧрине чыгарган. Анайып, депутаттар сессияда Горно-Алтайсктыҥ тӧзӧлгӧн јылын 1824 јылга ӧскӧртип, ол аайынча јӧп јараткандар. Бу кӱндерде толо јажын темдектеген тӧрӧл калабыстыҥ тӧзӧлгӧн јылы керегинде кыскарта, байла, мынайда айдарга јараар.

Республиканыҥ башкараачызы кӧдӱриҥилӱ јуунда мынайда темдектеген: «Кырлардыҥ ортозында турган бу эптӱ ле јуунак калабыс јаан ла мактулу јол ӧткӧн. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ кату јылдарында мында муҥдар тоолу блокадниктер јаткан. Бери анайда ок балдардыҥ туралары, летчиктердиҥ школы ла билим ууламјылу лабораториялар кӧчӱрилип, једимдӱ иштеген. Горно-Алтайск бӱгӱнги кӱнде иштеги магын ычкынбай, Јеҥӱни јууктадарга оноҥ эрчимдӱ иштеп јат. Калганчы јылдарда каланыҥ ич ле тыш бӱдӱми танылбас болуп кубулган, тураларга газ эрчимдӱ ӧткӱрилет, тудум иштер кидим ӧдӧт».

Эл Курултайдыҥ председатели Артур Кохоев Горно-Алтайсктыҥ эл-јоны бӱгӱн озогызынаҥ — он, алдындагызынаҥ алты катапка артык болуп јаранып ӧскӧн кала-јуртыныҥ 200 јылдык юбилейин кӧдӱриҥилӱ кӱӱн-санаалу темдектеп јат деп айткан. «Мен бойым бу калада чыккам ла ӧскӧм. Меге ол база јуук ла кару. Јаан быйанымды анчада ла бу залда отурган ветерандарга айдарга турум. Слер биске јакшы энчи артыргыс-каныгар. Бис тӧрӧл калабысты ӧскӱрерге, тӱӱкизин байыдарга мынаҥ да ары эрчимдӱ иштеерис. Бастырагарды Улалу—Ойрот-Тура—Горно-Алтайск калабыстыҥ 200 јылдыгыла уткуп турум! Кару калабыс јылдаҥ јылга јаранып турзын, эл-jоны амыр-энчӱ јатсын!» — деп, ол уткуулду сӧзинде айткан.

Ольга Сафронова кӧдӱриҥилӱ јуунныҥ туружаачыларын база уткуган. «Алтай Республиканыҥ тӧс калазы, бистиҥ тергеениҥ јӱреги ле согоонныҥ бажындый сок јаҥыс калазы, оныҥ администрациялык, культуралык, ӱредӱлик ле билимдик тӧс јери, бойыныҥ 200 јылдыгын темдектейт. Кала эки чак ӧйдиҥ туркунына адын ӱч катап солыган. Озо Улалу, оноҥ Ойрот-Тура болгон, калганчы јетен јылдыҥ туркунына Горно-Алтайск деп адалат. Тоолу ӧрӧкӧлӱ оогош јурт ӧзӱп, эмди танылбас болуп кубулды. Мындый калада јаҥыс јадар, иштеер, биле тӧзӧӧр лӧ келер ӧйгӧ ижемјилӱ кӧрӧр кӱӱниҥ келер. Је јӱрӱмди кубултарга, јаҥыга јӱткӱӱрге биске элдеҥ ле озо тӱӱкибисти кичееп ле чеберлеп алар керек. Онызы јаан учурлу.

Каланыҥ узун тӱӱкилик бӱги ойто орныктырылганына акту јӱрегимнеҥ сӱӱнедим. Горно-Алтайсктыҥ тӧзӧлгӧн јылы јанынаҥ чындык ла јарамыкту јӧп чыгарган каланыҥ депутаттарына, анайда ок билимчилерге, краеведтерге, јондык организациялардыҥ турчыларына, кӧмзӧниҥ документтерин шиҥдеген ле бу суракты шӱӱжеринде эрчимдӱ турушкан улуска јаан быйанымды айдып турум. Бедиреништӱ иштиҥ турулталары јакшы болды. Оныҥ шылтузында каланыҥ тӧзӧлгӧн јылыныҥ ӧйи чокумдалып, ол јанынаҥ окылу јӧп чыкты. Бу кӱндерде бис оныҥ 200 јылдыгын бийик кӱӱн-санаалу темдектеп јадырыс. Калада бу јаан байрамла колбой, јӱзӱн-башка кӧрӱлер, маргаандар, концерттер, туштажулар, садуныҥ јарымказы ӧдӧр» — деп ол айткан.

Бисте мындый јуундарды узак ӧйгӧ чӧйип, чылазынду ӧткӱретен јаҥжыгу бар. Оныҥ шылтагын улус јакшы билер. Кӧрӧӧчилер кӧп лӧ сабазында кӱӱнге тийер узун-узун куучындардаҥ арып ла чылап јат. Је бу учуралда ӧскӧ јаны артыктады ла эркидеди. Алтай Республиканыҥ государстволык оркестри байрамдык айалга тӧзӧп, улустыҥ кӱӱнин кӧдӱрди. Оны сакыбаган јанынаҥ болгон ӧкпӧӧриштер деп айтсам, байла, чын ла чике болор. Сценадаҥ кӧдӱриҥиниҥ башталганынаҥ ла ала тӧрӧлчи кӱӱндӱ кожоҥдор ло кӱӱлер јаҥыланды. Олор кемди де токуналу артырбады. Темдек эдип «Встанем» — «Турактар» деп кожоҥды адаарга јараар. Оны Кош-Агаш аймактыҥ «Ауен» ансамблиниҥ балдары залда отурган аҥылу операцияныҥ јуучылдарына учурлап кожоҥдогон. Кӧрӧӧчилер дезе ок-таарыныҥ јыдын јытаган, ӧлӱмниҥ «кӧзине» караган, јаҥыс катап берилген јӱрӱмниҥ баазын ӧскӧ улустаҥ чик јок артык билер бу јиит уулдарды бут кырына туруп уткуган. Улус колдорын чабынып ла јат, чабынып ла јат. Ол та сӱӱнчидеҥ, та оморкоштоҥ, та база ӧскӧзинеҥ…

Оркестрдиҥ мындый ойын-концерти учун оныҥ башкараачызы ла дирижеры Владимир Кончевке јаҥыс ла быйан айдар керек. Эре-Чуйдыҥ јиит јайалталары кандый јараш кожоҥдоп јат. Јолды ыраак деп кӱчсинбей, олорды каланыҥ бу байрамына јайалталу кӱӱчи, педагог Акберен Саткамбаев экелген. Артисттерди иштиҥ озочылдары солыйт. Республиканыҥ јаандары олордыҥ кажызын ла сценага чыгарып, кӧдӱриҥилӱ айалгада государстволык кайралдар табыштырган. Ол кӱн Горно-Алтайск каланыҥ администрациязыныҥ ар-јӧӧжӧ, јер ле градостроительство аайынча бӧлӱгиниҥ башкартузыныҥ јааны Галина Легкихке ле МТС-тыҥ ПАО-ныҥ Алтай Республикадагы филиалыныҥ директоры Леонид Тиуновко јербойында бойы-бойын башкарынар бӧлӱкте Россия Федерацияныҥ нерелӱ ишчизи ле «Колбуныҥ узы» деп бийик аттар адалган. Ольга Казанцева Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла кайралдаткан.

Россияныҥ Јурукчылар бирлигиниҥ турчызы јайалталу скульптор Арчын Бадановко ло каланыҥ Культура байзыҥыныҥ «Лукоморье» деп театр-студиязыныҥ башкараачызы Вероника Поповага культурада ла искусстводо јеткен једимдери учун Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ сыйлары табыштырылган. Анайда ок культурада ла искусстводо јеткен једимдери учун Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ сыйы Карина Бабрашевага, Татьяна Бурцевага, Арина Бутушевага, Эрих Ваальга, Нелли Вирцке, Алиса Маркинага, Айсур Нонуковко, Юлия Овчинниковага, Аруна Санашевага, Маргарита Степанищевага, Милана Тюхтеневага,  Денис Хрулевко ло Аскар Юкубалинге табыштырылган.

Горно-Алтайск каланыҥ администрациязыныҥ јааныныҥ баштапкы ордынчызы Юлия Мягкова Россия Федерацияныҥ Федерал јууныныҥ Федерация Совединиҥ Быйанду самаразыла кайралдаткан. Эл Курултайдыҥ Кӱндӱлӱ грамоталары Галина Алтуховага, Елена Вершининага ла Айдана Хабаровага табыштырылган. Горно-Алтайсктыҥ мэри Ольга Сафронова «Горно-Алтайск каланыҥ ӧзӱмине јӧмӧлтӧзи учун» деп кереес медальды Алла Обухованыҥ ла Лаврентий Донбайдыҥ тӧштӧрине таккан. Россияда билениҥ јылы ӧдӱп турганыла колбой, Конуновтордыҥ ла Шаталовтордыҥ билелери «Балдарды јакшы таскатканы учун» деп медальла кайралдаткандар. Конуновтордыҥ билези — беш, Шаталовтордыҥ билези јети бала чыдадып јадылар. Балдар ада-энелериле кожо сценага база чыккандар. Валентина Гауэртке, Алексей Ивашкинге ле Олег Шатинге бу кӱнде Горно-Алтайск каланыҥ Кӱндӱлӱ кижизи деп ат адалган. Ады-јолдоры јаҥыс та калада эмес, је республикада элбеде јарлу бу јерлештеристиҥ фотојуруктары администрацияныҥ јанындагы Кӱндӱниҥ доскозында тургузылган.

Кӧдӱриҥилӱ јуунды артисттердиҥ концерти кеелеп јарандырган деп ӧрӧлӧй айткан эдим. Бисте ойын-бије јогынаҥ бир де байрам ӧтпӧй јат. Бу да учуралда андый болды.Тергеениҥ государственный оркестринеҥ ле Кош-Агаш аймакта Л. И. Тюкованыҥ адыла адалган орто ӱредӱлӱ школдыҥ «Ауен» ансамблинеҥ ӧскӧ кӧрӧӧчилерди бойлорыныҥ бијелериле хореографияныҥ «Айлан» деп ансамбли сӱӱндирген. Залда отургандар Айсур Нонуковтыҥ кайын, Андрей Чадинниҥ, Арслан Абудовтыҥ, Александр Шенердиҥ, Тимофей Алферовтыҥ, Арсений Романовтыҥ, Риана Ирбичинаныҥ ла Лизавета Иродованыҥ кожоҥдорын изӱ колчабыжула уткугандар.

Каланыҥ 200 јылдыгына учурлалган сӱрлӱ концертти белетееринде бу ойын-тургузуныҥ режиссеры, республиканыҥ государстволык оркестриниҥ дирижеры Россия Федерацияныҥ искусстволорыныҥ нерелӱ ишчизи Владимир Кончев, госоркестрдиҥ директоры Жанетта Тонова, баш хормейстер, Алтай Республиканыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи Елена Сныга, хормейстер Евгения Алферова, Алтай Республиканыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи Елена Ластаева, ӱнделтеечи режиссер Аду Ундулганов, отло јарыдаачы оператор Екатерина Нестеренко, искусстволордыҥ тӧс јериниҥ директоры Владимир Стригин, сценарист Вероника Попова, кӱӱ-аранжировщиктер Евгений Калкин ле Максим Густокшин, концертмейстер, Россия Федерацияныҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи Надежда Каланова ла кӧп ӧскӧлӧри де јаан камаанын јетиргендер. Кӧдӱриҥилӱ јуунныҥ туружаачылары олорго алкыш-быйанын айдат.

Арутай АДАРОВ
Евгений БУТУШЕВТИҤ фотојуругы