Алтайдын Чолмоны

Тилим мениҥ — телекейим мениҥ

19.12.2024

Кӱчӱрген айдыҥ 14-чи кӱнинде Куладыныҥ Н. М. Киндикованыҥ адыла адалган орто ӱредӱлӱ школында алтай тилдиҥ кафедразыныҥ профессоры болгон, филология билимдердиҥ докторы Нина Михайловна Киндиковага учурлалган кереес доско бийик ле кӧдӱриҥилӱ айалгада ачылды. Оныла колбой санаа-кӱӱнимди, шӱӱлтелеримди тӧрӧл газедим ажыра ӱлежерге амададым.

Керек-јаракка јуулган айылчылар, билимчилер, алтай тилдиҥ ӱредӱчилери, анайда ок јерлежистиҥ нӧкӧрлӧри, тӧрӧӧн-туугандары јаркынду, эземдӱ куучын айттылар. Солун ла јилбилӱ эске алыныштарды угарга балдарга да, ӱредӱчилерге де јилбилӱ ле керектӱ болды. Кӧдӱриҥи ӧйинде кӧп сыйлар табыштырылды.
Нина Михайловна алтай тилисти шиҥдеери јанынаҥ акту кӱӱнин, бастыра јӱрӱмин берген деп, јуулган улус темдектедилер. Оны муҥга јуук билим статьялары, кӧп тоолу монографиялары ла оноҥ до ӧскӧ иштери јакшы керелейт. Н. М. Киндикованыҥ алтай тил, литература јанынаҥ эткен иштери эмдиги ле келер ӱйелерге баалу ла керектӱ энчи болуп артканында алаҥзу јок.

«Билимге берилген јӱрӱм…» деп адалган кӧрӱ-выставкалу бу керек-јарак, оныла коштой алтай тилдиҥ ле литератураныҥ кабинединиҥ ачылтазы ӧткӧни јуулгандарды сӱӱндирген. Бу байрамдык керекке чыҥдый белетениш болгоны иле кӧрӱнген.

Јаҥы кабинеттиҥ башкараачызы Г. К. Шкорова оны јазаар ишти кыракы ла јайаан кӧрӱмле бӱдӱргени јарт болды. Ӱредӱчи ӱренчиктериле кожо кӧп иш бӱдӱрген: улустыҥ ајарузына мында солун толуктар, стендтер, плакаттар ла алтай кееркемјилӱ чакыныҥ толугы јилбилӱ кӧрӱнди.

Байлык курсак-тамакту јараш столдор, изӱ казан эптӱ, јалакай айалга тӧзӧп, јылу санаалар артыргысты.

Ӧткӧн ачылта Куладыныҥ школыныҥ ӧмӧлигиниҥ нак ла эрчимдӱ ижин кӧргӱзип, анайда ок алтай тилди ӱренери ле јӱрӱмде тузаланары керегинде суракка база катап ајару этти. Бу айдылган сурак јаантайын шӱӱжилген ле кӧрӱлген, нениҥ учун дезе ол тергеебисте тӧс сурактардыҥ бирӱзи болуп артат. Алтай албатыбыстыҥ келер салымы тилисле колбулу. Кичӱ тӧрӧлис республика болуп артар ба, айса јоголып калар ба – база онызынаҥ камаанду.

Калганчы ӧйдӧ мениҥ кӧрӱп, угуп јӱргенимле болзо, су-алтай јурттарда чыдап јаткан јаш ӱйе тӧрӧл тилин керексибей, орус тилге јайылып турган. Шылтагы — интернет, телекӧрӱлте, телефон. Олордыҥ кӧнӱ, јараштыра куучындаары керегинде айтпай да јадым. Сыраҥай ла билетен, тузаланатан сӧстӧрди де билбей тургандары кӧп. Бир учуралды темдек эдип ийейин. 4-5 јашту бала магазинге келип, алтайлап айдардыҥ ордына: «Дайте хлеб и молоко» — деди. «А по-алтайски как сказать хлеб и молоко?» — деп сурагыма ол билбезин јартады. Ада-энези дезе су-алтай улус, Кулады јуртта ӧскӧ уктулар да јокко јуук, бир-эки ле биле, олор до су-алтай тилдӱ.

Бу учурал мени кайкатты да, тыҥ санааркатты да. Бир де эмеш кӧпчитпей де, кӧӧрӧтпӧй дӧ јадым. База бир темдек: СВО-до болуп, олјого кирген алтай јуучылды бойыныҥ тилиле ада-энезине баштанып, сӧс айтсын деерде, ол тилин билбес болуп калган. Мыны уккан ӧштӱлер Россияда тӧрӧл тилин билбес, ӱренбес айалга тӧзӧлгӧн деп јабарлаган. Карам да, уйатту да, ачымчылу да…

Мен бодозом, ада-эне балдарын теле-визордыҥ, телефонныҥ абынына табыштырып койгон, айылда тӧрӧл тилиле куучындашпай јат, кожо бичиктер кычырбай, алтай берилтелер кӧрӱп, јилбиркетпей јат.

Кижи сананза, чӧлӧӧ ӧй јеткил, эмди алдындагыдый иш јок, кӧп саба улус айлында отурат, анчада ла энелер, јаанактар ла ӧскӧлӧри де. Чокумдап шӱӱп кӧргӧндӧ, буудак болгодый айалгалар јок. Алтай тилле бичиктер јеткил, јасактар бар, алтай программаларга бюджеттеҥ акча-манат чыгарылып јат, јаҥыс та болзо газедис бар, алтай берилтелер кӱнӱҥ сайын болот. Је каруузын ончобыс билерис – бойлорыстыҥ керексинбезис. «Јаҥыс мениҥ балам эмес» деп айдып, бош салынып јадыбыс. Келер ӧй эмди де узак деп, бойлорысты мекелеп, та неге де иженип отурадыс. Ӧткӧн јылдарда бисте алтай тил јоголор деп санаа да јок болгон. Је јаҥы ӧй бу суракты кызыдып туру.

Тилин кӱӱнзеп, балдарыныҥ ајарузына салган билелер јакшы једимдерге једет, ӧскӧ укту албатылардыҥ ортозында да јӱрзе, алтай тилин билип, куучындажып, тузаланып јӱргилейт.

Айалганы кӧргӧндӧ, ончо не-неме ада-энедеҥ, биледеҥ камаанду, мында ӱредӱчилер де, ӧскӧ дӧ улус бурулу эмес. Мен оны бойымныҥ ченемелимнеҥ билип турум. Балдарысла айылда куучындажып, алтай ӱлгерлер ӱренип, бичиктер кычырзаас, јартамалду иш ӧткӱрзеес, балдар тилин ундыбас, оморкоп јӱрер. Темдектезе, мен баркаларыма «Маадай-Кара» чӧрчӧкти орус тилле кычыртып, бойым алтайлап кычырала, сӧстӧрдиҥ, эрмектердиҥ учурын, байлыгын јартайдым. Олор сонуркап угат.
Бистиҥ президент В. В. Путин де алтай тил эҥ јебрен, ончо тӱрк тилдердиҥ тӧзӧлгӧзи деп јартаганын, байла, кӧп улус уккан. Бу сӧстӧрди угуп, канайып тилибисле оморкобозыс?!

Тӱӱкинеҥ де кӧп темдектер билерис. Эмиграцияда, ӧскӧ талаларда, ӧскӧ укту албатылардыҥ ортозында јадып, тилин ундыбай, оны ӱренип, јараш, јарт куучындажып јӱргендердиҥ тоозы ас эмес.

Мен бодозом, куру куучындардаҥ, сӧстӧрдӧҥ туза болбос. Кажы ла ада-эне, јаанак, таадак, биле алтай албатызын, угы-тӧзин баалап, иштенер керек. Јаныста, Кош-Агаш аймагыста јаткан казах албатыны алалы. Олор Алтай јерге кӧчӱп, алтай албатыныҥ ортозында узак јаткан да болзо, тилин, јаҥын канча чакка ундыбаган, чеберлеп јат.

Калганчы јылдарда баркаларымды алтай тилге ле литературага јилбиркедип, бойым да алтай тилимди јаҥыдаҥ ачып турум дезем, јастыра болбос. Анчада ла кай чӧрчӧктӧрди ойто катап кычырып, албатыныҥ философиязын, кӧрӱм-шӱӱлтезин јаҥыдаҥ ачадым, тилибистиҥ чеченин, байлыгын кайкайдым. Кай чӧрчӧктӧрдӧ тилистиҥ тӧзӧгӧзи, ол бистиҥ классикабыс, ондо бистиҥ тӱӱкибис, кӧрӱм-санааларыс, јаҥ-кылыгыбыс, чактарга улалган јӱрӱмис, тартыжубыс, келер кӱӱн-санааларыс деп бодойдым.

Алтай тилдиҥ сурагы — бистиҥ келер салымыстыҥ, балдарыстыҥ јӱрӱминиҥ тӧс сурагы. Тил јок болзо, албаты да јок, арт-учында республика да јок болгодый. Бистиҥ бӱгӱнги алтамдарыстаҥ, ижибистеҥ ончо неме камаанду.

Бичинип отурарымда, мындый јолдыктар бойы ла келди, олордо ӧрӧ айдылган шӱӱлтелердиҥ учуры јарталат:

Тилим мениҥ – телекейим мениҥ,
Таайларым сыйлаган талдама байлыгым.
Тереҥ шӱӱлтелӱ санааларын айдынатан
Ага-карындаштарымныҥ алкышту ӧзӧги.
Чактарга ӧскӱрилген чӱмдӱ тилим
Чӧйӧ сыылаган кожоҥдордо,
Јайым јорукту атту јӱрӱмде,
Јараш санааларын элбеткен эземде.
Јайым кӱӱнзеген кӱмӱш сӧстӧри
Кереес болгон улу чӧрчӧктӧрдӧ,
Кӧкӱп ойноордо, омок кӧӧрӧмдӧри
Кару болгон адалар модорында.
Кӧгӱстеги тӱӱнти санаалар
Сыгыт болгон јебрен кайында.
Тили кунырак албаты дезе,
Тереҥ шӱӱлтелӱ кайчылар кайдаҥ?
Табышкакту чӱм-јаҥдары,
Талдама алкыштары кемнеҥ?
Тилим мениҥ – тӱгенбес јӧӧжӧ,
Канайып оны чеберлеп алар?
Кеткин куштар чылап уча берзе,
Кемге комудап куучындаар?
Керсӱ, кееркем тилдӱ болгонысты
Кандый тоолорло јураарыбыс?
Тили јок тербезендер чилеп
Кажы талада кайыларыбыс?
Ӧзӱп јаткан тилмеш балдарыс
Ӧскӱзиреп ӧзӧгин кемге ачар?
Олор чӱмдейтен алтай ӱлгерлер
Канча ӱйеге улалар?
Јылдар ӧдӱп јылыйбаган,
Чактар ӧдӱп чылабаган
Чыдым салымду алтай тилибис
Ӱргӱлјиге улалзын!

Валентина ПАЯНТИНОВА,
АР-дыҥ ла Оҥдой аймактыҥ кӱндӱлӱ кижизи, иштиҥ ветераны