Алтайдын Чолмоны

«Ич-кӱӱниме не кирет, оны ла эдедим…»

28.03.2025

Борис КИНДИКОВТЫҤ ады-јолы республикабыс ичинде элбеде јарлу. Кычыраачыларыс оны јурукчы, балдарды санатка, алтай ойноткыларла ойноорына, кайлаарына ӱредип турган ӱредӱчи, таштарда бичиктер аайынча шиҥжӱ иштер ӧткӱреечи, ӱлгерчи, ӱлгерлерге кӱӱ чӱмдеп, кожоҥдоп турган автор, кыскарта айтса, бастыра ла јанынаҥ јайалталу кижи деп билер. Борис Михайлович керегинде газедис мынаҥ да озо јылдарда бичиген эди. Оныҥ бир јерде отурарга сӱӱбейтенин, јаантайын јайаан бедирениште болгонын билип тура, јерлежиске јолугып, калганчы ӧйдӧ кандый ууламјылар аайынча иштер бӱдӱргенин сурадыс.

Б. М. Киндиков: — Тургуза ӧйдӧ бистиҥ Алтай ичинде бойыныҥ кӱӱниле иштезе, кандый ла ууламјылар табып алар арга бар. Меге ары јанынаҥ јайалта берилген деп айдарга јараар. Оныҥ учун ӱлгерлер, кожоҥдор чӱмдейдим. «Шунуты» деген кожоҥды уккан болбойор. Ол алтай албатыныҥ сӧстӧрине тайанып бичиген кожоҥ. Чӱмдеген кожоҥдорым ортодо эҥ јарлузы, бойыныҥ јолын јакшы алынган деп айдарым. Бойымныҥ ӱлгерлериме, анайда ок јарлу бичиичилерис Паслей Самыктыҥ, Шатра Шатиновтыҥ, Бронтой Бедюровтыҥ, Гӱзел Элемованыҥ ӱлгерлерине чӱмдеген кожоҥдор бар. Калганчы ӧйдӧги чӱмдемелдеримнеҥ «Кадын» деген кожоҥго видео согулган. Улус оны кӧргӧн лӧ болбой. Оныҥ сӧстӧри Шатра Шатиновтыҥ, кӱӱзин бойым чӱмдегем. Ӱлгер, кожоҥ јанынаҥ мындый кӧп алтамдар бар.

— Чӱмдеген ӱлгерлерди бир јуунтыга јууп, бичик чыгарганар ба?

— Алдында «Јӱрек кылымныҥ јаҥары» деген јуунты чыгаргам. Ондо јастыралар бар. Оныҥ учун ого тӱзедӱлер эдип, ӱзеери јаҥы чӱмделген ӱлгерлеримди кийдиреле, јаҥыдаҥ бичик чыгарар деген санаа бар.

Сӱреен сонуркап, бедиреништӱ иштер ӧткӱрип турган база бир ууламјым — ол таштарда бичилген бичиктер. Бу ишти мен бойымныҥ кӱӱнимле ӧткӱрип баштаганым база удай берген. Бу ӧйдиҥ туркунына јуунадып алган иштерим аайынча «Оҥдой аймактыҥ јебрен бичиктери» деген бичик чыгаргам. Оноҥ бери јети-сегис јыл ӧдӱп калды. Бу бичикти база баалап јадым. Нениҥ учун дезе, ондо аймагыстыҥ кайа-таштарында јаҥыс ла бойым тапкан бичиктер эмес, је анайда ок ӧскӧ дӧ улус тапкан бичиктерди бастыра јуунаткам.

Бу ууламјы бойыма база јарайт. Ол ло таштарда канча чактар кайра бичилген бичиктерди кӧрӱп, кайкап, оморкоп јӱредим. Не дезе, кажы ла чак, кажы ла эпоха бойыныҥ изин артыргызып салган. Јебрен бичиктерди кӧрӧр болзо, бисте тӱрк, уйгур, тӧбӧт, ӱзӱк-тоодо, јаҥайлип бичиктер бар. Оныҥ учун Алтайыста мындый бичиктер бар болгоныла биске оморкоор керек деп айдадым. Келер ӱйеге мынызын бастыра јартаар керек. Не дезе, кӧп улус оны билбейт. Бу бичикти чыгарганым јастыра эмес деп сананадым.

Јас келзе, кар тыҥ кайылгалакта ла мен кайа-таштар керип, ары-бери базадым. Кече-башкӱн ле уулымла кожо Ийнегенниҥ бастыра боомдорын айландыс, Кичӱ-Јаламанныҥ кайаларын кырладыс. Ийнеген ле Ийинниҥ ортозында Булан-Кобы деген јер бар. Ого чыгып, база солун јурук, таҥма табып алдыс. Эмди ол кандый ӧйдӧ јуралган, оны кандый албаты артыргыскан деп тӱӱкилик јанынаҥ бедиреништӱ иш ӧткӱредим. Кажы ла табылган јаҥы јурукты эмезе бичикти мен бойыма јуук алынадым. Не дезе, ол бистиҥ байлыгыс. Келер ӱйеге мыныҥ бастыразын кӧргӱзер, айдар керек.

Бойыныҥ ӧйинде Оҥдой аймактыҥ кебеделин чӱмдеп јазагам. Кийнинеҥ Оҥдой јурттыҥ эмблемазын јурагам. Јуукта Оҥдой јуртка кирерде стелланы јаҥыртар деген шӱӱлте эдилген. Оныҥ ӱлекерин эптеп, јараштыра эдер керек. Не дезе, эмди туризмниҥ ӧйинде биске кайдаҥ ла айылчылар келет. Олор бистеҥ јанганда, мындый јерде болдым, мындый неме кӧрдим деп айдып тургулазын. Бу ӱлекерди белетееринде туружарга јазанадым.

Бу ӧйгӧ јетире бӱдӱрип салган иштеримниҥ бирӱзи ол Оҥдойдыҥ топонимиказын јууганым. Аймактыҥ тӧс јуртын айландыра турган кобы-јиктердиҥ аттарын бастыра темдектеп салгам. Анайда ок Каракол јурттаҥ ала Кулады бажында Ӱч-Эҥмекке јетире јерлердиҥ аттарын база јуугам. Бу мындый иштерди бӱдӱрзин деп мени кем де албадабай јат. Бойымныҥ ла баштаҥкайым, бойымныҥ ла кӱӱним. Ич-кӱӱниме не кирет, оны ла эдедим деп айдарга јараар.

Тоолу кӱндер кайра нӧкӧрим Ӧлӧштӧй Тадинов ак чечектӱ алтайга јӱре берди. Бойы база ӱлгерлер, кожоҥдор чӱмдеечи, јурукчы. Ол кӧп эстрадалык кожоҥдор кожоҥдогон.

Алтай Республикада кӱӱлик искусствоведтер јок болгоны јаман деп айдадым. Кажы ла кожоҥды, ол кандый ӧйдӧ, кайда табылган деп ылгаар керек. Алтай эстраданы алза, гитарала кожоҥдоп баштаган баштапкы улустыҥ бирӱзи Дмитрий Яшев болгон деп айдарым. Ол Куладыга келип иштеп тура, «Бис алтай уулдар», «Айана» ла оноҥ до ӧскӧ кожоҥдорын кожоҥдогоны сӱреен кайкамчык болгон эди. Јерлежис Алексей Мандаевле кожо кожоҥдогондорын мен, ол тушта јиит уул, коркышту сонуркап кӧргӧм. Алтай эстраданыҥ тӧзӧлгӧзи шак ол ӧйлӧрдӧ башталган деп бодойдым.

1991 јылда «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ баштаҥкайыла ӧткӧн «Кӱмӱш кайырчак» фестивальда мен гитаралу кайлап кожоҥдогом. Ол тушта кайла кожоҥдоорго јарабас деп критиканы угарга база келишкен ле. Је эмди мындый эп-арганы кӧп јииттерис тузаланат.

Бойыныҥ ӧйинде «Амаду» ӧмӧлик, ӧскӧ дӧ кожоҥчылар алтай эстрадага кандый јараш кожоҥдор экелген эди. Ол ло Болот Байрышевтиҥ, јайалталу јерлежим Сарымай Урчимаевтиҥ, оноҥ до ӧскӧлӧриниҥ араайынаҥ эстрададаҥ фольклорго кӧчкӧнин, оноҥ озо јылдарда чӱмделген кожоҥдордыҥ бастыразын шиҥдейтен кӱӱлик искусствовед керек деп сананып јӱредим.

— Борис Михайлович, Слердиҥ јураган јараш јуруктарар кӧп улустыҥ айылдарыныҥ ичин кееркедет, кӧрӱлерде тургузылат, музейлерде, школдордо турат. Бу ууламјыла колбой нени айдарар?

— Оҥдойдо чадыр айыл тудуп алгам. Кандый јуруктар бар, олорды чадырдыҥ ичинде илип алгам. Эмди, туристтер келип турган ӧйдӧ, олорго јуруктарымды, кыска да болзо, ойын-концертимди кӧргӱзедим, кайлап, кожоҥдоп, алтай ойноткыларла ойнойдым.

Мында айдарга турганым — кажы ла кожоҥчыга алтай ойноткыларла ойноп билер керек, ачык эмезе туйук шоор, комус, топшуур, икили болзын. Бисте тойбалкаштаҥ јазаган ӱнгӱрек деген ойноткы база бар. Оныла, анайда ок амыргыла тузаланып база билер керек деп сананадым. Башка-башка јерлердеҥ келген айылчыларыс мында байлык культуралу албаты јадып турганын билзин деп.

— Балдардыҥ јайаандыгыныҥ тӧс јеринде ижеерди улалтадар ба?

— Эйе, эм тургуза јарым ставкага иштейдим. Јайгыда амыралтага чыгар болорым. Јажы јаанаган кижи, эмди токунап, бойымныҥ алдыма иштеерим.

Оҥдой јуртта Мактыҥ мемориалында аҥылу јуучыл операцияныҥ туружаачыларына учурлай иштер ӧдӧр. Ондо тургузатан кереес-объекттер аайынча белетеген эскиз-јуруктарымды табыштыргам. Айса болзо, бу ӱлекерим аайынча кереес тургузылар. Кӱч ӧй. Оныҥ учун алтай калыкка бастыра кӱӱн-санаазын бек тудунып, бала-барка ол јуу-согуштаҥ эзен-амыр јанып келзин, јуу-чак токтозын деп сананар, алканар керек.

— Ачык-јарык эрмек-куучынар учун алкыш-быйан. База да кӧп јайаан, тӱӱкилик ачылталар кӱӱнзейдим.

— Айтканарла болзын.

Кырчын ЯШЕВ
Евгений БУТУШЕВТИҤ фотојуругы

***

Онгудай
Оҥдой, Конгодой, Онгудай,
Чын адыҥ сениҥ кандый?
Чактар табарган Алтай,
Адаганы чек калай.

Скифтер, хундар, тӱрк ӧйи,
Чингис каандык, ойрот тужы…
Кажы калык адаган сени,
Келер ӱйеге јажыт эмди?

Айландыра субактар орды,
Арба-сула сугарган темдеги,
Кезер таштар баатырлар кӧрӱжи,
Кайа-ташта олордыҥ јуругы.

Айса Конгодой-тайшы мында,
Амырап тыштанган ӧзӧк јери.
Урсул, Мажулу суулар јакалай,
Кийис айылдар, аттар киштежи.

База канча јылдар ӧткӧжин,
Ак-Каанга киргенис кӧрӱнди.
Серкпе, крестке тӱшкенис,
Он кудай та кайдаҥ келди?

Кӱн бадышта Шакшакту ман
Шибелерине сени коруган.
Кӱнчыгышта Ӧлӧт лӧ Кырышкан,
Келген ӧштӱни мында кырган.

Байлу Азулу ла Кара Туу,
Быйанду Кутук ла Бурхан суу,
Бестӱ айаҥ, Темир Тумчук,
Телкем Талду ла Јудулук.

Ыжык, јайым јер Оҥдой,
Алкап салгандый ӧрӧ Кудай.
Ӧҥжип барзын эл-јон алтай,
Айлу-кӱндӱ јебрен Алтай!

* * *
Ӧй ӧдӱжи капшайын,
Ӧҥӧлӧп јӱрер арга јок.
Ӧксӧп таҥ келгежин,
Ӧҥжӱп кӱйзин от-очок.

Ӧҥзӱре сурактар кӧп бисте,
Ӧйкӧгӧндий јаныҥда.
Ӧскӧн-чыккан Тӧрӧлиҥ,
Ӧзӱп баргай не чактарга?

Ӧчӧш јаман кылыгыс,
Ӧштӱлерге јем болбой.
Ӧмӧ-јӧмӧ барзабыс,
Ӧрӧ Кудайдаҥ јол болбой.

Ӧргӧӧ, тергеебис Хан Алтай.
Ӧзӧк буурысла эм Алтай.
Ӧлӧт, теле, тӱрк эли,
Ӧткӧн јылдардыҥ белеги.

Ӧлӱм, јӱрӱм јаантайын,
Ӧӧркӧшкӧндий чактарга.
Ӧчпӧй артып каларыс,
Ӧдӱ бычак мизинде.

Ӧбӧкӧ баскан јеримде
Ӧҥкӧк сӱмер тайгалар.
Ӧртӧк јӱскен кӧлдӧрдӧ
Ӧчпӧс кӱмӱш јылдыстар.

Јем* — курсак
Ӧлӧт* — ойрот
Белек* — сый

Јас
Јас кӧӧркий јайканып,
Алтайыма јет келди.
Соок кышты ӱйдежип,
Јылу колын ол берди.

Кӱн кӧзи каткырып,
Сӱӱш чогын чачкандый.
Јер-Эне ӱшкӱрип,
Тын јӱрӱм јайгандый.

Кеткин куштар чуркурап,
Кейде учат, јеҥилин!
Канча суулар јаҥарлайт,
Тыҥдап уксаҥ, јаражын!

Ондый болзо, шоҥкордый,
Кӧк-айаска чыгайын.
Јастыҥ ару сӧстӧрин,
Ай-канатла чийейин.

Ол тушта сӱӱшкендер
Оҥдоп ийер болбайсын.
Арка меесте чечектер
Ӧрӧ кӧрӱп кычырзын.