Алтайдын Чолмоны

Иштеген ижи мергендӱ

03.04.2025

Быјыл орооныс Улу Јеҥӱниҥ 80 јылдыгын темдектеп турарда, «Алтайдыҥ Чолмоны» газедистиҥ бӱктеринде бу эҥ јаркынду байрамыска учурлай Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачылары, тылда артып, бастыра кӱчин берип, эр улустыҥ ордына кату-кабыр иш иштеген эпшилер ле јуу ӧйиниҥ балдары керегинде бичимелдер кӧп чыгат. Кажы ла кижи бойыныҥ јуук улузыныҥ јӱрӱмиле, олордыҥ ак-чек ижиле кычыраачыларды таныштырарга амадайт. Улу байрамныҥ алдында јуу ӧйиниҥ балазы Валентина Санашевна ЧЕЛОКОВА (Кульдина) керегинде бичилбезе, јаан јастыра болор деп санандым.

Оныҥ учун јаскы кӱнниҥ јылу чокторына кар кайылып, каланыҥ ӧрӧги оромдорыныҥ јолдорыла суучактар шоркырада агып турган бир кӱн таныжым Ирина Георгиевна Майкановала кожо Валентина Санашевнаныҥ айлына айылдап јӱрдим.

Озо ло баштап айылдыҥ ээзин кӧрӧлӧ, ого јаан ла болзо, 70 јаш берериҥ деп сананып калдым. Турага кирип келзебис, столыныҥ ӱстинде толтыра аш-курсак. Ӧрӧкӧн айылчылар келер деп, тыҥ ла белетенген эмтир. Чай-чуйды ичип, таныштыс. Кӧрӧр болзо, Валентина Санашевнала экӱниҥ таныштарыс кӧп – олорды ончозын сурулажып, куучын-кумыйыс башталды.

Валентина Санашевна 1942 јылдыҥ кандык айыныҥ 20-чи кӱнинде чыккан, кӱӱк айдыҥ 4-чи кӱнинде адазы Кульдин Санаш Кыпчакович Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга атанган.

Бу карыкчалду кӱнде адазы бир де айы јеткелек кызычагын колго алып, кучактап, амтамду јыдын јыткарып, јаактарын окшогон болор. Байла, Санаш Кыпчакович чылап муҥдар тоолу эрлер канду јууга атанар алдында энезине, эш-нӧкӧрине, бала-барказына бойын «кичееп эзен-амыр јанып келерим» деп сӧзин берген.

«Мынаҥ барган јуучылдардыҥ кӧп сабазын курчуга алдырткан Ленинградты јайымдаарына аткарган. Олор агаш аразында курчудаҥ узак ӧйгӧ чыгып болбой, јиир курсак јок, ӧлгӧн аттыҥ эдин јип аргадангандар. Оноҥ адам мынайда куучындап туратан – Ленинградтыҥ курчузы эмеш айадай берерде, каланыҥ улузы, балдары келип солдаттардаҥ курсак сурагылап турган. Бис бар-јогысла ӱлешкенис ле. Бир оогош уулчак немецтиҥ ӧнӧтийин артырып салган велосипедин кӧрӧлӧ, оныла маҥтадарга ла јатканча, оны адып салган. Јакылтага барган кыстардыҥ батальонын фашисттер аткылап салганын уккан. Байла, ол адамныҥ санаа-кӱӱнинде тереҥ арткан, оныҥ да учун биске «Слер, кыс балдар, канай-канай јуу башталза, ары барбагар» деп јакыйтан. Адабыс шыркаладала, Улан-Удэде госпитальда јаткан. Су-кадыгын эмеш те болзо оҥдолтоло, јанып келген. Адабыс Мӧндӱр-Соккон јурттыҥ сурас-кыпчактарынаҥ чыккан.

Энебис Келей јурттаҥ Баштыкова Сыйап, сӧӧги оочы. Бис биледе тӧрт кыс чыдаганыс. Јаан эјем Нина, мен, Лидия ла Тамара» – деп, Валентина Санашевна куучындады.

Баштамы школды Валя Мӧндӱр-Соккондо божоткон. Ол 7-чи класстаҥ ала областной национальный школдо ӱренген. Ондо ӱренип турарда, коо сынду кызычактардыҥ – Валентина Кульдинаныҥ ла Ирина Тезегештиҥ элгирин Надежда Михайловна Адарова (Аржан Ойынчинович Адаровтыҥ эш-нӧкӧри) ајарып, гимнастикала тазыктырган. «ОНСШ-та кожо ӱренген нӧкӧрлӧрим кӧп сабазы јаан иштерде иштеген, Туулу Алтайдыҥ ичинде ады-чуузы чыккан тоомјылу улус. Ондый улустыҥ ортозында Край Адарович Бидинов.

Ол школдоҥ ло ала чӱмдеген, бичимелдерин озо ло баштап меге кӧргӱзетен болгон. «Валя, келзеҥ, бу мыны кычырып кӧрзӧҥ. Кандый деп бодоп туруҥ?» – деп кычырар. Мен оны оҥдобой до турган болзом, шӱӱлтемди айдып, кӧкӱдип ле туратам» – деп, Валентина Санашевна каткырып, эске алынды.

Валентина школды 1960 јылда божодоло, Алтайский сельхозинституттыҥ зоотехнический факультединиҥ билим-зоотехник деп бӧлӱгине кирген. Спортты сӱӱген кыс институттыҥ волейболло командазында ойногон, оныҥ капитаны болгон. Кӧп катап јеҥӱчилдердиҥ тоозына кирип туратандар.

Эш-нӧкӧригерге канайда туштаганар, танышканар деп сурагыма Валентина Санашевна чала кемзинип, кӱлӱмзиренип мынайда куучындады: «Областной школдо ӱренип турган ӧйлӧрдӧ мен соокко ӧдӧлӧ, ӱйе-сӧӧгим оорыган. Јаан класстарда интернатта кожо јаткан балдар эҥирде бијелеп баргылайтан. Бир катап эҥирде кыбымда јаҥыскан отурзам, кожо ӱренип турган Вася Челоков келген. Экӱ куучындажып отурарыста, ол меге јӱрегиндеги јажыттарын ачкан.

Оныҥ угы-тӧзи Экинурдагы Быргасты ӧзӧктиҥ тодошторы. Бойлоры јайзаҥду улус болгон. Революция тушта олор Кӧксуу-Оозы јаар кӧчкӧн. Оноҥ Челоковтор Јабаганга келип, ондо токтогон. Вася сельхоз институтта агрономго ӱренген.

Институттыҥ кийнинде экӱ биригип, биле тӧзӧгӧнис. Эш-нӧкӧрим черӱнеҥ келерде, Јабагандагы племсовхозко иштеп барганыс. Вася сортоучастокто агроном болгон, мен зоотехник. Ол тушта бисле кожо ченемелдӱ зоотехник Анна Васильевна Арбанакова, селекционер Иван Тишминович Бахтушкин ле о.ӧ. иштегендер».

Јиит билениҥ алдында јаан амадулар, иштер, ижемјилер турган. Билимчи специалисттердиҥ эрчимдӱ иштеринеҥ улам јурт ээлемде јаҥыртулар башталган – мал-аштыҥ угы, азырал ӧлӧҥдӧрдиҥ чыҥдыйы јарандырылган. Кан-Оозы аймактыҥ јурт ээлем башкартузы эки јиитти Экинурда ХХII партсъездтиҥ адыла адалган колхозко иштеерге аткарган.

Валентина Санашевна – зоотехник-селекционер, Василий Башевич – агроном, Москваныҥ билимчилериле кожо јуук колбуда иштеген. Мында олордыҥ билим иштери улалган. Кийнинде јылдарда В. Б. Челоковтыҥ бу јерде мал-ашка азырал белетеерге кандый ӧлӧҥ-чӧп јакшы ӧзӧр деп ченелте иш ӧткӱрген јикти Экинурдыҥ эл-јоны Чолок Кобызы деп адап салган.

«Бис Экинурда иштеп турган ӧйлӧрдӧ колхозтыҥ председатели Чур Куклеевич Агин болгон. Сӱрекей баштаҥкайлу, иштеҥкей, јамылуларла эрмектежип билер кижи колхозты билгир башкарган ӧйинде јурттыҥ улузыныҥ јӱрӱми јаранган. Мениле кожо уй-малдыҥ угын јарандырарында Дмитрий Токтонович Майманов иштеген. Ол тушта колхозтыҥ мал-ажын јозокту ӧскӱрген озочылдар: Бетпей ле Эрте Бадакиндер, Баштык Саданов, Ӧчӧш Кокпоев, Капшай Дедин ле оноҥ до ӧскӧлӧри. 1973 јылда «Соцмӧрӧйдиҥ јеҥӱчили» деп медальла кайралдатканыс.

Ол ӧйлӧрдӧ уйлардыҥ эмчеги соокторго маститтеп калатан. Тайга-ташты керип, колхозтыҥ мал-ажын кичеегенис. Бир катап тайгада турган уйларга айу табарган деп табыш келген. Меге ого једип, ӧлгӧн уйларды чоттоп, акт тургузар керек болгон. Васяныҥ јобош адын минеле, једип барар болзо, айу уйлардыҥ кезигин јийле, кезигин кӧмӱп салган.

Оны кӧрӧлӧ, тыҥ ла коркыгам» – деп Валентина Санашевна эске алынды.

Оныҥ кийнинде јылдарда ол школ-интернатта библиотекарь, Горно-Алтайсктыҥ баш ашканазыныҥ баш инспекторы, Горно-Алтайскјуртстрой тресттиҥ коменданты, типографияныҥ инспекторы болуп иштеген. 1980 јылда облсовпрофтыҥ јӧбиле Валентина Санашевна обкомныҥ профсоюзыныҥ јурт ээлем аайынча инструкторына кӧчӱрилген.

1983 јылда ол јурт ээлемниҥ билим-технический биригӱзиниҥ областьтыҥ башкартузы-ныҥ билим качызына кӧстӧлгӧн. 1987-1992 јылдарда В. С. Челокова каладагы сок јаҥыс коночылыктыҥ администраторы болуп иштеген (бу јамыда баштапкы алтай кижи). Амыраарын билбес эпши 1992-1996 јылдарда «Рассвет» кооперативтиҥ экспедиторы болгон.

Бастыра јӱрӱмине јозокту иштеген Валентина Санашевнаныҥ иштеген текши стажы 46 јыл. Ол Россия Федерацияныҥ Иштиҥ ветераны. Ижи-тожын јурт ээлемле колбогон кижиде Јурт ээлемниҥ нерелӱ ишчизи деген ат адалбаганы кайкамчылу эмтир.

В. С. Челокова тергеебисте талканныҥ учурын јартап, алтай албатыныҥ национальный курсагы деп сурак кӧдӱрген. Ого учурлай «Алтайдыҥ Чолмонында» Артур Сулуковтыҥ јаан бичимели чыккан.

Валентина Санашевнаны кӧрӱп, «кыймыктанган кижи кыр ажар» деген сӧстиҥ учурын оҥдоорыҥ – тегин отурбас ӧрӧкӧн маалада ишти ончо бойы эдет, туразыныҥ ичи ару, јараш.

«Василий Башевичле экӱ эптӱ-јӧптӱ јуртап, эки бала азырап чыдатканыс. Уулым Эжер ле кызым Эльвира. Мен јети барканыҥ ырысту јаанагы. Амыр, Аганак, Алтынкыс ла Байана уулымныҥ балдары; Эркеш, Эркелей ле Элина кызымныҥ.

Балдарымды бойыныҥ албатызын тооп, оныла оморкоп јӱрзин деп ӱреткем, эди онойдо баркаларымды ӱредедим. Онойдо ок бастыра јӱрӱмиме сок јаҥыс алтай газедис «Алтайдыҥ Чолмоныныҥ» јаантайынгы бичидеечизи».

Мынайып, јилбилӱ айылдаш болды. Валентина Санашевна узак-узак јылдарга су-кадык, эмдигизинеҥ эҥ артык, омок-седеҥ јӱрзин.

Виктория ТИХОНОВА
Фотојуруктар Челоковтордыҥ билелик кӧмзӧзинеҥ алынган