Алтайдын Чолмоны

Угы-тӧзистиҥ тазыл-тамыры

03.04.2025

«Таҥ Чолмон» колхозтыҥ озочылдары Шабалинде ӧткӧн аймактыҥ јуунында, 1950 јылдар. Солдоҥ оҥ јаны јаар отургандары: бригадир-полевод Чочогой Иркитов, садучы Шагайчы Соенов, тискинчи Михаил Куданов, тургандары: клубтыҥ јааны Торкоҥ Мундусова, малчы Антурак Соенов, ветеринар Јинјибей Тӧлӧсова, койчы Јорокон Иркитов, избач Јыргал Иркитова, садучы Ӱренчи Соенова, колхозчы Јалачы Мундусова

Антурак Созыйканович Соеновтыҥ узун јӱрӱми сӱреен јилбилӱ ле кайкамчылу болгон. Бу кижиниҥ бала-барказыныҥ, тӧрӧӧндӧриниҥ тоозы јӱстеҥ ажыра.

Антурак 1875 јылда јокту, кӧп балдарлу сойоҥ сӧӧктӱ Созыйканыҥ билезинде чыккан. Адазы Созыйка карындаштары Соснопло, Созонло кожо байларга јалданып, ӧлӧҥ, одын белетегилеп, мал, уй-кой кабыргылайтан. Чыйрак, иштеҥкей улус иш јок јӱрбейтендер.

Олор Коскол ӧзӧккӧ Кадын ичинеҥ келген. Ондо Чобы, Бий деген кичинек јурттар турган. Косколдо кӧп сабазы јоктулар јаткан, олор јалчылар болуп јӱргендер.

Карындаштар Созыйка, Сосноп ло Созон бой-бойына болужып, коштой јуртагандар. Антурак адазындый, акаларындый ок узун сынду, ак чырайлу, коҥжок тумчукту, кӱргӱл чачту болгон. Јурт улустаҥ мындый бӱдӱмиле аҥыланган. Кыжы-јайы чадыр айылдарда јаткандар. Оору-јоболдоҥ, сооктоҥ, ачанадаҥ балдардыҥ да, јаан да улустыҥ ӧлӱми кӧп болотон.

Антурактыҥ јаан эјези Байбай тӧӧлӧс сӧӧктӱ Чылбакка качкан. Олор Ӧмӧ деп кысту ла Јимекчи, Чырбыкчы, Ирбичи деген уулдар азырагандар. Сыйны Ӱренчи тодош сӧӧктӱ Матакка барган. Олордыҥ уулы Адыш Чичанов балдарыла Ороктойдо јуртаган. Јаканат аказы Шагайчы деген уулду, ол мундус сӧӧктӱ Ӱренчини алып, Володя (Моно) деп уулду болгон. Ол озочыл малчы болгон. Оныҥ балдары Аржан, Батыр, Марина ла Алена.

Кудачы, Курдун деп карындаштары Апшыйактуда јуртагылаган. Кыйгас эјезинде, Каштак ла Эјис карындаштарында балдар јок.

Бӱгӱнги кӱнде јууктарыныҥ бала-барказы чыдагылап, колго-бутка тургулап, айыл-јурт тӧзӧгилеп, башка-башка јерлерде јуртагылайт.

Петроградта јууныҥ тыловой иштеринде

1914 јылда Баштапкы телекейлик јуу-чакка алтай улусты албаган. Је фронтто айалга кызу, кату боло берерде, 1916 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 25-чи кӱнинде каанныҥ чыгарган јакааныла алтай улусты тылда иштеерге алдыргандар. Тылда иштеген улустыҥ айалгазы сӱрекей кӱч болгон. Кӱнинде бир катап азыраган, кийим-тудум јок, ишјал тӧлӧбӧгӧн.

1915-1916 јылдарда Каспа јурттаҥ Петроградта тыловой иштерде Антурак Соенов ло Ирбичи Телесов турушкандар. Јаан ӧрт тушта Ирбичи тыҥ шыркаладып, оноҥ улам божогон. Оныҥ сӧӧги Петроградта текши сӧӧксалгышта јуулган. Каспа јуртта ӱйи Томык ла уулы Кажыкчы арткан.

Антуракты ӧрттӧҥ чыгарып, аргадап алгандар. Је ол кӱнге кӧрӱп албай, кӧзи кылбыгатан.

Билелик јӱрӱм

Ырыс болуп, Антурак Созыйканович Петроградтаҥ Алтайына јанган. Бойыныҥ јууктарыныҥ ортозына јӱрӱп, шыркалары јазылып, кӱӱн-санаазы јарыган.

Биле тӧзӧп, бала-барка азыраар деген шӱӱлтеге келген. Ирбичи нӧкӧриниҥ јакылтазы санаазынаҥ чыкпаган: «Каспа алтайыҥа једип барзаҥ, мениҥ ӱйим Томыкка, уулым Кажыкчыга болужып јӱр. Сен јиит кижи Томыкты алып, јурт тӧзӧзӧҥ, јастырбазыҥ. Иштеҥкей, килеҥкей јакшы келин. Уулымды чыдадып сал».

Онойып, ол кергил сӧӧктӱ Томыкла биле тӧзӧгӧн. Чыйрак, иштеҥкей, чыдамкай Кажыкчы Антурак адазыныҥ болушчызы болды.

Антурак ла Томык он бир бала азыраган. Јаан кызы 1919 јылда чыккан. Кызылдар ла актар јуулажып турган саймалганду ӧй болгон. Оныҥ учун кызын Саймачы деп адаган. Эзен артып чыдагандары — уулдары Кӱчӱҥ (1926 ј.), Казак (1928 ј.) ла эҥ кичинек кызы Таначы (1931 ј.). Балдардыҥ энези Томык 1937 јылда божогон. Тун уулы Кажыкчы черӱдеҥ јанып келеле, энезине јолуккан.

Ол коркышту кату ӧйлӧрдӧ Антурак ла Томык алты балазын јылыйткан. Айылдаштарыныҥ да айалгазы ондый ок болгон. Јаҥыскан арткан Антуракка кӧп балдарын азыраарга, кичеерге кӱч болгон. Ол иркит сӧӧктӱ Тодомой деп тул келинди айлына экелген. Ол Ороктойдыҥ кижизи Апшыйактуда кам Тогусовло јуртап, јаҥыскан арткан. Кыска сынду, таларкак, кӱчтӱ келин болгон. Ӧдӱк јок јӱретен. Бойы ла шалмарын, чамчазын элбек эттирте кӧктӧп алатан, платье, јӱкпе кийбейтен. Аҥдарга, куштарга тузак тургузар аҥчы болгон. Эликти ийни ажыра салып, јӱктенип экелер. Уй-кой кабырып, ташту, тегенектӱ меесте, агашту, колосколу аркада, аралда ӧдӱк јок јӱретен. Кышкыда кийетен кӧм ӧдӱгин бойы кӧктӧӧр.

Балдарга кату, олорды эркеледип билбес. Курсакты кемјип берер. Ары-бери барза, картошколу таардыҥ оозына темдек эдип, кӱл уруп салар. Је балдарды аштатпаган, торолотпогон – ол кату ӧйдиҥ кемјӱзиле јакшы дебей.

Экӱлези каҥзалу таҥкы тарткылаар. Уулы Казак, кызы Таначы база таҥкычы. Олор Саймачыныҥ јаан балазы Люданы таҥкыга ӱредип салгандар: школго барганча каҥзалу, калталу јӱретен. Кичинек јараш каҥзаны мӧҥӱнле, јесле кееркедип салган. Таҥкылаган кижиниҥ тижи оорыбас, тӱшпес дежетен. Балдардыҥ ӧӧй энези Тодомой 95 јашка јетире јӱрген, тиштери ончозы бӱдӱн, јаҥыс ла кузук чертип турганынаҥ улам бир тижи кыймыктап баштаган. Јаан кызы Саймачыныҥ колында божогон.

Антурак Созыйканович 85 јашка јетире јӱрген. Ол ло бойы јеҥил, чыйрак, иштеҥкей, кажаан-чеденди эбирип, бала-баркаларын сӱӱндирип јӱрген. Оорыбаган, кенетийин ле 1960 јылда јӱреги токтоп калган.

Јаҥы јӱрӱмниҥ турултазы

Коммуна 1929 јылда тӧзӧлгӧн. Оны Чаргыдаҥ келген Зырянов Ганька башкарган. 1930 јылда «Таҥ Чолмон» колхоз, 1932 јылда «Јаҥы јурт» тӧзӧлгӧн. Кӧмзӧниҥ документтеринеҥ алылганыла: колхозтыҥ соведине кӧстӧлгӧн улустыҥ тоозында Антурак Соенов, Тордой Кергилов, Петр Кузинский, Јӧргӧмӧш Майманов, Тохо Саналов, Оокчы Майманов, Табачы Кергилов, Укаа Иркитова, Коночы Соенова — ончозы јоктулар.

Коммунада јуулган малды ӧскӱрер, кӧптӧдӧр деген јӧпти бӱдӱрерге, каруулу улус кӧстӧлгӧн. Антурак Соенов Коскол ӧзӧктӧ јадып, тогус тын уй азыраар, кӧптӧдӧр, Јорокон Иркитов Кызыл-Кујурда 30 тын кой, Чодрашка Чибитте јети тын мал кабырар деп јакылта алгандар. Тоолу јылдыҥ бажында канча ӱӱр кой, уй, мал кӧптӧгӧн. Колхозчылар кыра салып, арба, буудай јуунаткандар.

Антурак Созыйканович кыстары Саймачыла, Таначыла кожо канча јылдарга Коскол ӧзӧктӧ уй-малын кыжы-јайы азырап, кичееп кабыргандар. Бозуларын айрып, энелерин Каспада уй саачылардыҥ саап турган уйларына кожотон.

Ол тушта јылу кажаан јок, кышкыда чий бокло оныҥ јыртыктарын шыбаар. Чогылганын ыраада апарып тӧгӧр. Агаш аразынаҥ чымалыныҥ кургак уйаларын тартып, бозуларга, уйларга тӧжӧк эдип тӧгӧтӧн. Јайгыда малга ӧлӧҥ белетеер. Јайлуда тыттаҥ ойгон јаан узун тоскуурларга суу тажып, тус чейер. Эҥирде уйлар тусту суу ичерге одордоҥ тӱжетен. Мында олорды јӱзӱндеп, јоктоп кӧргӱлейтен. Турлуны эбиреде јоон јадыктарды кӱйдӱрип, малын казыр аҥдардаҥ корулайтан.

30-чы јылдарда сырзавод ачылган, сарјуны, сырды белетеп табыштырган. Јылу кажаандар, турлуларда јаан эмес туралар тудулган. Таначы Каспа јаар уй саачы болуп барган. Саймачы јурттаҥ тура садып алала, балазын школго ӱредерге, кой кабырып келген.

1955 јылда А. С. Соенов Москвага ВДНХ-га баратан путевкала кайралдаткан. Бастыра јӱрӱми мал ижиле колбулу болуп, бийик једимдерге јеткен. Балдарын
ээчидип алып, чыдамкай, иштеҥ-кей, турумкай болорына таскаткан. Адазыныҥ, таадазыныҥ чындык јӱрӱми, јакшы ижи балдарына, баркаларына, јерлештерине јозок болуп арткан.

Людмила АДАРОВА,
каладаҥ