Алтайдын Чолмоны

Тилине ӱренерге газет те болужар

«Алтайдыҥ Чолмоны» эл газет чактаҥ ажыра ӧйдиҥ туркунына ороонныҥ, тергеебистиҥ ле редакцияныҥ јӱрӱминде болуп турган кандый ла уур-кӱчтерди, онойдо ок јеҥӱлерди, једимдерди кычыраачыларыла кожо ӧмӧ-јӧмӧ ӧдӱп келди. Кычыраачыларыс јарлалган кажы ла бичимелди ајарулу кычырып, бойлорыныҥ сӧзин, шӱӱлтезин акту кӱӱнинеҥ айдып јӱредилер. Шак олор, ол тоодо јурткорлор бойыныҥ јолду сӧзиле, газедине тоомјызыла, солун бичимелдериле, газетке улайын бичиткениле јаан керектерде, кызалаҥду ӧйлӧринде болушкан. Бӱдӱмјиниҥ, ижемјиниҥ, ачык болорыныҥ учурын оҥдоп, газетте ондый јарамыкту айалганы тӧзӧӧри јанынаҥ кычыраачылар јаантайын јӧмӧйт.

Јӱс јыл мынаҥ кайра газет јаҥы јолына чыгып, ижин баштап турарда, телекей чек ӧскӧ болгон. Јӱрӱмде, јондыкта кубулталар болуп та турза, газеттиҥ амадузы чокум болгон: кычыраачыларга јаҥыс ла ороондогы, тергеедеги јадын-јӱрӱм керегинде текши јетирӱлер берери эмес, је калыктыҥ кӧгӱс байлыгын, јаҥжыккан чӱм-јаҥын, тӱӱкизин, культуразын орныктырып, олорды корулап ла ӧскӱрип алары.

Јаан ӱйениҥ кычыраачылары газедин оогошто, школдо ӱренип турарда, кычырып баштайла, бӱгӱнги кӱнге јетире колдоҥ салбай, бажынаҥ ала учына јетире кычырадылар. Је бӱгӱнги ӱренчиктерде, ӱренеечилерде, јашӧскӱримде газедиле колбу кандый не? Тергеениҥ школдорыныҥ бирӱзинде алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи болуп иштеген ле бир канча шылтактардаҥ улам тургуза ӧйдӧ ӧскӧ иштеги эпши тилдиҥ салымы, ӧзӱми керегинде јилбилӱ шӱӱлте айткан эди. Бӱгӱнги кӱнде кӧп ӱренчиктер, ӱренеечилер тилиле кӧнӱ, јарт куучындап болбой турганы јажыт эмес. Бичимелди, текстти кычырып та алза, байа тӧс шӱӱлтезин, оҥдайын айдып болбой тургандарын угарга да, кӧрӧргӧ дӧ карамду да, ачу да. Ӱренчиктерге школдо ӱредӱчилери класста эмес ишке «Алтайдыҥ Чолмоны» газединеҥ кандый бир бичимелди кычырып, кыскарта јетирӱ эдип, арткан балдарды таныштырзын деп јакылта берер керек. Эҥирде бала ада-энезиле эмезе јаана-таадазыла кожо газетти кычырып, бойына јараганы аайынча јетирӱ эдерге белетенип алза, база да јакшы. Ол эпшиниҥ айтканыла, бу мындый иштиҥ шылтузында бала газетти колго алып, ондогы јарлалган бичимелдерле таныжып, кычырып та, газетте айдылганыла класста балдарды таныштырып та ӱренер.

Олор кӱннеҥ кӱнге тӧрӧл газединеҥ бир де абзацты тыҥыда кычырып, тилине тасказа, айса болзо, ол бир јылдаҥ алтай тексттерди јайым кычырар, оҥдайын оҥдоор боло берер. Актер до, политик те эмезе албатыныҥ алдына чыгып сӧс, куучын айдатан кижи де мындый кычырыштыҥ тузазын сезер де, баалаар да. Газеттиҥ тилин оҥдобой, кӱчсинип турган улуска бу иш јаҥыс ла тузазын јетирер. Айылда «Алтайдыҥ Чолмоны» эл газет кӧрӱмјилӱ јерде, тӧрдӧ, кӧстиҥ алдында јатсын. Тилистиҥ байлыгы — тӧрӧл газедисте. Газетти кычырары, оныла иштеери таскамалду иштиҥ база бир учурлу бӧлӱги болзын…

Алтай тилиниҥ ичкери ӧзӱмин, салымын сананып јӱрген кычыраачылар кӧп. Олордыҥ бирӱзи ӧрӧ јакшы шӱӱлте айткан эпши болор. Айса болзо, ол школго кайра келип, бу ишти баштаар, ченеер.

Ӧй кубулат, солынат, јылдар јылыжып ӧдӧт, ӱйелер де олорло кожо кубулат, солынат. Бӱгӱнги кычыраачыларыс бисле кожо ло барып јат. Је олорго кечеги ӱренчиктер, бӱгӱнги јашӧскӱрим, јиит ада-энелер кожулзын. «Алтайдыҥ Чолмоны» эл газет кажы ла кычыраачыга болушка келерге белен. Је бу каруулу иште школдордо алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчилери, база тилле, сӧслӧ иштеп турган билимчилер, бичиичилер ле о. ӧ. улус эрчимдӱ турушкан болзо. Тилдиҥ айалгазы, айса болзо, чик јок оҥдолор эди. Тӧрӧл газет бойыныҥ каруулу ижин бӱдӱрет, је јарлалганын кычырып, бойыныҥ сӧзин, шӱӱлтезин айдып билери, база ӱредӱ эмес пе?

Клара Пиянтинова