Алтайдын Чолмоны

Кебезен – jуук улузымныҥ салымында

27.05.2025

Мен бойым алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи болорым. Ӱренчиктеримле кожо бичиичи Эркемен Палкинниҥ јайаандык ижин, чӱмдемелдерин башка-башка класстарда чокум темала ӱренгенис. Темдектезе, 11-чи класстыҥ хрестоматиязында «Кöк теҥери» тууjы, «Алан» деп романынаҥ Кебезен керегинде бажалыгы кийдирилген. Онойып, мен ас шиҥделген, бичилген Кебезен керегинде темала јилбиркеп, ӱренчиктеримле кожо бу бажалыкты канча катап кычырып, шиҥжӱлӱ ижисти баштаганыс. Ижис «Кебезен – јуук улузымныҥ салымында» деп адалган.

«1947–1954 jылдар. Туулу Алтайда Кебезен деп јерде агаш кезип јыгар деп облисполкомныҥ јӧби чыккан. Бу иште бастыра аймактардыҥ улузы, 14 јаштаҥ ӧрӧ уулдар ла кыстар, канду јуудаҥ јанган фронтовиктер турушкан. Кышкыда агашты јыгып, кезип, будагын арчып тарткан. Јаскыда, јайгыда оны суула агыскан. Кийим-тудумы коомой, курсагы ач улус кыжы-јайы агаш кезер јакылта-нормазын бӱдӱрип, уур иштиҥ учына чыккандар.

Бичиичиниҥ геройлоры, темдектезе, Аланныҥ, Тодырдыҥ, Умсуурдыҥ, Боробоштыҥ ла о.ö. јӱрӱми мениҥ jуук улузымныҥ тÿÿкилик салымыла биригип, тизилип баргандый сезилген. Романда јаан ла уур-кӱч иштиҥ учурын кӧргӱскен јолдыктарды кӧрӱп ийели: «1947-1957 јылдар. Туулу Алтайдыҥ эҥ јаан иштериниҥ бирӱзи бу јыш, кайыр јерлерде ӧдӱп турган. Октябрь айдыҥ учы јаар кӧп аймактардаҥ, башка-башка ӧзӧктӧрди тӧмӧн ӧлӧҥ, кош тарткан чанакту аттар тошло такылдадып, ээчий-деечий баргылайтан… Кажы ла jердиҥ улузы бойлоры таҥ алдынаҥ да jадып, иштеп турза, олор туштажып, таныжып, бой-бойлорына болушкылап туратан…»

«… Jадык тартары эҥ ле кÿч иштердиҥ бирÿзи. Алан элдеҥ баштап тыҥ чучураган эмей: эртезинде уйкудаҥ туруп келер болзо, торт ло бастыра бойы öҥзÿретип калатан. Алан анчада ла чанакка jадыктар саларынаҥ калажырайтан, jе jаан удабай бу ишке бир эмеш темиге берген… Сананза, капшай ла баракка jедип, курсак та ичпей, тапчанга jыгыла бергедий…»

Машина, трактор jок улус ончо бу ишти «кызыл» колдыҥ кÿчиле, аттыҥ болужыла бÿдÿрген.
Бажалыкта аттыҥ сӱр-кебери база кӧргӱзилген: «…Кер ат колхоз ичинде jаан jарлу. Оны таныбас кижи jок – кандый да кÿч иштерде ол туружып jат: jаскыда салдага, jайгыда öлöҥ чабарында, аш кезеринде косилкага jегилет, айла jаантайын тöс тартаачызы болот, öлöҥди чанакка канча ла кире jыга салып берзеҥ, кары jаан арканыҥ öзöгинеҥ сöгö тартып чыгар, айла торт ло кижи ошкош – jолды бойы билип, талдап базар…»
Кебезен деп Алтайга
Келбеген болзом кайдадым.
Кебезенниҥ агажын
Кеспеген болзом кайдадым.

Кебезен деп Алтайда агаш кезип jыгар иште мениҥ энемниҥ jаан ÿлÿзи база бар. Бу уур-кÿч иш энемниҥ салымын база кыйбаган. Энем чапты сӧӧктӱ Jаҥай Аймергеновна Аткунова (Емекеева) 1928 jылда Jаан Jаламан jуртта чыккан. Энемниҥ эске алынганыла болзо, јуу-чак токтогон кийнинде, олорды 1947 jылдыҥ кÿчÿрген айында Кебезен јаар агаш белетеер ишке ийген. Jаан Jаламаннаҥ барган улус: Алмашева Измен, Езрина Попраш, Адарин Сос, Бабаева Болчок Кыс, Адуев Jайканар ла карындажы Аткунов Юрий (Jурга) ла о. ö.

Јаҥай Аймергеновна алты балазыныҥ кару энези, иштиҥ ветераны. Чыйрак, турумкай ла ак-чек ижин тӧрӧли баалап, кӧп тоолу медальдарла Кӱндӱлӱ грамоталарла кайралдаган.

Улус бÿдÿн кобылардыҥ, ӧзӧктӧрдиҥ агажын «кызыл» колдыҥ кÿчиле кирееле кезип, jыгып, будактарын jууп, öртöп, јерди арутап туратан. Кажы ла аймакка агаш белетеери аайынча план берилет. Агашты 4-5 метрдеҥ судункалайла, аттыҥ чанагыла тартып, темдектеп, тошко чогып jат. Jаскыда тош тÿшсе, ол агашты суула Jаш-Турага (Бийск) jетире агызып, ойто суудаҥ чыгара тартала табыштырат. Кере тÿжине иштеп, орой эҥирде jанарыс.

… Колхозтыҥ планын ончогор билереер – сегис jÿс бежен кубометр. Jе бис эмдигенче jÿк арайдаҥ ла иштеп jадыс. Öскö колхозтор планын бÿдÿреле, jангылай берер. Је бистиҥ адыс та ӧлгӧн, комут-армакчыны, шлейди де jылыйтканыс…

Кебезенде иштеген кöп оогош балдар сооктоҥ, уур иштеҥ улам ооруларга бастыртып, jÿрÿмнеҥ эрте jÿре берген. Кÿпчеген jурттаҥ Маркитанова Рая оорып божогон, jерлештери мöҥкÿзин анда ла кöдÿрип салган.

Бу тӱӱкилик айалганыҥ база бир керечизи кергил сӧӧктӱ эјем Јыламаш Адушевна Белешева (Емекеева) болор. Алты баланыҥ кару энези Хабаровка јуртта эзен-амыр отурат. Эјем 95 јашту. Оныҥ эске алынганыла, 1948 јылда Кебезенде агаш белетеер иште база турушкан. Кажы ла колхозко узун кыжына 1500-2000 кубометр агаш јыгып белетеер јакылта берилетен. Мынча кире агашты кезеле, оны Кара-Кокша деп сууныҥ јарадына тартып экелер. Кандык, кӱӱк айларды сакыыр. Јылу келип, тош тӱже берзе, кескен агаштарды суула агызар. Агаш белетеер јерге колхозтоҥ јирме кижидеҥ турган он ат атанатан. Јол-јорукка бӧкӧ аттар, кӱчтӱ, капшуун, чыйрак уулдар, кыстар баратан.

Кӱчӱрген айда барган улус тулаан айда јанатан. Кебезеннеҥ јанатаны сӱрекей кӱчке келижетен. Јаскыда карантыда чанакты ойто кайра экелер арга јок. Комут-дуганы, айак-казанды бастыразын атка коштоп, шыралап јанатаныс. Јолой адыҥа да берер, бойыҥ да јиир курсак јок. Арык аттарды јединеле, јойу јанатаныс. Јолой айылдарга кирип чайлайтаныс. Кӱндӱзек улус бар-јогын салып кӱндӱлеер. Кезик улус эжиктерин кӱрчектенер. Ороктойдо конгоным санаама кирет. Эртезинде айылдыҥ ээзи мени кӧлӱк тозуп, Оҥдойго јетире отургыскан. Оҥдойго конуп, Ӧлӧтӱ јуртка јетире абралу атка отурып келгем. Кичинек Ӱлгемге јетире јойу јеткем.

Менле кожо агаш белетеер иште Јалаа Суркашева, Јинји Тобоева, Јаманкыс Суркашева, Кӱлер Балбыков, Модыш Адаров, Маҥылай Санаков, ла о.ӧ. улус ак-чек, эрчимдӱ иштегендер.

Кайра јанган jолы база шыралу болгон, jолой ло улустыҥ айлына суранып конуп алатан. Jаскыда иш божоордо, сыр кожоҥло jангандар:
Абралу машина
Адыс болгон ол jок по?
Аба jыштыҥ барагы
Айлыс болгон ол jок по?
Барып jатса – Кебезен,
Келип jатса – тербезен.

***
Чапкан актыҥ агажын
Чаппаган болзом кайдадым.
Чакпанак деп Алтайга
Барбаган болзом кайдадым.

Бичиичи Эркемен Матынович Палкин «Алан» деген романында ороонныҥ, албатыныҥ ӧткӧн тӱӱкилик учурлу јолын сӱреен чын ла толо кӧргӱскен. Кебезенде агаш кезер иште кӱч те болгон болзо, албаты сыныкпаган-сынбаган, кожоҥло-јаҥарла, кӧстиҥ јажыла нерелӱ ӧдӱп, оодылган-јайрадылган јурт ээлемди орныктарган, јолдорды јазап, айыл-јурт тудуп, бала-барка азыраган.

Албатыныҥ салымында Кебезенниҥ учуры керегинде кайда да кӧп айдылбаган, бичилбеген. Јӱк ле јаан ӱйениҥ улузыныҥ (ол јолды ӧткӧн) санаазында, кожоҥ-јаҥарында кереес болуп арткан. Јаҥы ӱйениҥ улузы билип јӱрзин деп Кебезен, ондо иштеген улус керегинде кино соксо кайдар? Јиит улустыҥ кезиги Кебезен дегени не ол деп сурагылайт. Ондо агаш јыккан, кескен улустыҥ ижин кереестеп, кереес-памятникти де тургузып салза, артык болбос эди…

***
Ӧткӧн јайда Казахстанда јуртап јаткан Нина Яковлевна Маркитановага јолугып куучындашканыс. Ол јилбилӱ фотојурук берди, эјези Кежикпей Маркитанова база Кебезенде иштеген. Фотојурукта коштой турган ӱӱрезин таныбадыс (айса болзо, божоп калган Рая Маркитанова болор бо). Кежикпей эјебис Кӱпчеген јуртта узак јылдардыҥ туркунына совхозто мал ижинде ак-чек иштеген.

Алевтина МЕКЕЧИНОВА