Алтайдын Чолмоны

ОНСШ — бичиичиниҥ салымында

27.05.2025

Алтай уулчак Борис Укачин тöрöл Кайырлыктаҥ 1949 jылда атанып, областьтыҥ национальный орто ÿредÿлÿ школында ÿредÿзин баштаган.
Школдо кожо ÿренгендер: Алушкин Борис Кÿндÿлеевич, Шинжин Таныспай Баксурович, Борина-Сюрюлова Тодрай (Роза) Шымдыевна, Ортонулов Игнат Иванович, Юлуков Николай Григорьевич. Олор бисле öткöн ол öйлöри керегинде эске алыныштарыла ӱлешти. Кычыраачыларысты кезик jетирÿлерле таныштырадыс.

Школдо ÿренген öйлöр

Ийт (2018) jылдыҥ кÿчÿрген айыныҥ 30-чы кÿнинде Борис Кÿндÿлеевич биске мынайда куучындады: «1949 jылдыҥ jайгы куран айыныҥ учы jаар национальный орто ÿредÿлÿ школго ÿренетен балдар jол-jорукка барарга Оҥдой jуртта jуулган. Горно-Алтайсктаҥ олорды калага jетирерге ЗИС-5 деп кöлÿк келген.

Ӱредÿге атанып jаткан балдардыҥ ортозында Jоло-Кайырлыктаҥ – Аржан Адаров, Эркемен Палкин, Борис Укачин, Тÿрген Меров, Öлöтÿдеҥ – Борис Угаров, Бичиктÿ-Боомноҥ – Иван Сулатаев, Кеҥидеҥ – Кару Нöкöрöв, оноҥ Кÿпчегеннеҥ – мен, Борис Алушкин, алтай адым Такай, болгоныс. Кöлÿктиҥ кузовында такталар, jолой балдар ичер бир фляга ару суу болгон. Балдарды jолдо кöрÿп баратан каруулу улус болгоны санаамда арткан… Jолой кöлÿк Себиниҥ боочызына чыгып, токтогон, бисти тÿжÿрип, ары-бери эжикке чыксын деп божоткон… Шабалиннеҥ ары jол эмеш оҥдолгон. Кезек уулдарда бир эмеш курсак, быштак, курут, калаш болгон. Азыкты jолой ÿлежип jиген эдис.

Оҥдойдоҥ балдар кöлÿктиҥ кузовында сыгылыжып туруп, городко келген. Бис кайда да jирме кире бала болгоныс. Школдыҥ интернадына jедип келеле, ÿренип келгендерди, бир кÿн солдаттарды чылап стройго тургузып, мылчага апарып jунган. 2-чи таҥмалу мылча Комсомольский оромдо турган. Jунунган балдарга государствоныҥ болужыла белетелген jаҥы кийим берген: ич-кийим, кöп карманду эптÿ фланель костюм. Балдар оны кийип, бой-бойын таныбаган да учурал болгон эди. Эски-тоскы кийимдеристи керек jок деп туура салган. Тургуза öйдö кÿйÿп калган эки кат агаш турада, эҥирде ӱренер школдо, уулчактардыҥ интернады болгон. Ого jол кечире ÿч тура турган. Ары jанында кыс балдар jадатан, анаҥ ары ÿренер корпус болгон. Ол тура эмди де туру».

«Одоштой турада ÿредÿчилер ле кыс балдар jаткан – деп, бу öйлöрди эзедип Борис Кÿндÿлеевич оноҥ ары эске алынган. – Сыгын айда интернатта jадарыста, биске jолду-jолду бöстöҥ эткен узун таар-мешковина берген. Кöрöр болзо, ол матрастыҥ, jастыктыҥ кыптары болуптыр. Бисти машинага отургузала, Майманыҥ Бел-Ажу деп jерине («Березовая роща») апарган. Эмди ол jерде тÿрме. Ондо jалаҥ jерлерде, кайыҥ ортозыла да болзо, озодо аш салып туратан. Бисти экелген öйдö ашты согуп апарган туш. Кажы ла бала бойына кургаган саламнаҥ талдап, таарындööн сугуп, оноҥ матрас, jастык jазаган. Матрастарыс jымжак, ватадаҥ сырып кöктöгöн эмес, саламнаҥ ине. Оны экелеле, кажы ла кижи бойына тöжöкти темир орынныҥ ÿстине салып белетеген. Бат, анайып jатканыс. Бис оны баштапкы катап кöрÿп сонуркаганыс. Андый тöжöк-jастыкка jаткан эмес. Оныҥ ла кийнинде школдыҥ jÿрÿми башталган. Бистиҥ jаткан турабыста кожо библиотека, ашкана, актовый зал да бар болгон. Туалет тышкары болгон эди…

Уулчактардыҥ интернадыныҥ jанында хоздвор болгон. Картошко, моркоп, сööклö, öскö дö бор-кар маала ажын салып турган jерде погребтер болгон. Туу-Кайаныҥ эдегинде ле Майманыҥ Бел-Ажузында маала ажын салатан jерде балдар бойлоры ла ончо ишти эдип, отургузып, кöрÿп, сугарып, казып, кÿскиде тÿжÿмин jууп туратан.

Бу öрöги айдылган ишти Куприянов Дмитрий Иванович деп фронтовик кижи башкарган. Дмитрий Иванович бийик сынду, кöп ордендерлÿ болгон. Байрам кÿндерде биске кожоҥдоп туратан. Баянла бойы ойноор, ÿни коо, jараш. Эр кижи кожоҥдоордо, бис сонуркап угатаныс. Оныҥ кожоҥдогон кожоҥы — «Вдоль по Питерской».

Ол jылдар керегинде Б. К. Алушкин jылу кÿлÿмзиренип, куучынын оноҥ ары улалтты:
– Ӱренер корпустыҥ jанында школдыҥ jерлери база болгон. Анда грядалар, моркоп, сööклö, чечектер öскÿретенис, анда эчки, кролик тудуп туратан. Эмди ол Чорос-Гуркинниҥ оромында, 56-чы таҥмалу тура турган jерде ошкош эди. Ол Туу-Кайа jаар, автостанциянаҥ бийик тураларга jуук, калашзаводло одоштой jалаҥда база школдыҥ jери болгон. Ранеткалу, аламалу агаштар öскöн. Олорго тийбезин деп jакып койордо, бис оны чеберлеп, сындырбайтаныс, чыкпайтаныс.

Облбольницаныҥ jанында садтыҥ тӱжӱмдӱ ранеткалары öскöн. Ол jерге jетире бош öйдö jойу барып, агаштарга чыгып, кармандарга толо ранеткалардаҥ салып, нöкöрлöрисле ÿлежип jийтенис.

4-чи «А» класстыҥ ÿренчиктери — Борис Укачин, Слава Слабняк, Витя Берегошев, Тозул Кадин, Борис Угаров, Малака Мантышев, Альберт Мешкинов, Сергей Садыков, Дмитрий Ирбичин, Виталий Берегошев, Зина Максымачева, Владимир Байлагасов, Николай Яманов, Татьяна Тайборина, Ким Абраимов, Сергей ле Дмитрий Маймановтор, Ботпок (Григорий) Кушкулин, Вася Чагышев, Валя Конокпоева, Галина Табышкина, Василий Бебин, Алексей Сартаков, Михаил Тапаа, Петр Букачаков, Альберт Пустогачев, Петр Ультибеев. 9-чы класста биске Оҥдой аймактаҥ Александр Ередеев кожулган. Класстыҥ башкараачызы Полина Павловна Кучияк болгон.

«Ередеев Сашаны алза, jаҥыс та ÿлгерчи эмес, jе чурана да тартар, кÿÿзин де чаазынга бичип билер уулчак болгон. Саҥыскан чылап чакылдаары, öркö чилеп чыкылдаары кайда.

Мен Борис Укачинди, öскö уулдардаҥ кöрö, база кайкап кöрöтöм – шоор ойнооры jанынаҥ. Комургайла шоорлооры база башка, jе эргегин эрдине ле тижине jаба тудала, шоор эдип ойногондо, кöксимде jилбиркегеним ле кайкаганым качан да öчпöйтöн. Ол тушта мен онноҥ ажыра кай чöрчöк билетем. Кезик баатырлар, темдектезе, Jаҥар-Баатыр, Кезер-Баатыр, Алып-Манаш баатыр аҥдайла, jанып келеетсе, сыбыскылап, сабарын ооско тийдирип, шоор эдип ойнойтоны кайкадатан. Jÿрÿмде кöрöр болзо, кöп улус, ол тоодо Борис Укачин, эргекти тишке тийгизип, шоорлоп ийетени кайкамчылу болгон. Ол оныҥ база бир jайааны, эпчили» – деп, Таныспай Баксурович Шинжин («Алтайдыҥ Чолмоны», Уй (2009) jылдыҥ кÿчÿрген айыныҥ 24-чи кÿни) эске алынган.

«4 «А» класста 17 кире ÿренчик болгоныс. Таныспай Шинжин озо 4 «Б» класста болгон, оноҥ учында бистиҥ класска келген. Паслей Самыков, Зоя Карамаева 4 «Б» класста ÿренген. Валерий Чичинов, Павел Байжигитов, Антон Юданов, Роза Пустогачева, Даниил Табаев 4 «В» класста болгон – деп, Б. К. Алушкин куучынын улалтты. — Орус тилди бис, jурт jердеҥ келген балдар, анаҥ-мынаҥ ла билетенис. Алтайлап-орустап, эки-jаҥыс сöс кожуп ийерис. Тил алыш-колыш болгон. Оныҥ учун грамматиканы коомой билгенис».

Борис Укачинниҥ орус тилди билбес болгонын мындый учурал керелейт. Оны одоштой класста ÿренген Николай Григорьевич Юлуков бичип, «Алтайдыҥ Чолмоны» (Ийт (2006) jылдыҥ кочкор айыныҥ 21-чи кÿни) газетке салган: «Бир катап ботаниканыҥ ÿредÿчизи Бористи доского чыгарып, айылга берген jакылтаны куучындап берзин деп сураган. Борис доского чыгала, «орустап болбой jадым» деген. «Jе, айдарда, алтайлап куучындап бер» – деп, ÿредÿчизи айткан. Бористиҥ кöзине Кайырлыктыҥ öзöк-кобы-jиктери, чакпы jÿктенип, момон аҥдаганы санаазына кире берген. Борис момондогоны керегинде айдып турарда, кожо ÿренип турган Юлия Кыстаева деп кызычак уулчакка болужып, уроктыҥ чын темазы аайынча айылдыҥ jакылтазын орустап класска куучындап берген. Ӱредÿчизи уулчакты мактап, «5» темдекти дневникке тургузып берген. Борис мыны угуп, кемзинген, уйалган айас, оноҥ орус тилге тыҥ аjару эдип, албаданып ÿренген…»

Таныспай Баксуровичтиҥ эске алынганынаҥ: «Национальный школдо алтай тилдиҥ ле литератураныҥ урокторын ол туштарда ÿредÿчилер Ольга Григорьевна Сабашкина, Мария Алексеевна Барантаева, Нина Николаевна Суразакова, Мария Викторовна Бабаева-Опонгошева öткÿрген. Оныла коштой литератураныҥ кружогын öткÿргени сÿреен керектÿ болгон деп айдар керек.

Литературный кружокты озо баштап Полина Павловна Кучияк башкарган. Оныҥ кийнинеҥ Мария Викторовна Бабаева-Опонгошева улалткан. Кружокко Аржан Адаров, Лазарь Кокышев, Эркемен Палкин jÿрÿп баштаган. Олордыҥ кийнинеҥ Таныспай Шинжин, Борис Укачин, Тозул Кадин, Валерий Чичинов, Сергей Манитов ло оноҥ до öскöлöри.
Колло jазалган «Амыргы» деп журнал чыгып баштаган. Ондо эҥ артык ÿлгерлер, куучындар кепке базылып туратан. Кöп сабазында ÿлгерлер кирген.

Чынынча айтса, ÿлгерлер бичиир ӧй – 1950-1952 jылдар боло берген. Бу öйлöрдö уулчактар бойлорына ла бичиген дезе, чын болор.

Бис, ÿлгерлер, куучындар бичип тургандар, бой-бойыска ачык-jарык, jалакай, килеҥкей, аjарыҥкай болгоныс. Борис Укачин, Тозул Кадин, Борис Угаров, Николай Яманов ло мен – бис наjылажып jÿргенисти качан да ундыбайтаныс. Каа-jаада интернатта jуулып, ÿлгерлеристи бой-бойыска тыҥыда кычыратан да jаҥжыгу башталган».

Борис Укачин, Тозул Кадин, Альберт Мешкинов, Байкал Адаров стенгазеттерди чыгарып, кöп ÿлгерлер, заметкалар jарлайтан.
«Мен ÿлгерлер база бичигем. Мени кÿÿге «кату» дейле, дикция jакшы болгон учун драмкружокко чийген.

Драмкружокты элдеҥ озо баштап школдыҥ завучы Полина Павловна Кучияк, оноҥ ÿредÿчи Ольга Григорьевна Сабашкина, Юрий Васильевич Никольский, учы jаар jиит алтай ÿредÿчи Татьяна Меркурьевна Кергилова-Мундусова апарган» – деп, Б. К. Алушкин эске алынат.

Бу öйдö школдыҥ ичинде спорттыҥ кöп секциялары, кружокторы öткÿрилген. Елизавета Ивановна Заводчикова хорды тöзöп, билгир апарган. Бойы чураначы кижи.
В. К. Плакас балдарды калас öй öткÿрбезин, билгири тереҥ, тузалу, jайаандыкка jилбилÿ улус болзын деген амадуны ууламjылу апарганы сÿреен jаан учурлу.
«Адаҥ Альберт Мешкиновло кожо бир партада отурган. Мен кöп jылдарга Вася Меровло, алтай ады Тÿрген, коштой отургам. Бис Оҥдой аймактыҥ улузы jаҥыс машинага отурып, городко келгенис, оныҥ учун барды-jокты ÿрежип jÿргенис, нöкöрлöжип туратаныс. Интернатта орындарыс коштой болгон, уйуктаар алдында куучындажып jадарыс» – деп, Алушкин Б. К. эске алынат.

«Комсомолка тууныҥ эдегинде Майма суу агып турган. Анда кийим кӧктӧр фабрика (эмди ГАИ-ниҥ туразы), спецсвязьтыҥ туразы болгон. Олордыҥ jеринде маала ажыныҥ кöп грядкалары болгон. Бис билбес jанынаҥ кийдире jÿгÿреле, моркопты jула тартып, сууны тöмöн качып jÿгÿрерис. Оноҥ jунала jиирис.

Бир катап огородтыҥ ээлери Бористи ле мени тудуп алган. Бис капуста алганыс. Аштап, ажанарга туратан болбойыс. Туттуртканыс керегинде табыш школго jеде берген. Школдыҥ jанында текши эмес, класстыҥ линейказы болгон. Бис капустаны эчкилерге курсак эдип ÿскенис деп айтканыс. Тузалу керек эттис, база катап маала ашты тепсебезис деп сöзисти бергенис.

Ол тушта калашты интернаттарда ашканалар сайын бричка-абраларла jетиретен. Оору улусты тÿрген болуш jетирер машиналардыҥ ордына база кышкыда чанак, jайгыда абра тартып турган болгон. Аҥылу кöлÿктер jок. Соок кышкыда оорый береримде, мени тулупка оройло, облбольницага, тöрт километр jерге, база ла ондый чанакла апарган.

Эмчиликте jадарымда, меге Борис келип туратан. Бойы интернатта jадып турган кижи нени экелип берер? Кырынаҥ сындырып jиген сайка калаш экелип беретен. Борис бойы да бала, байла, калаштыҥ учын jолой кемирип салатан. Jе jиген де болзо, меге эмчиликке экелип беретен. Соок кышта, кочкор айда, меге jойу келип туратан – деп, ол jылу сöстöрлö эске алынат.

— Бир катап мен, öскö дӧ балдар эмденип турарыста, эмчиликке школдыҥ директоры Василий Константинович Плакас бойы келип jÿрген. Мениҥ jаткан палатамда алты кире бала, эр улус кожо jатканыс. «Алушкин, сеге келди!» деп кыйгы. Кем меге келер? Тöрööндöрим туку Оҥдойдо, Чике-Таманныҥ ары jанында. Базып келзем, директор бойы туруп jат!

Плакас:
– Jе, кандый?!
– Кем jок – дедим.
– Мен врачтарла куучындаштым, сени удабас эмчиликтеҥ чыгарар. Школго келериҥ, ÿренериҥ. Ме, мыныла чайла – деп айдала, мойныма бир тизим калачиктер илип берген.
Палатага кирип келзем:
– Ну что? Тебе какие хорошие родственники сушки дали? – дежерде,
— Нет, директор школы Василий Константинович Плакас приходил – дезем, jаткан улус ончозы баштарын кöдÿрип:
– Плакас тебя проведал? – деп кайкашкан эди.

Кандый аjару, килемjи! Директор оорып jаткан балага бойы jолугып келген! Кандый jакшы! Нöкöрлöримле кожо баранкаларды чайга кожуп чайлаганыс. «Василий Константинович Плакас кандый jакшы кижи!» – деп айдып, олор кайкашкан эди. Эмчиликке Борисле кожо база Кадин Тозул, Яманов Коля келип туратаны санаама кирет».

Эске алынышты кычырып, Борис Укачинниҥ jалакай-јакшынак кылык-jаҥын кöрöдис. Ол бойы килеҥкей, кÿч öйлöрдö наjыларын, jуук улузын таштабай, болужайын деген санаала jÿретен уулчак болгон. Тодрай Шымдыевна Борина-Сюрюлова адабыстыҥ öрöги айдылганын jöмöп, Кой 2015 jылдыҥ jаан изÿ айыныҥ 9-чы кÿнинде биске мындый учуралды куучындаган эди: «Бис, Кайырлык-Jолоныҥ башка-башка jашту балдары, jайгы каникулдардаҥ городко ÿредÿге барып jатсас, Туйактуныҥ jанына jедип алатаныс. Ол тушта машиналар ас болгон. Оныҥ учун Чуйдыҥ јолында машиналар тозуп, сакып туратаныс. Борис Укачин бистиҥ ортобыста jажыла ончобыстаҥ jаан болгон. Ырыс келижип, кöлӱк келишсе, jаан балдар озо баштап оогошторын отургузып, городко аткарып ийетен. Jол-jорук келишпей калза, арткан балдар эки-ÿч кÿнниҥ туркунына машиналар тозуп отуратан. От салып, оны эбире jадып, jолдыҥ jанында конуп та туратан».

«Борис Укачинниҥ курч сурактарды чике кöдÿрип, сöс айдатан, чындык учун тартыжатан, недеҥ де туура калбас кылык-jаҥы школдо ÿренип турган öйлöринде кöрÿнип туратан. Класстыҥ частарында, школдыҥ jуундарында трибунага чыгып, сöзин, шÿÿлтезин айдып ийген турар» – деп, атту-чуулу jурукчы Игнат Иванович Ортонулов биске Бар (2010) jылдыҥ ÿлÿрген айыныҥ 31-чи кÿнинде куучындаган.

«Борис Укачин класста билдирлÿ, танылу болгон. Качан ÿлгерлерди кепке базып, эрчимдÿ иштей берерде, школдыҥ директоры Плакас ого jалакай ла аjарулу јӱретен. Алгебрада, геометрияда Борис jакшы темдектер алатан. Алдынаҥ бойы кöп лö тыҥ ÿренерин сÿÿйтен. Ол озо ло баштап уур иштерди бÿдÿреринеҥ баштаар: математикадаҥ, химиядаҥ, физикадаҥ. Оноҥ орус тил, литература, алтай тил ле литература, география, история.

Орус тил аайынча Борис сочинениени бичиирин jакшызынатан. Тема аайынча материалдарды таап, кычырып, ылгап, ажындыра кыска темдектерди бичип салар. Оноҥ сочинениени бичиир. Ол аайынча Борис кöп нургулай «тöрт» лö «беш» темдектер алатан» – деп, Т. Б. Шинжин эске алынган.

Литкружокко jÿрÿп турган кезик балдардыҥ бойы чÿмдеген ÿлгерлери, jетирÿ-бичимелдерди «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте улайын jарлалып туратан. Бу балдар журналисттерле колбу тудуп, кезикте jакылта да алып туратан. Jакылта болгоны – ол орус классиктерди алтай тилге кöчÿрери. 1956 jылда, калганчы класстарда ÿренип турган öйлöрдö, Борис Укачин алтай тилге атту-чуулу классик Евгений Львович Шварцтыҥ «Баштапкы класстагы кызычак» («Первоклассница») деп бÿдÿн бичигин кöчÿрерин баштаган. «Jе, байла, болуш керек болгон учун, Борис мени кожо кöчÿрме ишке кычырган. Бу ишти бис бийик кÿÿн-тапту апарганыс. Борис бистиҥ кöчÿрмелеристи «Алтайдыҥ Чолмонында» машинисткаларга соктыртып, издательствого табыштырып турар. Ол öйдö издательствоныҥ jааны бийик сынду, кöп ордендер тагынган, улай ла таҥкылап турар, каҥзалу, кату бӱдӱмдӱ Василий Сананович Кыпчаков деп фронтовик кижи болгон. Анайда ок мында Василий Константинович Чаров, jурукчы Мирослав Чевалков иштеген.

Борис черÿге барарга jетире öйдиҥ туркунына бичикти кöчÿрерин божодып салганыс. «Баштапкы класстагы кызычак» деп бичик 1958 jылда Горно-Алтайсктыҥ бичик басмазында кепке базылып чыккан. Та нениҥ де учун бичикте кöчÿреечилердиҥ ады-jолы бичилбеген» — деп, Борис Кÿндÿлеевич куучын-эрмек ортозында айткан.

Областьтыҥ национальный школында ÿредÿлÿ jылдар jаркынду ла тузалу öткöн. Мында ÿренген ончо балдар бой-бойына кару ла нак öскöн. Олор бу jылдардыҥ шылтузында jÿрÿмниҥ jаан jолына чыккандар.

Качан школды jабар деп табыш угуларда, школдо ÿренгендер сÿÿген ÿредÿчизи Василий Константинович Плакастыҥ тöзöп лö артырып салган энчизи учун бир кижидий туруп чыгала тартышкан.

Быйанду школы учун кызу тартыжу

«1974 jылда Горно-Алтайскта КПСС-тыҥ обкомыныҥ баштапкы качызыныҥ (Лазебный Николай Семенович) баштаҥкайыла областьтыҥ национальный орто ÿредÿлÿ школын jабар деген политикалык jастыра jöп чыккан. Ол улустыҥ шÿÿлтези мындый болгон: «Это гнездо националистов, «вшивой интеллигенции». Дети чабанов должны быть чабанами» – деп, Б. К. Алушкин, ол öйлöрдö башкаруда иштеген кижи, школды jабарга сананган кезик jамыда отурган улустыҥ айтканын эске алынат.

«Партияныҥ обкомыныҥ партбюрозында школды jабары јанынаҥ иш башталарда, мен секретариаттаҥ сок jаҥыскан удура сöс айткан эдим. Айдарда, алтай укту кезик улус, ачыгынча айткажын, унчукпай ла тöмöн кöрÿп отурган. Тамара Дмитриевна Кайгародова, облисполкомныҥ председателиниҥ ордынчызы болгон кижи, колын кöдÿрген, школ учун тартыжарга сананган. Jе ого сöс бербегендер. Айдарда, мен jаҥыскан — «jаман кöс». Мениҥ куучын-эрмегимде мындый шÿÿлтелер айдылган: «Бу школ – бистиҥ эл-jонго пединституттыҥ, педучилищениҥ кийнинеҥ сок jаҥыс «кадрларды белетеер кузница» болуп jат.

Бу öйдö школды божоткон выпускниктер, анчада ла бичиичилер Аржан Адаров, Лазарь Кокышев, Эркемен Палкин, Борис Укачин, режиссер Антон Юданов, ÿредÿчилер Роза Санабаевна Алушкина, Зоя Сергеевна Казагачева, Нина Николаевна Суразакова ла jаҥы öзÿп чыккан алтай интеллигенцияныҥ jииттери туруп чыккандар.

Григорий Чекурашев, Анна Балина, Нина Киндикова, Александра Тыбыкова, Анна Кандаракова (Ӱстиги Советтиҥ депутады), Яков Пустогачев, Любовь Арбанакова, Мария Барантаева, Софья Шабуракова, Дмитрий Сортыяков, Николай Яманов ло кöп-кöп öскö дö улус jöмöшкöн.

Улустыҥ кайкаган айалгазы мындый болгон: 1974 jылдыҥ сыгын айыныҥ 1-кы кÿнинде бастыра ÿренчиктер ончозы школына келип, класстар сайын отургулаган. Ончо ÿредÿчилер ÿредÿге белен, jе ÿредÿчилердиҥ кыбында отурып јат. Ончо ада-энелер букет-чечектерин тудунып, тышкары сакыгандар.

Онойып КПСС-тыҥ бюрозыныҥ jастыра jараткан jöби учун jаҥы ÿредÿлÿ jыл башталбаган. Оныҥ учун ончо улус крайкомго ло крайисполкомго Барнаул, Москва jаар кöп телеграмма-самаралар аткарган. КПСС-тыҥ Тöс Комитедине база кöп комудалдар барган.

Jе самаралардыҥ ла телеграммалардыҥ jолын jолой туйуктап та, олорды jоголтып та салып турган улус болгон. Оныҥ учун школды jаппазын деп комудалду, канча улустыҥ кол салган самараны Кан-Оозында jадып турган Федос Яшевич Чулбашев (алтай ады Мöт) Хакасиядагы Шыра деп курортко барып jадарда, ол ажыра аткаргандар. Мöт Хакасияга барып, ол самараны почта ажыра СССР-дыҥ тöс калазына аткарарда, ол jедер jерине jеде конгон. Анайда ок öскö дö улустыҥ башка-башка jерлерге jедип, ийген самаралары ороонныҥ тöс калазына jеткен.

Оныҥ кийнинде улус jуулып, кÿйбÿреп чыккан. Улу, ойгор кöгÿстÿ орус ÿредÿчи Василий Константинович Плакастыҥ тöзöп салган школыныҥ салымы учун кызу тартыжу башталган. Школды чеберлеп алары государствого, Конституцияга удура эмес, jе карын да оныҥ амадузы öс, тургун калыгыныҥ салымыныҥ келер öйдöги öзÿми ле jаан Тöрöлине тузалу улус öскÿреринде болгон. Кара башту эл-jонго андый jозокту- базовый школ керек болгоны jарт. Бастыра бийик ÿредÿлÿ улус, бичиичилер, jурукчылар бу школдоҥ чыккан. Jурттар сайын öскö орто ÿредÿлÿ школдор кöп тö болзо, jе тöс калада орус тилди jакшы билбес, туулардагы кой кабырып турган койчылардыҥ, jылкычылардыҥ су-алтай балдарына тереҥ билгир аларга, öрö öзöргö ууламjылу школ бирÿ ле ине…

Албаты школды jабарына удурлажа бир кижидий туруп чыгарда, школды jабар деп шÿÿлтени токтотсын деп, Алтай крайдагы башкарудаҥ jакару келген.
Быйанду школыныҥ салымы учун тартыжу калас болбогон. В. К. Плакастыҥ энчизин ÿренчиктери чеберлеп, келер ÿйеге артыргызып койгон.

1980-чи jылдардыҥ учында Борис Укачин бойыныҥ радиоинтервьюзында бу öйлöрди эзедип, пьеса бичиир шÿÿлте бар деп айткан. Бичиирге сананган «Школ» деп пьесазы оныҥ амадузы ла болуп артып калган.

Борис Укачинниҥ салымы бу школло тудуш. Бичиичиге jайалтазын ачарга jол берген. Ол экинчи айлындый, ÿренген балдарла кожо бир тизÿде, олор бир биле. Билениҥ jааны, адазындый кижи – Василий Константинович Плакас болгон.

1985 jылда Борис Укачин «Ӱредÿчи В. К. Плакас керегинде сöс» деп статья бичиген. Бичимелинде бойыныҥ ÿредÿчизи, школдыҥ баштапкы директоры ла областьтыҥ национальный орто ÿредÿлÿ школдо ундыбас jылдары керегинде jылу быйанду сöстöрлö эске алынган…

Мында билгирлер алган, ӱредӱзин божоткондорго ончозына, олордыҥ тоозында Борис Укачинге, ичкери барарга школ jаан алтам ла арга берген. Сананарга да кÿч. Поэт салымыныҥ jолында бу школдо, ойгор ÿредÿчилерде ÿренбеген болзо, jÿрÿми кандый болор эди?

Борис Укачин школдо ÿренип тура, келер öйдö бойыныҥ эжин Клавдия Ергековнаны (база ОНСШ-тыҥ ÿренчиги болгон) баштапкы катап кöргöн.

Мында ла келер öйдиҥ нöкöрлöри-литераторлоры Аржан Адаровло, Лазарь Кокышевле, Эркемен Палкинле, Паслей Самыкла, Таныспай Шинжинле, Александр Ередеевле, Шатра Шатиновло, Валерий Чичиновло, онойдо ок ÿредÿчилериниҥ ортозынаҥ Георгий Кондаковло наjылажып алган. Бу jайаанныҥ маҥында алтай литератураны ла кеендикти байыткан jаркынду ис артыргыскан ÿйениҥ улузы.

Келер ӧйдиҥ алтай поэттерине областьтыҥ орто ӱредӱлӱ национальный школы, бодолында, улу орус поэт А. С. Пушкинге Царскосельский лицейдийле болгон.
Бу школ алтай литературада репрессияныҥ калју ӧйинеҥ ле канду јууныҥ јылдарынаҥ чыккан јаҥы ӱйени јайаган!

Бÿгÿнги де кÿнде быйанду школдо, «нацио-налкада» балдар бийик ÿредÿ алып, jÿрÿмде тузалу улус болуп, jаан jолдорына чыгат. Jаҥыс та Алтай Республиканыҥ эмес, jе бÿткÿл Россияныҥ адын бийик алып jÿредилер.

Амыр Укачин, Айана Укачина 12.03.2025 j.