Алтайдын Чолмоны

Ат-нерези јарлу тӧӧлӧс сӧӧктӱ Модыш эр

30.05.2025

…Улу Јеҥӱ алган солдаттар, улу Јасты уткуган jуучылдар – ол кемдер? Олор кандый болды не? Кол пулеметтоҥ адыжып, Ленинградты корый алган jалтанбас jуучыл — мениҥ адам Итул Белековтыҥ сӱр-кебери кӧзиме кӧрӱнет. Бу ла тушта санаама эбелет: jуучыл кеп-кийимин тартынган фронтовик — Модыш Адаров, мениҥ кайын адам. Айса, балдарымныҥ энезиниҥ адазы – Модыш Майманович деп фронтовик кижиниҥ эземин кӧксимде чебер алып jӱредим. Jаштаҥ ала уур-кӱч jолдор ӧдӱп, ончо jӱрӱмине бек болуп бышныккан, катан болуп темиккен. Ада-энези бир ле кӱн экӱлези божоп каларда, тӧрт бала ӧскӱс арткан: jаан уулдары Модый ла Учурай, оноҥ Ундубас деп кызычак, кичӱзи — алты ла jашту Модыш.

Адаровтор уйазы Оймонныҥ тӧӧлӧстӧринеҥ. Канча jылдар кайра олор Алтын-Кӧлдиҥ – тӧӧлӧстӧр кӧлиниҥ jараттарынаҥ Оймонго кӧчӱп келгилеген. Јебрен тӧӧлӧс-теле отогы азыйда Јаан Тӱрк каганатты да тӧзӧгӧни керегинде улу алтай бичиичи Аржан Адаров «Тоньюкук» поэмазында чӱмдеген эди. (Аржан Ойынчинович бойы да ол ло Оймонныҥ тӧӧлӧстӧринеҥ).

Тӧрӧӧн-туугандар ӧскӱс арткан балдарды азырап-чыдадарга алып, Теректӱниҥ боочызы ажыра апарып, Оҥдой аймакта Кичӱ Ӱлегемге кӧчӱрип экелген. Анайып, ыраакта бийик Чике-Таман ажузы кӧрӱнген Кичӱ Ӱлегем jуртта тӧӧлӧс Адаровтор уйазы тазылданып, тарап-таркап ӧскӧн.

Эҥирги бозомды jара jарыткан фаралар, тӱнде оттор jалтырашканы, Чуй трагын ӧрӧ-тӧмӧн канча кош тартып, ӱзӱги jок кӱӱлешкен моторлор, Монголия jаар ла кайра уур jӱктӱ jорткон jаан кӧлӱктер… Ончозы балдарга солун ла кайкалду.

Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу башталарда, тракттыҥ учуры сӱреен jаанаган: карындаштык ороон Монголия фронтко ло СССР-дыҥ улузына болужып, канча тузазын jетирген. Боочыны ӧрӧ-тӧмӧн чӧркӧлӧшкӧн тузалу кошту кӧлӱктер, канча табун, канча айгыр мал… jӱк jуу соҥында укканыла, ол айдалган эрjине малдыҥ тоозы jарым миллионноҥ кӧп!

Калапту jуу башталды деп табыш-jар угулганынаҥ ла ала сени мен деген уулдар военкоматтарга jуулыжып, баштапкылардыҥ тоозында черӱге-jууга баргандар. Эки jааны, ага-карындаш Модый ла Учурай, фронтко атанган. Ундубас сыйны фронтко аш-курсак jетирер бригадага иштеерине ууландырылган. «Тӧрӧли учун туружар!» деп кычыру ончо улустыҥ кӧксинде торгулган, ончо калык бир кижидий туруп чыккан.

Модыш ла оныҥ нӧкӧри Јуракай 1926-1927 jылдарда чыккан да болзо, экӱлези ӧктӧм кӱӱни бажында, бир jылды кожуп, 1925 jылда чыкканыс деп тӧгӱнденип, jажын jаанада бичидип, 1942 jылда jаскыда jууга атанган. От-калапту табару-тартыжу соҥында Адаров Модыш 1-кы Украинский фронтко, улу Н. Ф. Ватутин башкарган черӱге кӧчӱрилген. Харьков ло Киевти jайымдаарында, Днепр учун jуу-согуштарда турушкан.

«Бистиҥ танктар армадазы тӱнде фараларыныҥ отторы jаркындалып, сиреналары огурыжып, jер-теҥерини ле караҥуйды jара адып, ӧштӱге удура калапту чурап, ичкери табаруга jалтанбас, jана барбас маҥтап чыккан. Гитлердиҥ черӱзи коркыганынаҥ, jалтанганынаҥ удура jуулажып та болбогон, оодо согулган» – деп, фронтовик адабыс ӧкпӧӧрип куучындайтан. Улу генерал Ватутин бандеровецтердиҥ колынаҥ шырка алып jада калганы учун ончо солдаттар тереҥ ачуурканып карыккан, jе jуучылдардыҥ изӱ jӱректери там казырланып, ӧштӱнеҥ ӧч аларга калапшыраган. Житомир алдында jуу-согушта Модыш тыҥ шыркалаткан…

Черӱде молjузын jозокту бӱдӱрген, гимнастерказыныҥ тӧжинде jуучыл кайралдары jалтыраган солдат тӧрӧл jер-Алтайына амыр-эзен jанып келген. Ончо jӱрӱмди jӱрер кӱӱндӱ, ончо уур-кӱчтерди jеҥдеп чыгар, кату-кабырды ончозын иштеер, аайлап-баштаар деп санаазы кӧксинде бадышпай турган. Кайкамчылу jӱрӱм, саҥ башка салым! Не дезе, фронттоҥ оныҥ эки jаан аказы ла эjези база jанып келген, jаан шыркалу, jе амыр-эзен! Модый аказыныҥ бир буды jок, госпитальда кестирткен… Је канча jуучыл нӧкӧрлӧр jеҥ jастанып jыгыларда, олор от-катапту jуу-чакты ӧдӱп, jер-Алтайына амыр-эзен jанып келгени – ары jанынаҥ берилген салымныҥ сыйы, ырыс тартылганы эмей.

Кааҥ айас Кӧк-Теҥери алдында Ӱлегем jуртта чапты сӧӧктӱ Араjан Амреновна ла тӧӧлӧс сӧӧктӱ Модыш Майманович биригип, айыл-jурт тӧзӧгӧн. Араjан Амреновнаныҥ таадазы (адазыныҥ адазы) jайаанду аргачы, арга-чакту кижи, мал-ажы, ээлеми калыҥ. Ол атту-чуулу Аргымай Кульджинниҥ кычыртузыла Кан ӧзӧгинде Тереҥ кобыда алтай эл-jон jуулыжып, Ак-Бурканга текши мӱргӱӱл ӧткӱреринде болушкан да, турушкан да… Ол керегинде Л. П. Потаповтыҥ «Алтайлар керегинде очерктер» бичигинде база айдылган.

Модыш Маймановичти эске алынгамда, оныҥ ӧктӧми-кӧӧрӧми эбелет, омок-седеҥ кебери jуралат, кӧстӧри чокту, колы кокту. Јууныҥ ӧйинде ле оныҥ кийниндеги уур-кӱч jылдарды бир сыныкпай ӧткӧн, карыгып-кунукпаган, комудап-jайнабаган. Колхозты орныктырып кӧдӱрген. Колхозтыҥ председатели Юрий Константинович Немешаев бойы ӧйинде ороонныҥ кычырузыла туруп чыккан, колхозтор тӧзӧгӧн «25 муҥчылар» тоозынаҥ деп ады jарлу кижи. Партияныҥ кычырузыла промышленностьты, колхозторды, коллективизацияны аайлап-баштаган озочылдар – эрчимдӱ ле калапту улус эмей. «Искра-Чедирген» колхоз ичкери ӧзӱм алынган: электростанция тудулып иштедилген, мал-аш ла алу-киш тындулар азыраар фермалар иштеген, маала ажы ӧскӱрилген, аш-арба салылган, ээлемге керектӱ канча тудум тудулган. Тоолу jылдаҥ jурттыҥ колхоз-миллионер деп мактулу ады Алтай ичине таркаган.

Канча jылдар бажынаҥ кайра аjарып, тӧп лӧ тӧзӧӧндӱ, тереҥ кӧгӱстӱ ле кӧстӧри чокту Модыш Майманович алтай калыгыстыҥ тазыл-тамырын, jаҥжыгуларын ла чӱм-jаҥын тереҥ билгени керегинде сананып, оныҥ кызы – мениҥ эш-барааным Александра адазын тӧзӧп чыдаган, «Аш – кылгада, бала – jашта» деп темдектегем. Оймон ӧзӧктӧ Модыш jаштаҥ ала jаржактар ортодо jӱрген. Алтайларды ла jаржактарды ар-бӱткенди байлап чеберлеер кӱӱн-табы бириктирген. Айлу-кӱндӱ Алтайда jӱрӱп, кеен-jараш ла ару-чек jеристе jуртап, оныҥ ончо байлыгын тузаланып, арбын тӱжӱмин алып, ӱстибисте Кудайга алкыш-быйанду баштанып, кеберкек ле коо сӱр-кебер алынган, ырыска тартылган, кӧкси кеҥ ле элбек, керсӱ улус… Бой-бойын кыйыктап, кыйгастанып, бийиркеп-кедеҥдеп билбес, jӧӧжӧгӧ ачынатып, акчага садынып, карага бастыгар деп кылык билбес… Је онызы ӧскӧ куучын болзын.

50-чи jылдардыҥ бажында Ӱлегем jурттыҥ эл-jонын Хабаровкага кӧчӱрген. Ол ӧйлӧрдӧҥ ала jербойыныҥ jаржактары ла алтайлар эптӱ-jӧптӱ jуртаган, чындык интернационализм тӧзӧлгӧн: jаржактар алтайлап турар, алтайлар jакшы орустап билер, орус кожоҥдорды ӧмӧлӱ чӧйӧ тартып, коо jаҥарлап, частушкалап биjелеер. Бир катап орус фольклордыҥ «Родники Алтая – Алтайдыҥ тоҥмокторы» фестивали Кӧксуу-Оозында ӧдӧр тушта, албатыныҥ кожоҥын шиҥдеген jарлу кожоҥчы Надежда Бабкина айылдап jӱрген, мениҥ ӱйим Александра Модышевна ого jаржактардыҥ культуразы керегинде кӧнӱ куучындап, коо кожоҥдоп турарда, айылчы алаҥ кайкаган! Су-алтай кижи jаржактардыҥ кӧгӱс-байлык энчизин канай билетен?! «Мен олор ортодо ӧскӧм» деп каруузын угала, оноҥ тыҥ кайкаган.

Бу алтай улустыҥ ӧскӧ калыктарла эптӱ-jӧптӱ jӱрер, аҥылу карындаштык ла наjылык тудар аргалу, тоомjылу ла jобош кылык-jаҥы. Кӧгӱс-байлык энчи кандый ла калыкка ачык-jарык. Айылдаш jуртаган калыктар бой-бойынаҥ jаҥжыгулар алынат, чӱм-jаҥы ӧдӱжет, jакшызынаҥ jакшы jедижет.

Республикан стоматологиялык поликлиника-эмчиликтиҥ баш эмчизи болуп тура, Александра Модышевна эмчиликти Сибирский федерал округта эҥ артыктардыҥ тоозына кӧдӱрген. Кожо иштеген медишчилер jуулыжып, хор тӧзӧгӧн: орус албатылык кожоҥдор, оос jайааны. Бу ийде кайдаҥ келген? Jаштаҥ ала канына шиҥген дегедий. Бу ӧктӧм лӧ кӧӧрӧм кӱӱн адазынаҥ тӱшкен энчи болгодый.

…Модыш Майманович сыны бийик эмес, чала батпак, катан, бек кижи. Сӱреен куучынчы, кокурчы, кожоҥчы. Сӱреен орусчы, эрмегиниҥ кӱрмели jаржактардаҥ алынган. Кейди ӱрдӱртер дезе, тили чечен, эптӱ, кокуры jӱгӱрӱк. Је кӧкси тереҥ ле кӧрӱми элбек, бойы тӧп лӧ тӧзӧӧндӱ, керсӱ ле аjарыҥкай. Оныҥ jаан, тосток кӧстӧри каткы-кокурла толгон, сӱӱнчиле чагылган jӱретен, кӱӱни jалакай ла jымжак, улусты каткыртар, кокур чыгарар… Куучын-эрмеги санаа-укаалу, кӱрмели ээлгир, чӱмдӱ сӧстӧри урулып-урулып турар. Јаантайын айылга толо айылчылар келер, аскан аш-курсагы изӱ турар, арбын-тойу, кӱндӱзек. Модыш Маймановичтиҥ куучын-кокурын угарга бичиичилер, поэттер, журналисттер де амадап келетен. «Албатыныҥ тирӱ сӧзин угарга келдис» дежетендер тоозында Лазарь Кокышев, Аржан Адаров, Шатра Шатинов, Степан Тюхтенев… Ыраак jолды ыраак дебей, jедип келгилейтен.

Араjан Амреновнала экӱ алты бала азырап чыдаткан, ончозына бийик ӱредӱ берген. Бу кӧпти керелейт. Модыш Майманович бойы сӱреен кожоҥчы кижи, ончо балдарын кожоҥдоп ӱреткен, кожоҥго jилбӱни кӧксине салган. Камелёк печкениҥ jанына балдарын кӱреелей-тегерийте отургызып, кожоҥдоп ӱредетен, кӱӱни билерге темиктиретен. Бот, санаа-укаа ла кӧгӱс-ийде кайдаҥ алынат!

Бир сӱреен саҥ башка учурал (jе чындык, чын ла болгон учурал) Модыш Майманович керегинде кеп-куучын да болуп таркап барган… Кыскарта ла куучындап берейин.
1950 jылдардыҥ бажында Алтайда «Кебезен» деп эпопея башталган, Алтын-Кӧлди айландыра аба-jыш тайганы орныктырар деп jаан иш ӧткӱрилген. Кажы ла колхоз ишчилеринеҥ группалар тӧзӧп, бу иштерге ийген. Ӱлегем jурттаҥ база бригада атанган. Таҥ эртеде ле чанакту чыккандар: корон соок кыш, jол до jуук-кыска эмес, тӧрт аймак кыйузын кечире барган. Бот, Чой аймагында Салганду jуртка jедип, конор деп токтогон. Алтайлар да ортодо мында кандыйы ла бар, jуу кийниндеги jылдарда ӧскӧ jерлердеҥ келген улус кӧп болгон. Оноҥ бери кӧп jылдар jылыжып ӧткӧн, ӧй дӧ солынган.

Бот, кӧрӧр болзо: аш-курсак кӱлтелеген таар jылыйган эмтир. Бу ла мында jаткан. Эмди ол jок. Эмди канайдар? Азык-тӱлӱк jок оноҥ ары канай атанар? Айландыра: калыҥ кар ла корон соок. Јарт, таарды та кем де уурдап апарган. Jуртты керий баскан… Мында та кем де кӧрӱп ийеле, jажытту угускан: слердиҥ таар туку ол тураныҥ jабынтызы алдында jадыры.

Тал-табыш кӧдӱрер арга jок. Та канайып та эптӱ, согуш-тартыш jоктоҥ оны кайра ал согор керек. Јанында айылда тыҥ оору-jоболду карганак jуртап jат дешти. Модышла jол-jорукта кожо jӱрген ондый ла ок фронтовик Маҥылай Санаков карганакка айткан: «Бис бойысла кожо jаан эмчи-томчы алып jӱредис. Слер оны суразаар, ол слерге jарлыктап-камдап берер». Бу ла тушта ол Модыш Маймановичке имдеп, араай шымыранып айткан, кем де укпазын деп.

«Кам-jарлыктыҥ кеберин тартынган» Модыш оору карганакты отургызып, арчынын кӱйдӱрип, ыжын jайылта камдап-jарлыктап баштаган. Чын ла ээлерге алкышту баштанган jарлыктый, болушчы кӧрмӧстӧрлӧ jӧптӧшкӧн камдый, тӱҥӱрлеп согот, ийиктелет. Кӧзине кызара кан тӱжӱп, оттор камылгандый чагылыжат: «Јаман неме табарган эмтир, кӧрмӧс jууккан эмтир, ол ӱзӱтти туура таштайлы!» – колыла коштой турган тура jаар jаҥып кыйгырат. Маҥылай айылдаш тура jаар jӱгӱре учкан ла, jабынты алдында бор-ботко ортодо jажырылган таарды табып, нӧкӧри jаар таштаган. «Бу таарга jаман немени суктыс! Ол кӧрмӧстӱ таарды jурттаҥ ыраада апарып чачарыс!» Бу Модыш-эр ондый эпти канай тапкан? Мындый ӧдӱрмени кайдаҥ билген деер? Је бот. Ӱлегемде азыйда jаан jарлыкчы Бабаҥ деп кижи jуртаган эмтир. Ол Бабаҥ-jарлыкчы улусты эмдеп-томдоп турганын Модыш кичинек тушта кӧргӧн, ончозын сананып алган, jаштаҥ ала ундыбаган эмтир не!

Бу керекти Салганду jурттыҥ тал-ортозы кире улус тынбай да кӧргӧн-уккан, jуулышкандардыҥ кемизи де не болуп турганын аjарбаган да, сеспеген де! Чын ла камдап-jарлыктап тургандый.

Бу да куучынныҥ учы эмес. Анча-мынча ӧй ӧдӱп, Кебезенде ижин тӱгезип, колхозтыҥ бригадазы кайра jанып бараткан. Олорды ол Салганду jуртта сакыгылаган эмтир. Сӱӱнгилеп уткугылайт, Модыш чанактаҥ тӱшкенде, ого бажырып баштангылайт. Оору-jоболдоҥ айрылган, кан-кадык карганак быйанду сӧзин айдып болбой, кӧкси бӧктӧлӧт. Бу мындый эмчи-томчы керегинде мактулу куучын мында да тӱгенбейт. Бир канча ӧй бажынаҥ канча айттыру да келетен: келигер, оору-jоболдоҥ айрыгар… Кандый кайкалду ат-нере, алып-баатыр кебин кийип кубулгандый!? Бот, мындый да кеп-куучындар эл-jон ортодо узак ӱзӱлбей jӱретен…

Чын айдылат: jӱрӱмде не де тегин болбой jат. Кажы ла учурал ары jанынаҥ келижет. Меге де ады-jолы кеп-куучынга кирген нерелӱ тӧӧлӧс солдат Модыш эр jӱрген талаларда болорго келишкен, от-калапту jуу-согуш ӧткӧн jерлерде болдым. Москвада Јондык билимдер Академиязыныҥ аспирантуразында ӱренип тура, бӱткӱл СССР орооныс jайрадылбаган ӧйлӧрдӧ, изӱ jай ортодо Житомир алдында, украин кала Бердичевте стажировка ӧдӧргӧ келишкен.

Бердичев еврей калыктыҥ отогы болгон. Ондо jӱрӱп, Модыш Маймановичтиҥ ончо кӧӧрӧм куучындары эбелген. Јуу-согуш ол талада ӧткӱре калапту болгон, не дезе, мында азык-тӱлӱк ле jуучыл jепсел алар, jуучылдарды ары-бери ууландырар штаб айасту тӧс jер болгон. Каланыҥ кырына чыктым: Библия бичигинде кычырып танышкан таладый кайкалду jер, айландыра амыр-тымык, кеен-jараш тала: Гнилопядь деп адалган тымык кара суу ла Чертов лес – Кӧрмӧстӱ арал. Канча чактар кайра мында древляндар ӱйе-угы jуртаган, княгиня Ольга олорды бактырып-башкарып, Киев княжество-каандыкка кийдирген. Амыр-энчӱ jуртаган бистиҥ ороонго табарып, нацист Германия jуулап кирердеҥ озо мында jайым Украина талазында еврей калык чук jуртаган, корболоп ӧскӧн калазы Бердичев – ол хасидизм ӧҥжӱккен тӧзӧгӧлӱ jер деп jарлу болды. Темдектезе, оны «волынский Иерусалим» де деп адагылайтан. Еврей билимди ле ойлу билгирди таркаткан раввиндер, ребе улус jайым jӱрген тала. Канду нацизм табарып, олордыҥ ончо ижемjилерин аҥтара соккон, ончозын кырган, jоголткон. Бу каршуны украин националист-бандеровецтер калапту jӧмӧди. Тӱӱки ончозын актуга чыгарар учурлу!..

Нацизмге удура jана баспай ла jалтанбай тартышкан адаларыска-таадаларыска мак! Ол от-jалбышту jуу-чакты ӧткӧн, нацизм-фашизмди кырып, калыгын тӱбектеҥ аргадаган, кижиликти ле ойлу кӱӱнди корыган ада-таадаларга алкыш-быйаныс!

Јыман БЕЛЕКОВ