Алтайдын Чолмоны

Јайаан јайалтазы — Кудайынаҥ…

30.05.2025

Алтай Республиканыҥ нерелӱ артисти, киноактер Сергей Табуевич Санашевтиҥ эземине учурлалган «Керсӱ акабыс, јалакай таайыс, јайалталу актер — Сергей Санашев» деген бичик тоолу кӱндер кайра ак-јарыкка чыкты.

Адыҥ кайда дегежин —
Алты ӱйелӱ чакыда,
Айлыҥ кайда дегежин —
Экинур деп алтайда.
Јеерениҥ кайда дегежин —
Јети ӱйелӱ чакыда,
Јериҥ кайда дегежин —
Экинур деп алтайда.
                  З. Т. Санашева

«Бу бичик кару таайыс Сергей Табуевич Санашевтиҥ јӱрген јӱрӱмин, ӧткӧн јолын эзедип, јуук улузыныҥ ундыбаганыныҥ кереези болзын. Мында јӱректе арткан карузыш, ада-энелерле ӧйлӧ ӱзӱлбес колбу, эземде арткан, эбиртип экелетен санаалар. Ӧчпӧс јылдыстар караган эҥирлерде таайыстыҥ јайаандык ижи кӧп улусты сӱӱндирткен де, ӧкпӧӧртип сакыткан да. Ол ундылбас ӧйлӧр, учурлап айткан сӧстӧр, Экинур јурттыҥ улузыныҥ «Бистиҥ Сергей келген, концерт болор» — деп айтканы јылдар ӧткӱре ундулбады.

Таайыстыҥ гастрольдорын сӱрекей сакыйтаныс. Карган адабыс Табу бир катап «Бу улус бастыразы оноҥ нени кӧрӧргӧ барып турган» — деп айдып, концертке барган эди. Ӧрӧкӧн концертти јетире кӧрбӧй, тӱрген-тӱкей чыгып јанган. Келеле, јаан энебиске: «Ӱркене, бу јаан уул јыртык штанду улус каткыртып јат, калак, токтот оны, уйат» — деп арбанган эди. Фронттоҥ шыркалу јанып, тӱни-тӱжи колхозтыҥ ижин бӱдӱрип јӱрген ӧрӧкӧн пьеса, драма, спектакль деп немени кайдаҥ оҥдозын… Ол ӧйлӧрдӧ јыртык штанду Тубаны арбаары да јолду» — деп бичиктиҥ кире сӧзинде М. Б. Такысова бичийт.

Бичиктиҥ эҥ башкы бӧлӱгинде С. Т. Санашевтиҥ колбичимелдери јарлалат. Тирӱ, ээлӱ, ийделӱ сӧстиҥ узы, су-алтай ӧзӧктӱ, кӧрӱмдӱ, байлык тилдӱ Сергей Табуевичти ченемелдӱ бичиичи де деп айдарга јараар. Куучындары, јурамалдары, болчомдорго учурлалган куучындары, кокыр куучындары сӱрекей јилбилӱ. Эл театрда алтай албатыныҥ «Ырысту», «Тартынак», «Аргачы ла Кӱчӱчи», «Сары-Каан» деген чӧрчӧктӧрине тайанып бичиген сценарийлери аайынча театрдыҥ сценазында кӧргӱзӱлер тургузылган.

Сергей Табуевич Санашевтиҥ «Алтайдыҥ Чолмоны» республикан газеттиҥ чындык наајызы, кычыраачызы болгонын бис бу бичиктеҥ кӧрӧдис, таныжадыс. Ол тӧрӧл газедиле бек колбуны 1953 јылдаҥ ала тутканын ајаруга алза, бичиген бичимелдерин кычырза, каламы курч, тили чечен журналист те болгонын кычыраачы бойына ачар. Јурт јердиҥ, јурт ээлемниҥ, культураныҥ, чӱм-јаҥныҥ, тӱӱкиниҥ, театрдыҥ ла о. ӧ. сурактарын сӱреен јакшы билери кӧрӱнет.

«Театрдыҥ искусствозын мен школдогы ӧйлӧрдӧҥ ала сӱӱгем. Озо ло баштап бу искусстволо бисти таныштырып, тас-кадып, јол баштаган кижи — С. Тобоков, бистиҥ ӱредӱчибис (ол областьтыҥ Кучияк тужындагы драмтеатрыныҥ артисти). Бис, 5-6 класстардыҥ балдары, Сергей Семеновичтиҥ урокторын энчикпей сакыйтаныс. Куучындарды, анчада ла басняларды кычырганы сӱрекей јарайтан. Ол јаҥыс та јакшы кычырып турган эмес, је кӧргӱзип беретен. Шак ол ӧйдӧҥ ала мен школдыҥ драмкружогына јӱрӱп, Экинурдыҥ эл-јонына ойын-концерт кӧргӱзеринде туружып баштагам…»

«Сценада баштапкы ла јаан ижим — Јажнайдыҥ роли. Ол тушта городто иштеп турарымда, 1967 јылда, П. В. Кучияктыҥ 70 јажына уткый, оныҥ «Чейнеш» деп пьесазын тургусканыс.

Качан областьта концертно-эстрадалык бюро тӧзӧлип турарда, мени театральный группага иштеерге кычыргандар. Незин јажырар, мен бойым да туйкайын сананып јӱретем — шак ондый профессионал ӧмӧликте иштеген болзом деп. Оноҥ бери алтынчы јыл барып јат. Ол ӧйдиҥ туркунына Роман Петрокавичтиҥ («Айулу кобыда»), Космениҥ («Куулгазын келин»), Дервиштиҥ («Ай карыккан тӱнде»), Тубаныҥ («Туба»), Шейхтиҥ («Сильвестрдиҥ алкы-јӧӧжӧзи») ле оноҥ до ӧскӧлӧриниҥ рольдорын ойногом» — деп, актер Сергей Табуевич бойы керегинде суракка каруузын берген. («Искусствоныҥ ишчизи куучындайт. Сергей Табуевич Санашев»).

«1974 јылда Антон Юданов Л. В. Кокы-шевтиҥ «Туба» деп туујызыныҥ сценарийин бичиген. Ол сценарийди кычырзын деп бис туујыныҥ авторын кычырганыс. Шак оныҥ болужыла сценарийде кӧп-кӧп учуралдар јарталып тӱзедилген. Тубаныҥ ролин мен ойногом…» — деп артист эске алынган. — Лазарь Васильевич репетицияларда улайын ла кожо болотон. Бис ого кӧп сурактар бергенибисте, ол јаҥыс ла мынайда айдар:
— «Туба» керегинде сурагар, каруузын берерим, је сценада оны канайда кӧргӱзеригер — ол тургузаачы-режиссердоҥ камаанду…» (Л. В. Кокышевтиҥ 50 јылдыгына уткуй. «Туба» ажыра најылашканыс» С. Санашев «Алтайдыҥ Чолмоны», 1983 ј.)

Актер Сергей Санашев керегинде бичилген бичимелдердеҥ бир ӱзӱкти алып ийели:
«…Спектакльдыҥ тӧс геройы Тубаны Сергей Санашев алдындагы да рольдор чылап, сӱрекей јакшы ойноп јат. Чып ла чын, С. Санашев Л. Кокышевтиҥ Тубазын ончо јанынаҥ толо ло јаркынду эдип кӧргӱзет. Тубаныҥ кылык-јаҥы, тили чокум берилген. С. Санашевтиҥ ойыны ажыра чек ле Тубаныҥ бойы кӧрӱнет…

Туујыдагы ла сценадагы эки Туба бир кижи болуп бириккен. Олорды бириктирген кижи артист Сергей Санашев. Анайдарда, артист Тубаны тили чечен, бойы јалтанбас, кей болгонын, кузукчыдаҥ ала кызылдардыҥ черӱзине кожулганына јетире ончо јанынаҥ толо кӧргӱскен. Ого быйаннаҥ ӧскӧ нени айдарыҥ! Санашев Сергейге, оныҥ Тубазына, кӧрӧӧчилерле изӱ туштажулар кӱӱнзейдим…» (Шатинова Н. Јаркынду спектакль: рецензия. «Алтайдыҥ Чолмоны», 1975 ј.)

Сергей Санашев — киноактер. Ол — «Семья Сидоровых», «Крутое поле», «Ермак» деген худфильмдерде мӧрлӱ ойногон.

Театрда иштеп тура, ол Башкортостанда, Туулык Шорияда, Хакасияда, Тывада ла оноҥ до ӧскӧ кӧп јерлерде болгон. Кӧп тоолу
гастрольдордо болгоны кайда деп…

Бичикке С. Т. Санашевтиҥ кайда да јарлалбаган бичимелдери база кирген. Оныҥ јӱрӱминиҥ ле јайаандыгыныҥ јолы сӱреен элбеде, толо кӧргӱзилген. Бичикти солун фотоальбом кееркедет.

«Керсӱ акабыс, јалакай таайыс, јайалталу актер — Сергей Санашев» деп бичиктиҥ учкары оныҥ башка-башка јылдарда «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте јарлалган бичимелдериниҥ библиографиялык тооломы берилет. Экинчи бӧлӱк «Јӱрӱми ле јайаандык јолы» деп адалат. Ондо С. Т. Санашев керегинде бичимелдер јарлалат.
Бичиктиҥ редактор-тургузаачызы

С. Б. Карымова, каруулу улузы О. Б. Мочева, П. Б. Попошев. Бу бичикти белетеп, кепке базып чыгарарга керектӱ документтер Сергей Табуевичтиҥ Анна Такысова, Валентина Чербыкова, Зоя Санашева деп сыйындарыныҥ, аказы Алексей (Акчабай) Табуевичтиҥ, карындаштары Владимир ле Борис Табуевичтердиҥ, бичиичи, ӱлгерчи Кӱлер Езендикович Тепуковтыҥ кӧмзӧлӧринеҥ алылган. Бичиктиҥ верстказын Э. Тепуков эткен, корректоры Н. Челбаева. Бичик Новосибирскте 300 тиражла чыккан.

Санашевтердиҥ калыҥ ла нак уйазыныҥ угы-тӧзи, тазыл-тамыры јарлал-ганы ӧскӧ улуска база тузалу ине. Ада-ӧбӧкӧлӧрин, јаандарын билип, бала-барка бой-бойына тартылып, карузыжып јӱрери бу јӱрӱмде сӱреен керектӱ. Бирлик биледеҥ, јаандарынаҥ јолын алынар деген јолду ойгор шӱӱлтениҥ јӱрӱмдеги учурын бис бу бичиктеҥ кӧрӧдис. Калыҥ, чыҥдый, чоҥ бичик.

Бичиичи, актер Сергей Табуевичтиҥ јӱрӱми, јайаандык јолы сӱреен јилбилӱ, база да јӱрген болзо, ол кандый кӧпти бӱдӱрип салар эди. Је «салым сакытпас, конок кондыртпас» дегени бар… Албатызына, јуук улузына кереестеп артыргысканы ӱргӱлјикке, баладаҥ балага артарында алаҥзу јок. Бичикти колдоҥ салбай кычырып, ӧзӧгиҥе оморкодулу эзем конор, је ол ок ӧйдӧ јылыйтуныҥ ачузынаҥ «чым» эдер…

Клара Пиянтинова