Алтайдын Чолмоны

«Кажы ла кижиге билези – агару»

30.05.2025

«Кажы ла биле – башка Јер-телекей: айы-кӱни, јылдыстары башка…» дегенин качан да уккам.
Бодогондо, чын, јайы јалакай, кыжы јымжак, албаты-јоны токуналу билелер бар, анайда ок теҥеризи кӱркӱреген, јалкындары јалтылдаган, айаза берзе, теҥеризи чаҥкырайа каткырган…

Мынайда сананза, Горно-Алтайскта јаткан Валентина Васильевна ла Анатолий Булданович ТЮРУНКИНДЕРДИҤ билези – кӱӱлик планета, тӧзӧлӧрдӧҥ ала оны балдардыҥ сӱӱнчилӱ ӱндери, ойын-каткызы, кожоҥ-бијези толтырган.

Кандык айдыҥ 18-чи кӱнинде Горно-Алтайсктыҥ ЗАГС-ында Тюрункиндер биле болгонын такыптаҥ керелеген чӱм-јаҥ ӧткӧн: аҥылу бичикке биле тӧзӧгӧнин бичидип, колын салган, фотојуругын кере эдип јапшырган. Бу чӱм-јаҥды 25 те, 30 та, 40 дӧ јыл кожо јуртаган билелер ӧдӧр аргалу эмтир. Каланыҥ ЗАГС-ы бир ондый бичикти толтырып, архив-кӧмзӧгӧ табыштырган ла эмди экинчизин баштаган.

Валентина Васильевнаны ла Анатолий Булдановичти алтын тойына јетире ле оноҥ ары кӧп јылдарга эптӱ-јӧптӱ ле ырыс-ту јуртазын деген уткуулдар айдылган, ЗАГС-тыҥ Быйанду самаразы берилген.

– Бис биле тӧзӧп, кожо јуртаганыс быјыл 45 јыл болор. Билениҥ мындый юбилейин «сапфир той» деп айдып турган эмтир. Такыптаҥ регистрация ӧдӧрин, бисти сӱӱндирерге балдарыс таап турган не. Улусты кайкадып, јаҥыдаҥ биле тӧзӧп турганыгар ба деп, кокыр-каткы да болгон – деп, Валентина Васильевна куучындайт.

2020 јылда Тюрункиндердиҥ билези «Сӱӱжи ле чындыгы учун» медальла кайралдаткан. Бу јондык кайрал 25 јылдаҥ ас эмес ӧйгӧ эптӱ-јӧптӱ јуртаган, балдарын јакшы улус эдип чыдадып таскаткан тоомјылу билелерге берилип јат.

2021 јылда дезе Валентина Васильевна ла Анатолий Булданович «Јылдыҥ билези» деген текшироссиялык конкурстыҥ республикан бӧлӱгинде туружып, «Биле – јаҥжыгулардыҥ коручылы» деген ууламјыда јеҥӱчил болуп чыккан. «Ӱйелердиҥ ӱзӱлбес колбузы, угы-тӧзин, тазыл-тамырын билери, калыгыныҥ јаҥжыгуларын, культуразын, чӱм-јаҥдарын корып ла улалтып, јиит ӱйеге јетирери…» – бу айдылганы Тюрункиндердиҥ билезине сӧс јоктоҥ келижип јат.

Олор экӱлези Алтайыста ады јарлу улус. Анатолий Тюрункин — Россия Федерацияныҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи, Алтай Республиканыҥ ӱредӱлиги-ниҥ нерелӱ ишчизи. Атту-чуулу музыкант, композитор, 50-неҥ ажыра кожоҥныҥ авторы. Туулу Алтайдыҥ тӱӱкиге кирген «Алтай» ансамблиниҥ баштапкы артисттериниҥ бирӱзи, оныҥ јайаан башкараачызы да болгон. Је кӧп саба улус Анатолий Булдановичти Горно-Алтайсктыҥ 2-чи кӱӱлик школында балдардыҥ «Башпарак» деген ады јарлу ӧмӧлигин тӧзӧгӧн лӧ кӧп јылдарга башкарган кижи деп билер. Оныҥ ӱреткен балдары республиканыҥ Эл театрыныҥ, филармониязыныҥ, кӱӱлик ле эстрадалык ӧмӧликтериниҥ јарлу артисттери, кӱӱниҥ ле балдардыҥ санат школдорыныҥ ӱредӱчилери болуп ӧзӱп чыккан.

Валентина Васильевна Барнаулдыҥ педагогикалык институдын ӱренип божодоло, английский тилдиҥ ӱредӱчизи болуп јажына школдо иштеген. Горно-Алтайсктыҥ 7-чи таҥмалу алтай школында амыралтага чыкканча ӱредӱчи болгон. Кӧп јылдарга ак-чек ле једимдӱ ижи учун алган Мактулу грамоталары – ӱредӱликтеҥ.
«Меге «5» деген тоо — ырысту тоо. Мен бойым 1955 јылда чыккам. 2005 јылда баштапкы баркам чыккан. Бу ок јылда ӱреткен, башкараачызы болгон клазымныҥ балдары школды божоткон.

Быјылгы 2025 јыл јӱрӱмимде база учурлу: баркам 20 јашту, выпускниктеримниҥ школды божотконыныҥ 20 јылы толуп јат, Анатолий Булдановичле айыл-јурт тӧзӧгӧнистиҥ 45 јылдыгы, бойым 70 јажыма кирдим – јалаҥ юбилейлер.

Јӱрӱмимде јакшы улус кӧп туштаган. Экинурдыҥ школында директор болгон Агафья Васильевна Карамаеваны, Горно-Алтайсктыҥ 7-чи таҥмалу школыныҥ директоры Юлия Григорьевна Сакашеваны быйанду эске алып јӱредим» – деп, Валентина Васильевна куучындайт.

Бу билениҥ салым-јолын ӧрӧ Јайаан эртеледе салып койгондый. Анатолий Тюрункин Абаканда кӱӱлик школды божодып, иштеер јолын Кан-Оозы аймактыҥ Моты-Оозы јуртында баштаган. 1977 јылда Экинурга иштеп келерде, бу ла ӧйдӧ јурттыҥ школына, институдын божодоло, английский тилдиҥ ӱредӱчизи болуп Валентина Калташева келген. Оноҥ колхозтыҥ башкараачызы болгон Петр Эркеевич Кудачин Экинурда балдарды албатыныҥ кӱӱлик ойноткыларына ойноорына, бијелеерге ӱредер кӱӱлик школ ачкан. Эки јииттиҥ салым јолы бу јуртта биригип, билези тӧзӧлгӧн. Олордыҥ баштапкы кызы Экинурда чыккан. «Беш јылга сакыган, ырыс экелген балабыстыҥ ады Ырыс болзын» – деп, карган энези адаган.

Је, уккажын, Толя Тюрункин ле Валя Калташева јаш тужынаҥ ала таныш, Келей јуртта кожо чыдаган, тӧрӧӧн јиктӱ улус болтыр. Валентина Васильевнаныҥ сӧӧги тодош. Ол Юрункиндердиҥ билезине келин болуп келерде, ӧбӧгӧниниҥ таайы Иван Окович Ташкенов: «Сени сыйным деп айдайын ба айса келдим бе?» – деп сураган эмтир.

«Сыйным да деп айтсагар, јараар ла» – деп, келди айткан. Анатолий Булдановичтиҥ сӧӧги кыпчак. Юрункин деп ӧбӧкӧзин Анатолий Булданович јаандайла, айдарга-угарга эптӱ деп «Тюрункинге» солып алган эмтир.

«Толяныҥ энези Кару Оковна Юрункина база тодош. Энем оны эје деп айдар болгон. Мениҥ энемниҥ ады-јолы Спирт Сергеевна Калташева. Мындый атту кижи база јок болбой. Ол ачу ашты чек ичпес болгон.

Бис тӧрт карындаш улус. Адам 23 јаштуда, мен алты айлуда, јеткердеҥ божогон. Черӱде Германияда туруп, 1955 јылда јанып келген. Бажында шляпалу, химзавивкага быјырайткан чачту, хром сопокту келген деп айдыжар. Л. В. Кокышевтиҥ шляпа кийген јарлу фотојуругын кӧрзӧм, адам мындый ла болгон болбой деп сананатам, кӧргӧн эмес…» – деп, Валентина Васильевна куучындайт.

Тюрункиндердиҥ јиит билези Горно-Алтайскка 1986 јылда, Анатолий Булдановичти «Алтай» ансамбльга иштеерге кычырарда кӧчӱп келген. Мында олор эмдиги эл театрдыҥ кийнинде турган бир турада ӱч биле јаткан: бир кыпта Болот Байрышев билезиле, база бирӱзинде Григорий Товаров билезиле, ӱчинчи кыпта Анатолий Тюрункин билезиле. Оноҥ экинчи кызы Алтынай бир айлуда автовокзалдыҥ јанында беш кат турада берген квартирага кӧчкӧн. Кийнинде бу квартираны јерде таҥынаҥ турага солыгандар. Кыстарыныҥ белкенчегин Анатолий Булданович ле Валентина Васильевна бу турада туткан.

Јаан кызы Ырыс школдо ӱренип тура, коштой ло кӱӱлик школды божоткон, хо-реографияга Наталья Гавриловна Калкинада ӱренген, кӱӱге-бијеге јайалталу бала болуп ӧскӧн. Оноҥ Туркестанда Ясавиниҥ адыла адалган университетте информатиканыҥ ӱредӱзин божодып, кӧп јылдарга Горно-Алтайсктыҥ БТИ-зинде иштеп јат. Ӧбӧгӧни Мерген Бахтушкин Беш-Ӧзӧктиҥ кижизи, база мында ок иштейт.

Алтынай кызы оогоштоҥ ала балдардыҥ «Сургал» кӧрӱлеринде, кожоҥ-бијениҥ конкурстарында туружып ӧскӧн. Школды божодоло, университеттиҥ юрфагына кирип, бир јыл ӱренеле, јӱре берген. Кемеровоныҥ культура институдын божодып, бу областьтыҥ Шаҥда јуртында культураныҥ тӧс јеринде јайаан башкараачы болуп иштеп јат. Ӧбӧгӧни байат укту Алексей Сыркашев мал-аш тудат. Оныҥ энези база јажына культурада иштеген кижи, 70 јашка јууктап та калган болзо, эмдиге ӧс калыктардыҥ Москвада ӧткӧн кӧрӱлеринде туружат.

Анатолий Булданович ле Валентина Васильевна алты баркалу.

«Бистиҥ билени эш-нӧкӧримниҥ ойгоры корып, чеберлеп келген» – деп, телекӧрӱлтеге берген интервьюларыныҥ бирӱзинде Анатолий Булданович айткан эди. Јайаан профессиялу, јаан јайалталу кижиле јуртаары тегин ле неме эмес. Јаантайын јол-јоруктар, ары-бери кӧчӱштер, акча јетпезиниҥ шыразы, Тӱндӱктиҥ јерлерине де иштеп јӱргени – бу билеге кандый ла уур-кӱчтерди ӧдӧргӧ келишкен. Валентина Васильевна тили чечен кижи. «Булданыч – јажына артист кижи, кандый ла ойноткыларла ойноп јат, ол тоодо мениҥ нерваларымла да – деп кокырлайт. – Бой-бойын кичееп, оҥдожып, тооп, јаман-јакшыны ӧткӱрижип јӱрзе, ол тушта биле болор.

Бис кожо јуртаар кижини бойыс талдап, јуртысты тӧзӧйдис. Сананзам, кажы ла кижиге билези, бала-барказы – агару, оноҥ јаан неме јок».

Тюрункиндердиҥ билезиниҥ јер-айагы амыр турзын, кӱни-айы чалызын, бала-барказы ырысту ӧссин деп кӱӱнзейдим.

Светлана КЫДЫЕВА