Алтайдын Чолмоны

«Конезаводтыҥ тӱӱкизи билемле тудуш»

09.06.2025

Алдында рядта (солдоҥ оҥ јаны јаар): Такпаева Juнји, Кабарлина Чынар, Баянкин Эртей, Плотникова Лиза, Каймина (Чолокова) Тапас, Телесова Талканчы;
2-чи рядта: таныбаган, Каймин Эшпай, Чолоков Туду (айгырлардыҥ бригадири), управляющий Логинов, Жуков Михаил, Кыдрай ?;
3-чи рядта: 2-чи кижи Наева (Каймина) Ольга, Плотникова Варвара, ветврач Логинова Анисья Ефимовна, Мария ?, Кыртык ? (кезик улустыҥ ады-јолын Т. Д. Клешева эске алынып болбоды).
Фотојурук 1949-1950 јылдарда согулган

Кажы ла кижи укту-тӧстӱ, тӱӱкилӱ. Бу бичимел кару энем Каштаева Такы Таташевна ла оныҥ јӱрӱминде болгон учуралдар, билези, ижи ле кожо иштеген улузы керегинде.

Очоктоҥ казан айрылбас

Энем Кан-Јабаган ичинде Айаткан деп ӧзӧктӧ 1905 јылда чыккан. Сӧӧги тӧӧлӧс. Јаш ла тужында ӧскӱс артып, аказы Папаш ла јеҥези Топчылай Таташевтердиҥ айлында эјези Кӧзӧшлӧ кожо чыдаган. Аказы иштеҥкей, јобош, бӧкӧ, тӧп куучынду, кыйгас јок кижи болгон. Тоолу јылкы мал, бир эмеш кой, эки саар уй, кӧбизи эчки туткан.

Папаштыҥ балдары: Берден (Алтыгы Талдуда), Багай (Шибееде), Кыма (озо Шибееде, оноҥ Кырлыкта јуртаган). Кӧзӧштиҥ балдары: Бабандыева Јылым (Экинурда), Мерушевтер: Чындай, Чыбак, Токраш, Унутпай (Кырлыкта), Алексей (Јабаганда). Такыныҥ балдары: Телесова Талканчы Давыдовна (Јабаган-Бажында) ла мен, Клешева Татьяна Давыдовна (Кырлыкта). Бу ӱчӱниҥ бала-барказы, баркачактары эмди Алтайыста да, Кыргыс та јеринде иштеп јуртагылайт.

1928 јылда энем котон кыпчак сӧӧктӱ Тӧлӧсов Табытла биле тӧзӧп, Јабаган-Бажында јуртаган.

Карган адам Тӧлӧс – аткан огы јерге тӱшпес аҥчы, байыркабаган да, кыйгастанбаган да, тоомјылу кижи болгон. Ол келдине (Такы энеме) эликтиҥ терезин берер. Энем оны уужайла, тон-ӧдӱк, бӧрӱк кӧктӧп алган јӱрер. Карган энем Коомой, сӧӧги кӧбӧк, Ак-Сугаштаҥ. Тере уужаар, кӧктӧнӧр, казанчы.

Бу экӱниҥ айылынаҥ јааны-јажы, ӧскӱс-јабыс айрылбас. Карган адам аткан аҥыныҥ эдин кажы ла кижиге тилимчедеҥ ӱлештирер. Арткан-калган ичи-карынды, ӧкпӧ-јӱректи, баш-сандарын очоктыҥ келтейине кӧӧш казанга кайнадала, тургузып салар. Кирген-чыккан балдар бол, келин-кечкин, јаан да кижи, курсакты бойлоры чыгарала, ажанар болгон. Очоктоҥ казан айрылбас. Кӧӧш казанда эт, бакрас казанда чай кайнайтан.

Каралаш, актуга бурулашту ӧйдö Тӧлӧс тааданы айдуга апарарга келгендер. Ол тушта јурттыҥ ончо улузы тур чыгып, айдышкан: «Бу кижи бисти јаман кӧрбӧй, торолотпой азырап турган». Анайып карган адамды айдудаҥ айрып, артырып алган.

Коомой карган энем 100 јаш јажаган. Алтай аракыны азала, амзап та ийер, узун соорулу каҥзазын соорып, јалбыракту таҥкызын тартып ла ийер. Јай келзе, јаҥар кожоҥын чӧйип, Сугаш алтайына айылдап јӱрер болгон.

«Јӱрӱмим, тыным аргадаган арт»

Кызалаҥду јылдарда албаты корогон до, тӱбекке де учураган. Кызылдар да, актар да бойыныҥ чындыгы учун улустыҥ тынын карамдабаган. Кызылы келзе, «сен актарга болуштыҥ» деп кыйнап ӧлтӱрер, актары «сен кызылдар учун» деп кырар. Коруланар кӱчи, аргаданар аргазы јок болгон учун улус тайга-ташка јажынып шыралаган.

Энем биске мындый эки учуралды јаантайын куучындаар болгон.

Айатканда јаткан јети-сегис ӧрӧкӧ айылдыҥ одуска јуук бала-барказын, карган-тижеҥин, келин-кечкинин орус укту эки эр кижи атту айдап, кийнинеҥ мылтыкла уулап, Айатканныҥ артына экелген. Онойып ла турганча, Нач-Ӧрӧнӧҥ база мылтыкту, кыйгы-кышкылу, аттарлу эки кижи келген.

«Айдадып јаткан улуста ӱн де јок, балдар да ыйлашпай барган. Ончобыс чого турганыс – деп, энем баштапкы учуралды эске алынатан. – Ол Нач-Ӧрӧнӧҥ келгени «бир ле кижи учун бу улусты ӧлтӱрбегер» деп токтоткон эмтир. Оны билип, бис ол ло сыр јӱгӱрӱкле Айатканда јуртыска јанганыс».

Энем бу артка «јӱрӱмим, тыным аргадаган арт» деп јажына алканар болгон.

Экинчи учурал ол ло ӧйдӧ болгон. Айатканныҥ улузы Кара-Тыттагы аркада јажынган. От то салбаган, јиир курсак та, суу да тӱгенген.

Бир кӱн тӱнде јаан улус энемди ле эки баланы агаш кӧнӧктӧрлӱ Јабаган-Бажында јуртка јетпей, кобыны тӧмӧн аккан сууга ийген. Балдар сууны алала, барып ла јатканча, кенетийин табыш чыккан. Эки баланы öлтÿре адып салгандар. «Мен кӧнӧктӧ суум-ды таштабай, сыр јӱгӱрӱкле оодуга јеткем – деп, энем куучындайтан. – Ол сууны улус чыкырымнаҥ ӱлежип ичип конгон».

Байлу алтай

Јабаган – јаан ӧзӧктӧрлӱ, элбек јалаҥдарлу јаан јурт. Мында бӧкӧ баатыр Ирбизек ӧскӧн, аргымак мал јорткон, улузын аҥы-кужыла азыраган бай алтай.

Айаткан – тӧӧлӧстӧрдиҥ ээленип јуртаган ӧзӧги. Ӧзӧктиҥ бажында Айбаткан, Сары-Ӧзӧк, оноҥ эки којогор – Айры ла Алтыгы, Кара таш – Јабаган-Боочы ажатан боочы, кара тытту, караҥуй јыгынду јыш арка. Карамтык-Салдырга боом јердиҥ ойдыктарлу, мал-ашка ыжык ла телкем одорлу, аҥ-кужыла, ӧлӧҥ-чӧбиле бай, одынду, тоҥмок суулу быйанду ӧзӧк.

Айатканда аргалу-чакту, муҥдар тоолу јылкы мал ӧскӱрген тӧӧлӧс сӧӧктӱ атту-чуулу Тактар бай чыккан. Оныҥ јылкызы Кырлык ичинде Тулгуштуда, Јаан-Ӧзӧктӧ, Ламакта, Арынурда, Эмеген-Ӧбӧгӧн ӧзӧктӧ, Чакырда турган.

Јабаган-Бажы јурт Јабаганнаҥ 15 беристе јерде. Јолдоҥ кӧрзӧҥ, анда јурт бар деп билбезиҥ де. Ӧзӧк аалга, Тепсеҥниҥ ле Кош-Арканыҥ тоҥмок суулары торт ло кожоҥдожып тургандый агат. Јурттыҥ ортозында јаан кызыл тыттар. Арка-тууда кузук, кызылгат, бороҥот ӧскӧн. Аралда јӱзӱн-јӱӱр чечектер торт ло кебистий — кӧзиҥ ойноор.

1931 јылда мында јылкы малдыҥ 78 таҥмалу jажытту заводы јӧптӧлип ачылган. Мында малдыҥ угын јарандырар иш бийик кеминде ӧткӧн.

Јурттыҥ сол јанында узун кызыл тыт агаштаҥ чынык, бийик ӱч конюшня тудулган. Эки чедендӱ заводтыҥ тӧс јеринде айгырлар, укту сарбаалар турган. Олорды тургузала азыраар, ӱредер. Ол конюшнялардыҥ ичи туранаҥ ару болгон. Кӱнӱҥ ле јунар, черетеер, јалмаар, полдорды сууныҥ кумагыла јунар, ойдыктарга тепсеп салар.

Онойдо ок Јабаган јуртта пекарня, ашкана, контора, мылча, ишчилерге барак туралар тудулган. Олордыҥ кезиги эмдиге бар.

Заводтыҥ директоры – Москвадаҥ чыгартулу кижи Николай Васильевич Нерезов. Оны эки ат јеккен (пароконный) бричкалу Акулов Устин тарткан. Брускин Иван Николаевич, Брускина Валяныҥ адазы, улус тарткан. Баш зоотехник – Виктор Николаевич Донских. Заводко донской рысактарды бригадир Кузьма Кузьмич Полетаев деп кижи Кемеровоноҥ экелген. Ветучастоктыҥ врачы Логунова Анисья Ефимовна, управляющий Логунов Семен Николаевич, конюшнялардыҥ каруулчыгы Боянкина Тохтон. Јабаганда пекарнянаҥ Јабаган-Бажындӧӧн калашты Яшев Карган абралу, кышкыда чанакту тарткан. Садучы болуп Мамрашев Павел Гурьянович иштеген.

Айатканда кабырар малда бригадир Бадин Јааш болгон. Веттехник Жуков Василий Васильевич, санитар Мойнина Кыма. Азратканда малды Урмат ла Јашпай Кайминдер, Юкубалин Сарбаш кабыргандар.

Јылкы малдыҥ кышкы одор турлулары – Айаткан, Азраткан, Эки Шиберти, Нач-Ӧрӧ, Тулгушту, Арынур, Адаткан, Беш-Ӧзӧк, Балкашту, Кулакту болчок. Јайгы одорлоры – Кулакту тайганыҥ алды (кыпчактардыҥ тайгазы).

Заводто јербойыныҥ да, тууразынаҥ да келген улус башка-башка ууламјыларла иштеген. Бригадир Челоков Тидӱ, онойдо ок Шатина Мӧҥкӱш, Шатин Айдар, Каймина Тапас, Телесова Талканчы, Ялбаков Иженер иштеген. Управляющий Метковский Юрий Иванович, конюх Каршин Григорий. База иштеген улус – Урзе, Марат, Эшпей, Алексей Кайминдер, Кару ла Бедос Наевтер, Табый Аларушкин, Кольха Каймина, Клава ла Лиза Плотниковалар, Киртик Чичиеков, Эртей Боянкин о.ӧ.

Jуу-чактыҥ салтары

Энем Айатканда тӱнде кабырар јылкычы болгон. Тӱште оныла кожо Тербекова Тоо-дый ӱӱрези иштеген, ойынзак, кокырчы, кожоҥчы. Онойдо ок Тайтаков Арбын, Папаш, Коргин Јыбаш, Каштаева Кӱндӱ, Шагаевтер (уулы Кару баштапкы бийик ӱредӱ алган зоотехник). Табыт адам заводто малдыҥ бригадириниҥ ижин бӱдӱрген.

1942 јылдыҥ кӱзинде 49 јаштуда адам Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга атанган. 1943 јылда јаскыда «сурузы јок јылыйган» деген чаазын келген. Кийнинде, 2013 јылда, адам Ленинградский фронтто снайпер болуп јуулашкан деп јетирӱ табылган. Мӧҥкӱзи кайда јуулганы эмди тургуза јарт эмес.

Адам аҥчы, бийик сынду, ачык-јарык, бичикчи, орус ла алтай тилди билер, јаҥайлыкла бичинер болгон. Бойын Денисов Давыд деп айдып турар. Энем јобош бӱдӱмдӱ, јабыс сынду, кеберкек, бойыныҥ алдында араайынаҥ јаҥарлап турар, иштенип јӱрер кижи болгон. Амыралтага чыкк-анча конезаводто јылкычы болуп иштеген. 1985 јылда эне-адазыныҥ јерине јанган.

Олордыҥ Шалба деп уулы тогус јаштуда тиф оорунаҥ божогон. Сӧӧгин энем тере тонго оройло, эмдик адын чанактайла, Јабаганнаҥ экелген, мӧҥкӱзин туткан. Ол ло тӱнде Айатканда турлузына једеле, адын армакчылап саларда, уурчылар уурдай берген. Адын бедиреп, энем канча јерди јойу баскан. Табылбаган аттыҥ баазын амыралтага чыкканча тӧлӧгӧн.

Кийнинде кемдер уурдаганы угулган. Кӧрӧр болзо, атты согумдап салган. Олор энемди јабыс кӧрӱп, ӧчӧгӧн ине. Ол ӧйдӧ јылкы малдаҥ тӱни-тӱжи, јайы-кыжы айрылбас, таштабай кабырар ине.

Кожо иштеген Папай ла Аднар Пильтиндерди энем мактап, алкап куучындаар болгон. Мышылдаев Капшай энеме, карын, ойто минер ат ӱредип берген.
1943 јылда кӱскиде конезаводто ӱредип салган 40 атты Бийскте темир јолго јетирер јакару болгон. Ого алты кӱнниҥ туркунына јеткен. Энемле кожо јылкыны Епишкин Шалба, Чуйчина Корбой апарган.

Оноҥ ары аттарды Воронежтӧӧн јетирзин деген. Анайып, олор товарный вагондорго отурып, аттарды јетирген. «Тӱште поезд турар, тӱнде азырап, кӧнӧктӧп сугарарыс. Јылкы мал коркышту сескир – боочы-боомдор ашса, суулар кечсе, ачу киштеер, ыйлап тургандый, кӧстӧриниҥ јажы агып турар – деп, энем эске алынатан. – Јолой бомба да јарылган, чучураш болгон ло. Воронежке та канча кире ӧйдӧҥ једип барганыс. Кыш, кар, соок ло болгон.

Барган болзо, ойто солдаттарды атты ээртедип, јортып, сугарып кӧргӱзип ӱреткенис. Шалба тере тоныныҥ эдегине поездтиҥ печкезине таш кӧмӱр тажып, от салатан».
Айдары јоктоҥ, энем эжине, мениҥ адама јолугар деп сӱрекей иженген. Кайдаҥ, келишпеген. Энем бойы јок јердеҥ јуу-чактыҥ јанына јуук јӱрген – кӱски куран айда атанала, јаскыда кӱӱк айда солдат кийимдӱ јанып келген. Кӧрӧр болзо, олор Бийсктеҥ бери Солонешенский аймак ажыра кара јойу баскан. «Орус улус бисти килеп, курсак берер, мылчазына кондырган болгон» – деп куучындайтан.

Бу уур ла кату ченелтелер ол ӧйдиҥ ончо албатызына келишкен. Канайдар оны, је энемниҥ ле оныҥ кураа улузыныҥ јӱрӱмин мен јаантайын сананып, оны јиит ӱйе билип, оҥдоп, тооп јӱрзин деп кӱӱнзейдим.

Келер ÿйе ундыбазын деп…

Текши тооло, укту јылкы мал ӧскӱрер јажытту конезаводтоҥ Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга бир муҥга јуук мал аткарылган. Ол завод 1931 јылдаҥ ала 1959 јылга јетире иштеген.
Мениҥ билеме бу 78 таҥмалу конезавод сӱрекей кару јер. Мында ада-энем, эјем, мен иштегенис. Тургуза öйдö Jабаган-Бажы jаар jолдо 78 таҥмалу конезавод болгон деп кереес тургузар санаа бар. Jабаганныҥ албатызы акча-манатла болужып ийзе, оныҥ 100 jылдык байрамына тургузып ийер деп ижемjи бар.

Мен бойым база jылкычы болгом. 1957 јылда Москвадӧӧн јашӧскӱримниҥ телекейлик фестивалинде делегат болуп турушкам. Солун, јараш ВДНХ, Кремль, театр, ГУМ магазин. «Россия» деп коночылык турада конгоныс. Ондо Индияныҥ артисти Радж Капурды кӧргӧнис.

Бичимелимди мен конезаводто иштеген улустыҥ бала-барказы билип, бой-бойыла куучындажып, билип јӱрзин деп амадап бичигем. Олор ончозы тӱӱкиге ундылбас ис артырган албаты ине.

Јабага-кулун јарышкан
Айатканныҥ јалаҥы.
Јамандашпай иштеген
Айатканныҥ улузы.

Ат јакшызын јелдирткен
Айатканныҥ јалаҥы.
Јаба кожо иштеген
Айатканныҥ улузы.

***
Јашкан кары јаагажын,
Базарга јымжак Айаткан.
Јаш ӧлӧҥи чыккажын,
Кӧрӧргӧ јараш Айаткан.

Ӱлӱш кары јаагажын,
Базарга јымжак Айаткан.
Кӧк чечеги јайылза,
Кӧрӧргӧ јараш Айаткан.

Татьяна Давыдовна Клешева, 86 jашту,
Кырлык jурттаҥ

Фотоjуруктар билелик кöмзöнöҥ лö Jабаган керегинде бичиктеҥ алынган.