Алтайдын Чолмоны

«Кожо тушта кожоҥдожып албай…»

24.07.2025

(Кожоҥ Лазарь Кокышевтиҥ јайаандыгында)

Кожоҥ. Ол кандый ла болор – сÿÿнген öйдö, карыккан öйдö, кызалаҥ да тушта, каткылу-ойын да болзо, олорды бастыразын кожоҥ кееркедип, учурын тереҥжидип алып jÿрет. Кожоҥдобос кижи болбойтон болор. Кижи кожоҥдоп jат, кем де jараш, та кем де уйан да болзо, jе кажы ла кижи. Кожоҥ. Ол кандый ла болор – сÿÿнген öйдö, карыккан öйдö, кызалаҥ да тушта, каткылу-ойын да болзо, олорды бастыразын кожоҥ кееркедип, учурын тереҥжидип алып jÿрет. Кожоҥдобос кижи болбойтон болор. Кижи кожоҥдоп jат, кем де jараш, та кем де уйан да болзо, jе кажы ла кижи. 

Бу ла калганчы jылдарда кожоҥ керегинде jаан jаштулардыҥ куучынын кайкап уккам: «Улустыҥ кожоҥы jылыйып калды, бу jаман белге, бис оогош jÿреристе, аштап-суузап, колы-будыс ÿжÿп турза да, кожоҥдойтон болгоныс. Ол ло коркушту jууныҥ öйинде арткан-калган каргандар, ÿй улус, балдар бир де кожоҥысты ÿспеен эдис. Ол чактыҥ öйинде «арыдым-аштадым» дебес, канча эрлер jок калды деп бичик те келип турза, албаты кожоҥдогон ло болгон. Байла, бу шыраныҥ, jууныҥ учында бастырабысты jаан Jеҥÿ сакып jатканын сескен болбойыс. 

Оныҥ да кийнинде иш ле иш, ол бастыра кожоҥло бÿдетен. Бу ла jаан Чуйдыҥ jолыла öдÿп бараткан автобуста улус кожоҥдожып барадар. Айла, кÿнине бир ле автобус барар, отурар jер jок: туруп алганы бар, кысталып отурганы бар. Бир ле кижи кожоҥ баштаза, бастыра улус jöмöжöр. Сыр-кожоҥдо иштеп, ÿренип, jоруктап jÿргенис. 

Эмди, бу ла jакшы öйдö кожоҥ не jоголды? Албаты торт кожоҥдобос болуп калган. Не учурлу болот не? Озодо jаандарыс айдатан — албатыда кожоҥ jоголзо, jаан jоро; кижиниҥ jÿзинде каткызы jоголзо, база jаан jоро дежетен. Кижинеҥ jакшы сурабай öткöнин база да jаратпас — бу кижи jакшызын jылыйтып салган эмтир, jаман кöрöргö турган, ого ачынбас, оныҥ бу кылыгын куубас деп куучын-эрмек болгон.

Ол куучын чын эмтир. Кожоҥ jаан учурлу, албатыбыска керектÿ, кижи болуп бÿдерде, оныҥ эди-канында кожо бÿткен эмтир деп, jаҥы оҥдоп келдим. Чын, калганчы одус jылга нени кöрбöдис: телекейди туткан орооныс jайрадылды, карындаштый кару болгон калыктар ачыныжып ырашты, албаты-jондо иш jок, бириктирер кÿÿн jок, кан тöгÿлип, карыкчалду санаа артыктап барды. 

Айдарда, бу болуп турган jаманга бастыртпай, озогы кожоҥысты ойто орныктырар керек деп сананадым. «Салымыҥ санааҥды ээчиир» деп сöс бар ине. Канча öйгö сананып, баалап jÿргенимди Л. В. Кокышевтиҥ кожоҥ керегинде чÿмдегенине бириктирип салайын деп санандым. 

Алтай-Кудайы бу поэтти jайаарда, албатыныҥ кожоҥы болзын, калыгыныҥ кÿÿнин ойгозып, öзöгинде кожоҥын öчÿрбей алып jÿрзин деп jайаган болор. Ады jарлу эки романынаҥ, повестинеҥ ле кожоҥ кептÿ ÿлгерлеринеҥ баштап ийектер:

«Чöл элбек… Мында Jергелейдиҥ бастыра кожоҥы ла санаазы, сÿÿнчизи ле шыразы аткакту кажы ла jырааныҥ кийнинде jажынып калган. Оны кем де таппас. Jаҥыс ла ай ла кÿн билердеҥ башка…»

«Jергелей таштыҥ ÿстине узак отурала, санааларынаҥ айрыларга, унчугушпай, тÿлтÿйип калган тайгаларды торгулта кожоҥдой берди. Jергелейдиҥ кожоҥына эбире турган тайгалар узак jаҥыланып турала, оноҥ ойто ло токтоп калдылар. Койлоры озо баштап оныҥ кожоҥын баштарын кöдÿрип, тыҥдап турала, оноҥ катап ла токуналу отой бердилер. Пастух кыстыҥ мындый кожоҥын олор баштапкы катап угуп турган эмес. Кожоҥдоп алганда, jÿрегине jеҥиле бергендий билдирет. Тайга-ташка да болзо, санаазын чыгара айдынып алганы jакшы». Бу jаҥыскан арткан öскÿс кызычактыҥ кожоҥы, ол кожоҥдоп jÿрген учун келген тÿбекке алдырышпай, бастыра уур-кÿчти алып чыккан болор.

«Анайда кожоҥдожып, чöллö маҥтаткылап брааткан jиит уул ла кыстыҥ сÿÿшкенин мында кем билер? Кайдаар баргылап jаткандарын кем кöрöр? Кандый кожоҥ кожоҥдоп jÿргендерин кем угар?» Бу jолдыктарда öскÿс кызычак jаанап, ырызына туштап турган öй, кÿч те öйдö, ырысту да тушта кожоҥ оныла кожо. 

Кöгöришкен тууларга,
Кööркийим, экÿ баралык.
Кобыларды торгулта
Кожоҥдоп экÿ алалык.

Ару сÿÿш, бийик кÿÿн бу сöстöрлö айдылган.

Лазарь Васильевич романдарында jаҥыс ла улус кожоҥдогон деп jетирÿ этпей jат. Ол кожоҥ канайып туулатанын, кожоҥ улусты канайып бириктирип турганын эптÿ ле jараш кöргÿзет. «Кажы ла jиит кыс эмезе уул jуулышкан наjыларына, ÿÿрелерине бойыныҥ jÿрÿми, ырызы, ижемjизи керегинде кожоҥдоп турат.

Ӱÿрелери эмеш санааркап калган кыстыҥ эмезе уулдыҥ кожоҥына каруузын кожоҥло jандырала, оноҥ ары сакып тургулайт. Jе удабай ла öскӧ jиит кижиниҥ ÿни угулып, кожоҥыла куучындажа берет. Кожоҥдоп чыккан кижиниҥ кожоҥын тыҥдагылап, оноҥ кожоҥ божогончо ло ого арткандары болужып, кожоҥдоп тургулайт. Кожоҥ божогон, jииттер кожоҥдолгон кожоҥныҥ ритми аайынча jайканыжып, jаҥы кожоҥ баштайтан кижини сакыгылап jат. Jе удабай ла изÿ тынып турган jииттердиҥ ортозынаҥ кемниҥ де кожоҥы эҥирги айас теҥериге кайып чыгат. Арткан кöп чичке, jоон ÿндер тап эделе, теҥериге jеп-jеҥил кайып чыгала, jылдыстардыҥ ортозында шыҥырап турган баштапкы ÿнди ээчиде, бастыра ла бойыныҥ кÿчиле кайып барадат. Öткöн уур jолдорын, тÿбегин, уур санааларын кажызы ла кожоҥдоп ундыгылап jат. Кожоҥ jÿректеҥ чыккан тужунда кажызына ла jеҥил, кей ару, кöс jарык…»

Бу jолдыктарда бÿдÿн философия бар — коштой турала, колтуктажала, jайканыжып кожоҥдошсо, улустыҥ санаа-кÿÿни биригер, оныҥ албаты болгон кÿÿни тыҥыыр. Ол орус та албатыда хоровод тегин болбогон не. Бисте база ла андый ок. 

База бир неме. Улустыҥ ортозында кожоҥдоп алза, кижи бойыныҥ jакшы санааларыла, сÿÿнчизиле арткандарыла ÿлежип jат; карык санааларын чыгара коштой турган улуска айдып салза, кунукканы, эрикчели чечилип, jайым боло берет: 

«Кемзинчек кыстар, Аринаныҥ jаштаҥ ала кожо ойногон ÿÿрелери, ÿÿрлежип алала, ойногон улустыҥ ортозында эҥ баштапкы кожоҥчылар болотон. Олор кемзинип, jÿстерин улустаҥ jажырып турганда, эҥ ле jалтанбазы ÿÿрелериниҥ ортозына jажынып алала, коо ÿниле кожоҥдой беретен.

Сакыган эдим кööркийди,
Сакыган эдим кööркийди.
Санаазын салбас кайтты не?
Санаазын салбас кайтты не?

Оноҥ арткан кыстар jöмöжип ийгенде, кемниҥ де коо, чичке ÿни öрö бийик учуп чыгала, арткан ÿндердиҥ ÿстиле шыҥырап, коолоп, уйуктап калган jалаҥдарга, тууларга уча беретен. Бу ок öйдö арткан кыстар нени де кару сананып тургандый, jабыс ÿндериле кожоҥды ÿспей туратандар.

Кöргöн эдим кööркийди,
Кöргöн эдим кööркийди.
Кöзин салбас кайтты не?
Кöзин салбас кайтты не?

…Оноҥ кандый бир уул кожоҥды баштап ийгенде, арткандары jÿзÿн-jÿÿр ÿнденип, кыстарга удура кожоҥдойтон кожоҥы jаантайын мындый болгон:

Кöзöр салбас кеjимге
Кöзöр салып кайттым не?
Кöзим салбас ÿÿреге
Кöзим салып кайттым не?

Уулдар кÿҥÿрешкен койу ÿндериле, кыстардыҥ чичке ÿндерин эркеледип тургандый, удура jаҥыс тынып, кÿркÿреде кожоҥдожып, каруузына ойто кожоҥдоп jандыратандар».  

Кожоҥдожып алган деп неме бу. Бу эмдиги той-кудаларда канча ла угуп, эмдиге ле öзöгимди öйкöп jÿрген санаамды айтпазам болбос. «Бу jыргалга öнöтийин келгем, балдардыҥ той-jыргалында тöрööндöримле, албатымла кожоҥдожып алайын деп. Jе бу тал-табышка кожоҥдоордоҥ болгой, куучындажып болбодым» деп канча ла кижи айдынып jанганын кöргöм. Эмди ол улустыҥ кöбизи jок. Кандый кожоҥ айдылбай калды не?

 Келинге барганы, чач тараш, куда-белкенчек кожоҥду болотон, ол от-очокко алкыш айдылар, ырыс-кежик шокшоор деген jаҥыс ундулып калган. Той öткÿрип jаткан улусты кöрзöҥ, бу «албатыҥды кунурат, jаҥын билбес, кожоҥ jок улус эдип сал» деп jакылта алгандый. Тегин ле кыйгы-кышкы, саҥ башка маргаандар — кем капшай ичер, кем jаан тиштеер, кем капшай туалетный чаазынла оронор ло о.ö, канча кире шоодылган ошкош бийе-кожоҥ солунып ла jат, табыш, кыйгы, сыгырыш… Бир аай, текши, телкем-jайым санаа jок болзын деп салынган программала алтай jыргал эдедис. Jаан, текши албатылык байрамдарды айтпаза да кем jок. «Культуразы jок немелер» болуп баратканыс мында.

А поэдис не деп jакыган эди?

Jе бу кожоҥныҥ чÿми jок сöстöри
Jеристе jажына арткылап калар,
Jадын-jÿрÿмде не де болзо,
Jаҥы ÿйениҥ ÿнинеҥ угулар… 

Ол ло jаҥы ÿйе кожоҥ jок болуп калды ошкош… 

Касталып калган кара jол
Канайып ойто бÿдер ол.
Катуга барган карындаш
Канайып ойто келер ол. 

Энезиниҥ мынайда кожоҥдоп турган сöстöри элбек jалаҥга jайылып, тууларга торгулып турды. Оныҥ кажы ла сöзи, канатту куш чылап, кайдаар да ыраак-ыраак уча берет. Энезиниҥ кожоҥын jоон-jоон карган тыттар баштарын эҥчейип ийген тыҥдап, сананып турдылар, кайада омок мöштöр кунугып турдылар, опсыркак кайыҥдар дезе кожоҥдогон келинди кöрöргö тургандый, сарафандарын кöдÿрип алала, jолго jедип келгилейт». — Бу кижи бойыныҥ кожоҥы ажыра айландыра агаш-ташла, алтай jериле тудуш, колбулу болгонын кандый jараш сöстöрлö кöргÿскен!

Ол тужында кööркийлер кожоҥы
Кöксиме jажына
Томулып калгандый.
Тöрöл jеримниҥ
Ырызы, шыразы
Jÿрегимде jажына
Шиҥип калгандый. 

«Чанактардыҥ кийнинеҥ jаҥыс ла кар айланып, jууга барып jаткан эр улустыҥ кийнинеҥ jаҥыс ла кожоҥдоры угулып калатан». Ол jууга барып, кайра jанбай калган улустаҥ jаҥыс ла кожоҥдоры арткан деп, ол айрылышты кöргöн, ол кожоҥдорды уккан улус ундыбай, бистиҥ ÿйеге артырган эди. Онызын сананза, кожоҥ кандый да баалу jööжöнöҥ артык — акча божоп калар, jööжö эскирип калар, кожоҥ дезе артып калатан эмтир. Jаҥыс ла оны ундыбас керек. 

Кожоҥдоор, кожоҥдоор, кожоҥчы келиндер,
Комудал кожоҥдо jок болзын.
Эдиски ÿнигер Эне-Алтайда
Элен чактарга торгылып калзын.

Кайда ла баратса, улус кожоҥдойтон болгоны бу jолдыктардаҥ jарт корÿнет. Эмди бистиҥ ÿйе айдыжарыс: «бу эмдиги балдар кожоҥ билбес», «бис не аайлу кожоҥдоор болгоныс» деп. Бу мактанышты токтодоло, аргалу улус jиит ÿйени ойто кожоҥго бурыыр керек. Анчада ла бистиҥ алтай jаҥар кожоҥыс кайда? Бистиҥ кийнистеҥ кожоҥ билбес ÿйе келеткени коркымчылу. Бис ле андый jакшы болгоныс деп куру jерге мактанбай, айалганы тÿзедер керек, нöкöрлöр. Бу сöстöр бис керегинде айдылган эмес пе?

Кожо ойногон ÿÿрелер меге
Кожоҥдоп берзе, кожоҥын угарым.
Азыйгы кööркийлер jÿргÿлей де берзе,
Ак-jарыкта ырысту артарым…

«Кем билер? Айса, катап качан да кöрÿшпезис… Кожо тушта кожоҥдожып албай…» Чын, бу jÿрÿмде кереес те кожоҥ болотон турды. Албаты темдектеп салган «бу кижиниҥ кожоҥы jылыйып калган турбай – удабайтан эмтир», «кожоҥдоп болбодым – узак артпаган эмтир» деп сöстöр уккан эдим, чын ла болуп калды…

Алтай кожоҥ качан да, кандый да öйдö албатызыла кожо болгон. Кожоҥ бистиҥ эди-канысла кожо бÿдÿп калган, ар-бÿткенле бистиҥ база бир колбубыс, албатыныҥ кöрÿм-шÿÿлтези алтай кожоҥдо салынган. Ол керегинде Лазарь Васильевич «Туулардыҥ уулы» деп повестьте кандый чын, jарт айткан: «Аргаданып артып калган албатыныҥ кожоҥы да сÿÿнчилÿ эмес болгон. Оныҥ кожоҥы тайгада öскöн маҥырдый ачу, таштаҥ чыккан таҥдалайдый эрикчил болгон. Бу кожоҥ, Ӱч сÿÿри, сениҥ кöксиҥе ÿйе чактарга торгулып калган».

Ол ло повестьте анаҥ арыгы санаа-шÿÿлтени уксаар да: «Бу кожоҥныҥ jебрен сöстöри эбире турган андый ок jебрен туулар ла арта тÿшкен сын-аркалар ошкош. Оныҥ учун алтай jердиҥ jаражы ла оныҥ мöҥкÿлиги алтай кожоҥ jогынаҥ öскÿс немедий болор…

Карарып турган туулар jемире кöргилейле, муҥ чактарга ÿргÿлеп отурган баатырлардый. Олор алтай уулдыҥ кожоҥын унчукпай тыҥдагылап, «бу кожоҥды бис jебрен чактардаҥ бери укканыс, оноҥ до ары угарыс» деп санангылап тургулагандый кöрÿнет». 

«Кара ол кара кöстÿ, кеен сынду Тана деп келинниҥ кожоҥын ончозынаҥ артык сÿÿп туратан. Оныҥ кожоҥы кöп jарымында кунукчылду болгон. Тананыҥ кожоҥына Кара кезикте чыдашпай, ыйлап та туратан. Оныҥ кожоҥы Карага кандый да öскö санаалар экелип, кöп немени эске алындырып тургандый болды. 

Кенетийин оныҥ кожоҥдоор кÿÿни база келди. Jе оныҥ кожоҥы кандый да öскö, сöстöри кайда да кöксинде тереҥ, Карага белен туттуртпайт. Оныҥ коркушту кожоҥдоор кÿÿни келди. Jе сöстöр jок. Оныҥ кöкси куру, jе ол ок öйдö кöксинде та не де бар. Ол неме jаскы салjага тÿҥей, Караныҥ jÿрегине бек кадалып калган, jе Кара оны чыгарып албай, кöп кÿндерге jÿрген. Ол тили jок кижи, керектÿ сöс айдарга тургандый болгон…» Кандый чын айдылган дезеер?! Кожоҥ кажы ла кижиниҥ кöксинде бар, оныҥ чыгар öйи бар. Ол ло соок айылда тоҥуп, арыганча иштеп, аштап jÿрген уулчактыҥ кожоҥы кийнинде алтай jоныстыҥ «эҥ ле артык кожоҥы» болуп чыкты.

Эҥ ле артык кожоҥым мениҥ
Элбек шуулаган аркадый болгон.
Jÿзÿн öзÿмдер јажарып jытанган,
Jÿс куштардыҥ ÿниле толгон…
…Jÿзигер калыкка  jарабай барза,
jÿрӱм слерге  бир де килебес.
Jе, öскÿс ле артып калбайтан болзоор,
Öскöзи меге не де эмес! 

Алтай кожоҥды öскÿс артырбайлы, алтайлар! 

Рада Молчоева, Курай јурттаҥ