Алтайдын Чолмоны

Бир катап ӧлӧҥ ижинде…

12.09.2025

(Очерк)

1978 јыл. Сыгын айдыҥ тал-ортозы. Кӱс јаҥы ла башталган ӧй. Кааҥ айас кӱндер турган. Ӱредӱчилердиҥ куран айдагы јуундары тӱгенген, балдардыҥ школго барары кӧндӱге берген.
Мен јуртээлем институттыҥ 3-чи курсыныҥ студенти. Сыгын айда бир ай каникулдарда кижи. Чек барар-бадар јерим табылбай турган. Јабаганда бастыра иштер бӱткен: ӧлӧҥ эдилген, картошко казылган…
Бир кӱн адам: «Экинурда јестеҥдерге барып болуш, обоолойтон ӧлӧҥ бар деп айткан. Атты јеҥил абрага јегип ал» – деген. Орустап мындый абраны «ходок» деп айдатан, бескези 70-80 кг кире.
Экинурда ХХII партсъездтиҥ адыла адалган колхозтыҥ председатели Петр Эркеевич Кудачин биске тӧрӧӧн кижи болгон: мениҥ энемниҥ карган адазыныҥ, Шаты деп кижиниҥ, кожо чыккан карындажы Эркениҥ уулы.

Экинурга једип барзам, улус сӱӱне берди. «Саадак куда, карын, Валерканы ийген эмтир. Эмди бугулдарды аайлап ийерис» – деп, Алтын кудагай айдат. Алтын Аларушкина ол ӧйдӧ «Алтайдыҥ Чолмонында» иштеген журналист, јарлу поэт Любовь Чекуракованыҥ энези.
Ӧбӧгӧн деп кобыда јууйтан кӧп ӧлӧҥ бар, мениҥ келген абралу атла ого кӧп улус баратан дешти. «Бис ӱчӱ Ак-Кобыда бугулдарды болчоктоп ийерис» – деп, Алтын кудагай айдат. Бис дегени – 47 јашту Алтын кудагай, оныҥ 96 јашту адазы Ӱтӱй Аларушкин ле мен, колына айруушты узак тутпаган 21 јашту студент.
Иштеер јерге једип барзабыс, эки јерге 24 лӧ 26 бугулды јууй тартып салтыр. Је, байла, база улус келер деп санандым.

Јабаганда адам ӧлӧҥ обоолозо, јаҥжыккан ээжи-јаҥду, «ритуалду» деп айдарга јараар. «Череночник» Акулов Мака деп кижиде айрууштыҥ саптары: узуны 2 метр ӱч айрууш, узуны 3 метр ӱч айрууш ла узуны 4 метр база ӱч айрууш. Обоо там ла бийиктеп барып јатса, ол кижи уулдарга айрууштыҥ сабын солып јат.
Бугул тартаачы бир кижи, мен. Казан азаачы – бир кижи. Обооны јаш тужынаҥ ала нӧкӧри Карманов Петке бажайтан. Ӧлӧҥ таштаачылар – 30-40 јашту тӧлӱге тӱшкен эрлер (та качан да бир шилдиҥ баазын алган).

Иштиҥ бу аайы биске Јабаганныҥ орустарынаҥ келген. Ӧлӧҥ ижине Јабаганда јайгы куран айдыҥ 1-кы кӱнинде чыгатан болгон. Экинурда – сыгын айдыҥ 1-кы кӱнинде. Колхозтыҥ председателиниҥ сӧзи – јаҥ, оныҥ јакарузын бӱдӱрбеске, бузарга јарабас.

Бис карган кара атты уур бричка абрага јегип, 12 км кире јерде одуга једип бардыс. Айылдаҥ эт, кӧчӧ экелген, оны изидетен дешти.
Ӧй 10 частаҥ ажа берген. Кӧрзӧм, тыҥ ла меҥдеп турган кижи јок. Ажанган. Ӧй 11 саат 30 минут. База келген улус та јок, сураарга меге, јиит кижиге, эп јок неме.
Карганак каҥзазын азып алды. Каҥза ышталат, бугулдар учат. Ӱчӱ тал-орто обооны салып ийдис. Алтын кудагай обооныҥ ӱстине чыкты.
Карганак бир ле тутса, јарым бугул јок, мен дезе эптешпей, оноҥ-мынаҥ бир эмештеҥ чачып турум. Каҥза ышталат, карганак иштенет. Санаамда карганакка кайкап турум: каҥзазы ӧчӧ берзе, јаҥыдаҥ азып алат.

«Ада, отурбагар, кӱн ӱрелерге јат» – деп, кызы кыйгырат. Је ле деген јерде амыраш јоктоҥ бугулдар учкулайт. Мен арып-чылап баштадым. Бу јаан кижи качан арыгай не деп сананып турум. Тоолозом, 14 бугул обоого јӱре бертир.
Каҥза ышталат, карганак иштенет.

Бир ле кӧрзӧм, карганактыҥ айруушту колы тыркырай берди. 17-чи бугулда ол отура берди, каҥза асты. «Ада, эмеш амырап алыгар» – деп, обооныҥ ӱстинеҥ кызы кыйгырды. Мен, иш токтобозын деп, бугулдарды бузуп, ӧрӧ берип турум. Кӱн ӱрелип баштады, оноҥ-мынаҥ тамчылап туру.
Амыраар кӱӱним келет, је јиит кижи канай отуратан. Карганак бир 15-20 минут амырайла, каҥзазы ышталып, ижин кӧндӱктирип ийди.
5 час. Бир јаан обооны божоттыс. Алтын кудагай обоодоҥ тӱшти. Арыган-чылаган эмтир. Эмди нени айткай не деп сакып, ары-бери базып турдым. «Ада, отты камызып, эт-кӧчӧни изидип ийигер. Ажанала, эмеш амырап ийектер» – деп айдат.

«Эмди ӧй алтыга барып јат. Сыгын айда караҥуй сегис саатта кирип јат. Алты часта баштазаас, качан божодорыс?» деп, ичимде чоттонып турум.
Карганак јиит тужыныҥ кӧп сабазын «катуныҥ јеринде» ӧткӱрген: 30-чы јылдарда барган, 45 јылда јанган. Ыраак Кӱнчыгыштыҥ, Забайкальениҥ, Беломор-Каналдыҥ шахталарында, стройкаларында иштеген. Владивостоктогы зонада Кан-Оозыныҥ Коргон јуртынаҥ кулактаткан Мокин деп орус уулдарга туштаган. Олор Америкадӧӧн качак, пароходто куучындажып салган јер бар деп айдарда, болбогон. «Јок, балдарым бар, сакып јат. Јанарым»– деген.
«Је, баштаактар» – деп, Алтын кудагай айруужын алат. Арыган-чылаганды да ундыган, каҥзазын катап јазаптыра аскан карганак ишти јаҥыдаҥ баштап ийди. Ичимде адамныҥ куучыны санаама кирди.

Јууныҥ ӧйинде, 1941-1945 јылдарда, Јабагандагы укту мал ӧскӱрген заводто 14 јашту уулдарга бир кӱнде 50 центнер ӧлӧҥ обоолоор јакылта (норма) берилетен, бу эки обоо. Эҥирде эликтиҥ бир кичинек эдин, мӱн, эки тилбек калаш берер. Нормазын ажыра бӱдӱргендерге сый эдип 100 грамм мӧт берип туратан.
Карганактыҥ ла Алтын кудагайдыҥ чырайлары, кӧрзӧм, јарык, арып-чылаганы билдирбейт.

Мениҥ јестем, карганактыҥ эҥ кичинек уулы, 1949 јылда чыккан. «Адамды «ада» деп айдып баштаарымда, ол буурыл сагалду, ак чачту болгон. Ӧскӧ уулдардыҥ адалары чек башка деп кӧрӧтӧм» – деп, ол куучындап туратан.
9 саат эҥир. Обооныҥ тал-ортозына јеттис. Караҥуй кирип, кӱнбадышта эмеш-умаш таҥдакталып турды. 10 саатта не де кӧрӱнбей барган. Армакчыда ат шокырып турганы угулат. Сегис бугул арткан эмтир. Алтын кудагай обооны шылырада таптап, ӧлӧҥди кайдаар чачарын айдып турды. Карганак бир эмеш амырап, каҥзазын азып алып, иштеп ле турус.

Обооныҥ бажына јеттис. «Эмди ӧлӧҥди бир эмештеҥ берер, ада» – деп, кызы јакарат. Карганактыҥ сыны 1 м 75 см кире, менийи – 1,57. Ӧлӧҥ берерге ого јеҥил, узун айруушту. Јабагандый «череночный» бисте јок.
Караҥуй тӱнде обоо бажалды. Карганак кызын армакчыла тӱжӱрди. Армакчылап салган ат та сезип турган немедий, капшай јанарга такып-такып шокырып турды. «Је, арткан-калган эт-кӧчӧни јип ийектер» – деп, Алтын кудагай сӱӱнчилӱ айдат. Карганакта ӱн де јок, айтканы јаҥыс «је». Караҥуйда сереҥкени чагып, айактарга этти салып, мен јаар јылдырат.
Атка ол база бойы барган. Караҥуйда та нени де кимиректенип, јединип келген. Мен барайын дезем, болбос, бойым ла деп айдар кижи эмей. Ол кара ат база оныҥ бойыныҥ болгон. Абраны комуттаган, казан-айакты, айрууш-тырмуушты салган, Ак-Кобыны тӧмӧн каҥдаган темир тегеликтӱ абраны калырадып, сӱӱнчилӱ шуҥуп ийдис. Ӧй он эки саат тӱн.

«Кандый иштеҥкей улус…» деп бойымда сананып, келип јатканчабыс, карганак кенетийин: «Валерка…» — деп араай ӱнденип, атты токтодып ийди. Кӧрӧр болзо, ат, узак иштенип турганаар дегендий, «восстание» кӧдӱрген, јолды кыскартып, кырага кире берген. «Валерка, јолды тапсаҥ. Тууралай берген ошкожыс…» – деп, карганак айдат.
Мен тӱрген ле абрадаҥ тӱжӱп, тизеленип алала, јерди сыймап баштадым. Јол билдирбейт. Тизелерим чылай берерде, он беш метр кире ӧдӧлӧ, тӧрттамандап барып јадым. Бир одус метрдеҥ јол табылды.

1 саат тӱн. Экинур јурт кӧрӱнип келди. Ондо-мында оттор кӱйет. Деремне тереҥ уйкуда.
Калыр-малыр ла эткен. Кара ат тура тӱшти. Бу не боло берди деп, мен абрадаҥ тӱжеле, та неге де бӱдӱрилдим, колым та кайдаар да кире берерде, јӱзиме та не де согулды. «Экинурдыҥ кӧрмӧстӧри болбой» – деген санаа бажыма «килт» ле кире конды.

Кӧрӧр болзо, абра агаштардыҥ ӱстинде. Ол ӧйдӧ улус колхозтыҥ болужыла јаан туралар тудуп турган. Јурттыҥ кырында тура тударга тартып койгон агашка абралу ат кысталып калган. Карын, абра аҥтарылбаган дезегер. Абраныҥ тегеликтери агаштыҥ ортозына кыстала берерде, ат тура тӱшкен.
Канайдар? Карганак аттыҥ комудын чечкен, атты туура јединген. Бис ӱчӱ абраныҥ тегеликтерин кажып, јӱк арайдаҥ абраны чыгарып, ойто комуттап, айылга келген болзо, тӱнниҥ 3 саады.

Таҥ ла уйку аразында угуп јатсам, Алтын кудагайдыҥ ӱни угулып турды. Ол кемге де ӧлӧҥгӧ болужып барып јаткан эмтир, адазына этти кайнадып, мени азыразын деп јакып турды. Мен ары аҥданып, оноҥ ары уйуктай бердим.
Ойгонып келзем, карганак оттыҥ јанында каҥза тартып отуры. Мениҥ ойгонып калганымды кӧрӱп: «Тур, ажан, эт-кӧчӧ белен. Кече арыган-чылаган болбойыҥ» – деп айдат. Алтын кудагай кайда деп суразам, Ӧбӧгӧн деп јерде балдардыҥ тӧртӧн бугул кире ӧлӧҥи бар, оны обоолоп барган деди.

Кожулта сӧс
Јаан куда, кӧбӧк сӧӧктӱ Аларушкин Ӱтӱй, 1891 јылдыҥ кижизи.
Чекуракова (Аларушкина) Алтын 1910 јылда чыккан.
Бу бичимелдиҥ авторы Кичеев Валерийдиҥ эјези З. С. Аларушкина карганактыҥ эҥ кичинек уулы М. У. Аларушкинле јуртаган, Экинурдыҥ школында качы болуп иштегилеген.
Карганак граждан јууда турушкан, ойроттор ол ӧйдӧ бой-бойын тыҥ ӧлтӱришкен деп куучындаар болгон. 1920-30 јылдарда Кан-Оозында милицияныҥ јааны болгон. Репрессиялар башталарда, документтерди јазайла, Кӱнчыгыш јаар качып барган. Оноҥ 30 јылга шыдар катуныҥ јеринде јӱрген. Барар алдында кичинек балдарын Чаргы-

Оозында (Черный Ануйда) казах нӧкӧрлӧрине јажытту артыргызып салган.
Ыраак Кӱнчыгышта јуу ӧйинде тӱрмеде улустыҥ корожы јаан болгон: курсак уйан, оорулар кӧп, јаткан јери коомой, чыкту барактарда улусты шаап салган. Карганакты Тӱндӱктеҥ экелерде, Коргонныҥ кулак болгон уулдары Мокиндерге туштаган. Ол уулдар алтынду, акчалу болгон. Карганакты јылу уткуп, чайла, сахарла, чочконыҥ јуузыла азыраган. Ондый уткуул тегиндӱ эмезин карганак сезип турган. Је, кайда барар, бу уулдар карганакты азыйда јакшы билер болгон.

Тӱрмеде отургандардыҥ башчызы (пахан дежер) бастыра бойы балтыр, чоло ады «Хохол» деп кижи болгон. Мокиндерде алтын барын билип ийеле, олорды истежип турган. Мокиндер оны билип, карганактаҥ болуш сураган. «Алтын јогынаҥ бис Америка јаар качып болбозыбыс. Бӱгӱн сен Мокиндердиҥ эҥ јааны болгон уулдыҥ јерине кон, Хохол алтынга келзе, бисти коры» – деп айдыптыр.

Карганак бу уулдардыҥ сурагын бӱдӱрген. Эртезинде кержак уулдар Америкадӧӧн кача берген. Карган балдарына, Алтайына тартылып, кожо барбаган. Ол јӱк јууныҥ кийнинде јанып келген.
Кийнинде Алтын кудагай куучындаган: «Улус адаҥ келди деерде, бис сӱӱнип, удура чыкканыс. Кӧрзӧбис, шляпалу, тере курткалу, хром ӧдӱктӱ кижи турган. Бис коркыйла, качканыс». Нениҥ де учун карганак божоорго јетире фетр шляпа кийген. Ол 107 јаш јажаган.
Јӱс јажы јеткенче ӧлӧҥ чапкан, обоологон. Кийнинде јестем куучындайтан: «Јайгыда кайда ла барзаҥ, улус адаҥ канча јашту деп сураар. 100-ти ажа берген дезеҥ, кайкажып, ӧлӧҥди чаап ла јат па деп сураар. «Ада, эмди слер ӧлӧҥ ижине барбагар» – деп, јестем айдарда, «Мен иштебезем, божой берерим» – деп, карганак айткан эмтир. Улустаҥ эпјок болгон, адазы карыганча ӧлӧҥдӧ иштеп турган деп айдыжатан.
Карганак 1980 јылдар киреде ишке-тошко турушпай барган ла јаан удабай јада калган.

Валерий КИЧЕЕВ

Фотојурукта: 1977 јыл. Јабаган јурт.
Солдоҥ оҥ јаны јаар: Татьяна Кармановна Осотова, Јабагандагы орто ӱредӱлӱ школдыҥ завучы, РСФСР-дыҥ нерелӱ ӱредӱчизи,
Ӱтӱй Аларушкин ӧрӧкӧнниҥ кичӱ кызы Баданова Маҥкый ла Чулунова (Шатина) Мӧҥӱш.
Јаткан кижи Аларушкин Ӱтӱй ӧрӧкӧн, 97 јашту.