Алтайдын Чолмоны

Психологтыҥ болужы керектӱ ле тузалу…

12.09.2025

«Алтайдыҥ Чолмоны» эл газеттиҥ бӱгӱнги бистиҥ айылчыбыс Сибирьдиҥ государственный медицинский университединиҥ (Томск) ӱренеечизи иркит сӧӧктӱ Алина Байданова. Ол ӱренеечилердиҥ Н. И. Пироговтыҥ адыла адалган ӧскӧ калыктардыҥ турушканыла ӧткӧн бастырароссиялык конференциязыныҥ ла Питерде јашӧскӱримниҥ Алмазовтыҥ тӧс јериниҥ медицинский форумыныҥ эрчимдӱ туружаачызы болгон.

— Алина, сениҥ медицинага јолыҥ, байла, тегиндӱ болбогон. Бистиҥ республикада су-кадыкты корыыр бӧлӱкте эл-јон ортодо врачтар Байдановтордыҥ, Ередеевтердиҥ ады-јолдоры јарлу, танылу. Бу ук-тӧслӧ улалып јаткан агару иштиҥ чике бажында эмчи-томчы улус турган болор?

— Эйе, бисте Байдановтордо, Ередеевтерде (карган энем јанынаҥ) та нениҥ де учун ончозы башка-башка јылдарда мединституттыҥ педиатрия факультединде ӱренгендер. Бистиҥ јаан энемниҥ јанынаҥ улдабыс мал-аштыҥ эмчизи-врачы болгон. Јурт јерде јаткан, оныҥ учун мал-ашты да, улусты да эмдеген. Сынык-бычыкты, бертикти тудар, ордына кийдирер јайалталу болгон. Јаан эжемниҥ акаларыныҥ балдары база врачтар. Јаан акабыс Илья Николаевич Байданов врач-ортопед, уулы Сӱнер база врач. Ирина эјем балдардыҥ кардиологы, Сурлан акам медбрат. Тайана эјем медсестра, Алия медсестраныҥ ӱредӱзинде. Јаан јеҥелерим: Сина Сергеевна Байданова врач-педиатр, Зоя Павловна Ередеева врач-терапевт, Эмма Борисовна Байданова медсестра, ончозы иштиҥ ветерандары.

Мынаҥ кӧргӧндӧ бистиҥ одуныҥ улузыныҥ кӧрӱми аҥылу, ол, байла, ук-тӧслӧ келген болор. Мында онойдо ок база бир шылтак сениҥ бойыҥныҥ јайаан јайалтаҥ, айландыра курчаган айалга, ӱзеери чыккан-ӧскӧн билеҥ деп айдарга јараар.

— Ада-энеҥ, бойыҥ керегинде куучындап берзеҥ?

— Ада-энем Оҥдой аймактаҥ, је калада јуртап јат. Мен калада ла чыккам, ӧскӧм, 3-чи таҥмалу гимназияда ӱренеле, оноҥ 8-чи класста республикан классичес-кий лицейдиҥ биохимический клазында ӱренгем. Ӱредӱм кем јок болгон, школдыҥ кийнинеҥ Томскто медуниверситеттиҥ педиатрия факультедине киргем. Энем Алтынай Ильинична провизор. Мен оогоштоҥ ала аптекада јӱретем. Энем эм-тусты белетеериниҥ аайын кӧргӱзерге јӧпсинетен. Ӧрӧ айтканымла, медицина мениҥ јуук јанымда болгон. Мен оогоштоҥ ала бастыра ла сурактарла јилбиркейтем, је кӧндӱре ле врач болор деген амаду болбогон. Ондый да болзо, су-кадыктыҥ, эмдештиҥ сурактары јарап туратан.

Школдо, лицейде теп ле тегин кызычак болгом. Ӱренерге кӱчке келишкен, јайааннаҥ јайалтам чечилбеген, бойымныҥ аргаларыма эмеш бӱтпей турган болгом.
Университетке кирип, ӱренип баштагам. Мында мени мактап, бӧкӧ, турумкай, јана баспас алтай кыс, ӱредӱзи јакшы деп айтканы меге база јаан јӧмӧлтӧ болгон. Кожо ӱренип турган балдар, нӧкӧрлӧрим меге база јакшызын јетирген.

Бисле кожо ӱренип турган бурят, тува кыстар бойлорыныҥ культуразы, тӱӱкизи керегинде куучындаганда, мен де бойымныҥ јерим, албатымныҥ культуразы керегинде куучындап, араайынаҥ бистиҥ бойыстыҥ аҥылу, танылу јаҥысла таныштырар деп амадагам…

— Билимле, билим-шиҥжӱлӱ ишле качан, кандый ӧйдӧҥ ала јилбиркеп, бедиренип, ченеп баштагаҥ?

— Јазап сананып, кычырып-бедиренип турала, медицинаныҥ кӧп бӧлӱктеринде ӧткӱрилген билим-шиҥжӱлӱ иштер сӱрекей ас болгонын ајарып кӧрдим. Бистиҥ тилистиҥ де, албатыныҥ ӧскӧ дӧ јанынаҥ курч сурактары кӧп. Сурактар кӧп, каруулары дезе ас. Республика тӧзӧлип, башкаланып барганы удабаган. Оныҥ учун кажы ла ууламјыда ӧзӱмниҥ јолы кӧнӱ улалат. Билим- билгирдиҥ јолы база ачылып јатканы иле.

Тӧс ӱредӱмле коштой университеттиҥ бойында башка-башка билим кружокторго јӱрӱп баштагам. Билимдеги солундарды, јетирӱлерди угарга, таныжарга амадагам. Онойып, психиатрия аайынча кружокко бардым. Меге ондо сӱреен јараган. Кураторым, билим башкараачым бойыныҥ куучын-эрмегиле олјолоп ийген деп айдарга јараар.

Ӱренеечи ле ӱредӱчи психиатрия аайынча куучын-эрмекти ӧткӱрип јат. Ӱредӱчи сурактарды чын, чокум берерине, карууларын база јарт, чике эдип берерине ӱредет. Ол пациентле канайда куучындажатанын, кандый сурактар беретенин кӧргӱзет, айдат. Бу ла ӧйдӧ сен врач болгоҥдо, келген кижини бастыра јанынаҥ кӧрӱп отурадыҥ (оныҥ бӱдӱми, куучыны, отурганы, кыймыктанганы ла о. ӧ.). Оныҥ берген карууларын угуп, ол ок ӧйдӧ ајарулу ајыктап, ончозын кӧрӱп-билип јадыҥ.

Јаан удабай кураторго кружокты белетеп ӧткӱрерге болужып баштагам. Кружоктыҥ старостазына кӧстӧгӧн, јуундарды баштап ӧткӱрерге кӧндӱккем.

— Ӱренеечилердиҥ Н. И. Пироговтыҥ адыла адалган ӧскӧ калыктардыҥ турушканыла ӧткӧн бастырароссиялык билим конференцияда турушканыҥ керегинде угарга јилбилӱ…

— Ӱренеечилердиҥ бастырароссия-лык 84-чи билим конференциязы университеттиҥ бойында ӧткӧн. Мен бежинчи курста ӱренип турала, бу конференцияда туружар деп санандым. Оноҥ озо эпјоксынып, уйалып тургам, база темамды таап болбой јӱргем. Байа педиатрияла, эндокринологияла, неврологияла бир де келишпей турган. Је психологияла јеҥил келиже берген, тема да табыла берген. Меге, алтай балага, бу тема јуук болгон. Бедиренери, кычырары – ончо бу иш база да јуук. Республика кеминде иштееринде база уур-кӱч болбос учурлу.

Бисте балдар кол салынары (суицид) јанынаҥ айалга коомой деп бичилет. Мениҥ билим ижим «Алтай Республикада јаш корболордыҥ ортозында кол салынарыныҥ чочыдузы јанынаҥ айалга» деп адалган. Бу ӧмӧлӱ иш — авторлоры мен ле Мария Петрова. Бис Машала бир университетте, је башка факультеттерде ӱренип јадыс. Билим башкараачыбыс медицина билимдердиҥ кандидады, доцент А. Л. Сериков. Конференцияда окылу жюри иштеген, меге сурактар кӧп болгон, је ончозына ла карууларын бергем. Оныҥ кийнинде бу ла ижимле Питерде Алмазовтыҥ тӧс јеринде ӧткӧн форумда туруштым. Томскто ӧткӧн конференцияда мен — 1-кы степеньдӱ дипломло, Питердеги форумда 2-чи степеньдӱ дипломло кайралдаткам. Кӧдӱрген, шиҥдеген, иштеген ижим жюриниҥ билимдердиҥ докторлорын, билимчилерди јилбиркеткен, сурактар кӧп болгон деп ӧрӧ айттым.

— Алина, ижиҥниҥ тӧс учурын јартап, айдып берген болзоҥ?..

— Бис бӱгӱнги кӱнде балдардыҥ эҥ ле ӧҥзӱре деген сурактарыла иштедис. Сурактар белетеп, В. К. Плакастыҥ адыла адалган ресгимназияныҥ, РКЛ-дыҥ 10 јаштаҥ ала 18 јашка јетире балдарына ийгенис. Олор јаҥысканга тартылып, туйуксынып, ончо немеге ижемјизин, јилбӱзин јылыйтканы керегинде јӱрӱмдик сурактарга канайда кӧрӱп турганын бичиген. Берилген сурактарлу анкетада балдар кандый класста ӱренип турганын, бойыныҥ угы-тӧзин бичиген, јӱк ле ады-јолдорын бичибеген. Бис ол анкеталарды јууп, турулталарын онлайнла јазаганыс. Мында јартамал эдип ийейин. Нениҥ учун ресгимназияны ла РКЛ-ды талдап алганыс дезе, мында алтай балдар кӧп.

Меге ол анкеталарды бастыра јанынаҥ шиҥдеерге, ширтемел эдерге ӱредӱчилерим болушкан. Јетирӱлерди белетеп, конференцияда туружарга тезисти белетегенис. Графиканы, таныштыру-презентацияны ӧмӧ-јӧмӧ эткенис. Бу јылдыҥ кочкор айында ол конференция ӧткӧн.

— Балдардыҥ кол салынарыныҥ шылтактары кӧп. Је нениҥ учун бу кунукчылду айалганы шиҥдеер ижиҥде алтай балдарды талдадыҥ?

— Мен шиҥжӱлӱ ижимди озо баштап ук-тӧскӧ (этнический) кирип турган компоненттерди шиҥдеерге санангам. Элдиҥ бойында бар чочыдулу айалгаларды кӧрӧр деп. Бӱгӱнги бистиҥ алтай культурада бу айалганыҥ шылтагын јартап турганы бар болуп айабас. Темдектезе, мусульман тергеелерде ондый учуралдар (суицид) ас. Олордыҥ јартаганыла кол салынганы јаан кинчек. Айса болзо, ол албатыныҥ јаҥдаган јаҥыла колбулу болордоҥ айабас.

Балдар санаага алдыртып, туйуксынып, оноҥ чыгатан эп-арганы таппай, јӱрӱмнеҥ барат. Мында, бу айалгада, оныҥ шылтагын чук, бир колбуда кӧрӧр керек: јонјӱрӱмдик-экономикалык айалганы, ӱредӱни, кураа балдарла колбуларды ла о. ӧ. Ӱредӱни алар болзо, јурт јердиҥ ле каланыҥ балдарыныҥ аргалары эмеш аҥыланып јат ине…

— Психиатрия, психология, психолог деген сӧстӧр, профессиялар эл-јонды чала чочыдат. Нениҥ учун?

— Психиатрия бӱгӱн модный сӧс. Бу сӧстӧҥ ончо улус коркып јат. Јаҥыс та бисте эмес, је текши ороондо айалга ондый. Азыйдаҥ арткан кату-каруузына тургузары ла оноҥ до ӧскӧзи улустыҥ ӧзӧгинде, санаазында јазылбас, ӧтпӧс изин артыргызып салган. Ол ло санааркаш, коркоры, чочыыры ӱйедеҥ ӱйеге улалат.

Улай ла санааркап, туйуксынып јӱрген улус кӧп тоолу врачтарга баштанат, болуш сурайт. Оору-сыс кижиниҥ ӧзӧгинде, оныҥ психический айалгазыла кӧнӱ колбулу. Кижи бажы-кӧзиниҥ, јӱрегиниҥ, карынныҥ оозыныҥ ла о. ӧ. ооруларын тоолоп јат. Каруузына слерде узакка ӧтпӧс санааркаш, туйуксыныш деп јартап берет. Онызы база чын. Је бу учуралда јаан да улуска, балдарга да психологко, психиатрга эмезе клинический психологко баштанар керек. Туура, коштой јӱрген улус јаман айдар деп база коркыгылап јат. Је биледе ада-энези, коштой јӱрген нӧкӧрлӧри, школдо кожо ӱренип турган ӱӱре-јелелери болужып, јаҥыскан артыргыспай, шылтагын табары сӱреен керектӱ.

Эмдиги ӧйдӧ бисте балдардыҥ неврологы јаан суруда. Неврологко психиатрияныҥ учурын база билер керек. Неврологтыҥ аргалары јаан. Темдектезе, бу специалистке келген пациент уйуктап болбой, амыражы јетпей турганына комудап јат. Айдарда, врач келген кижиниҥ комудалдарын лапту угуп, психиатрга ийер аргалу. Психиатрга јаан улус бойлоры да барарынаҥ, балдарын да апарарынаҥ уйалып јат. Мында коркор, уйалар не де јок. Керектӱ болушты психиатр керектӱ кеминде јетирер, болужар. Ооруныҥ шылтагы табылар, кижи эмделер, јазылар…

Мени анчада ла алтай кыстар јаҥысканзырап, туйуксынып тургандары санандырат. Ӧткӱрген анкетада кӧп лӧ сабазында кыстар турушкан. Уулдар база бар, је ас болгон. Билим конференция ӧйинде жюриниҥ турчылары анкетаныҥ туружаачыларыныҥ тоозын 200-300 кижиге чыгарзын деп айдыштылар. Бистиҥ сурактарыска каруу берген 66 бала ас болды.

— Эмдиги ӧйдиҥ психологиязында биопсихосоциальный јанынаҥ кӧрӧтӧн эп-арга керегинде нени айдарыҥ?

— Биология — неврология — мее — нервный система, бир сӧслӧ бис олорды психиканыҥ тӧзӧгӧзи деп айдарыс. Мында тӧс нервный системаныҥ сайлама-структураларыныҥ бой-бойыла колбулары, бого ло социум ла психология кирет. Элбеде ле тереҥжиде алза, психика кижиниҥ јаткан јериле, культуразыла, оноҥ до ӧскӧлӧриле колбуда.
Бу бӧлӱкте айдатаны, куучындайтаны сӱреен кӧп. Мен бойымныҥ темамды таптым. Мынаҥ ары бу ла темала иштеп, билимге кӧнӱ кирип, иштеерим деп сананып алдым. Быјыл мен 6-чы курста ӱренерим, эки јыл ординатура, оноҥ јолым билим телекейи јаар ууланар…

— Алина, ада-энеҥ су-алтай улус, сен калада ӱренгеҥ, «Алтайдыҥ Чолмоны» газетти де кычырып турганыҥды јакшы уктым. Тӧрӧл тилин, культуразын билип, ӧскӧ укту балдардыҥ ортозында Алтайы, албатызы керегинде куучындаары, айдары керектӱ ине…

— Куучын јогынаҥ керектӱ. Мен садикке барганчам, су-алтай тилимле куучындагам. Садикте, школдо айландыра ончо ло балдар орустап куучындажып турганда, орустай бербей. РКЛ-га келеримде, бисте алтай тилдиҥ ӱредӱчизи Ю. К. Баграшева болгон. Мен бу ӱредӱчиме бӱгӱнге јетире быйанду јӱредим. Темдектезе, «Маадай-Кара» кай чӧрчӧкти алтайлап кычырза, бис јакшы аайлабазаас, ӱредӱчибис орустап јартап туратан. Алтай тилдиҥ, литератураныҥ урокторы та нениҥ де учун уроктордыҥ эҥ ле учында тургузылатан. Арып-чылап калган биске ӱренерге кӱч ле болгон.

Мен айылда «Алтайдыҥ Чолмоны» газетти табылу кычырып, сӧстиҥ, эрмектиҥ учурын лапту сананып јадым. Энем меге Томск јаар посылка аткарза, газетти јууйла, аткарып јат. Бот, бӱгӱнги кӱнде мени тӧрӧл газедим аргадап, болужып јат. Кожо ӱренип турган, билим иште коллегам Маша Петрова ӱӱремди алтайлап куучындаарга ӱредип јадым. Турултазы јакшы.

Билим телекейиниҥ солундарын улай ла кычырадым. Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институдыныҥ билимчилериниҥ иштериле база таныжадым.

— Алина, јилбӱлӱ куучын-эрмек учун јаан быйан. Билим телекейине јолыҥ ачык болзын.

Клара Пиянтинова куучындашкан