Алтайдын Чолмоны

«Сибирьдиҥ аҥылу јайалтазы…»

12.09.2025

Балтиканыҥ кӱни кыскамчылу чокторыла Елизаветаныҥ јарык јӱзиле ойноп туру. Алтай соојыҥдардаҥ чыккандый кыс бу бастыра јанынаҥ салкындап турар јаратта туш-туура немедий билдирген, је ол ок ӧйдӧ Лиза бу таныбас јерле айрылбас колбуда болгонын сескен. Тӧрӧл Урлу-Аспак јурты, туулардыҥ ортозында чылап, матрос Микишкинаныҥ санааларыныҥ тӱбинде јажынып калган. А мында, радистканыҥ постында, ол талайла, эфирле, ышту куруды јытанган айлы керегинде санааркаштарыла…

Елизаветаныҥ топшуурдыҥ кылын черткен чичке сабарлары эмди морзянканы токулдадып, кӧндӱге берген. Кажы ла темдекте – эзинде мӧштӧрди јайкаган салкынныҥ шымырты, чайкалардыҥ ӱнинде кай чӧрчӧктӧр. Ол эфирди карган энезиниҥ куучындаган чӧрчӧктӧри чилеп лаптап тыҥдайт.
Кезикте Лиза кӧстӧрин јумуп ийзе, ого Балтиканыҥ боро толкуларыныҥ ордына чаҥкыр ӧҥдӱ Кадын кӧрӱнетен. Ол ло тушта јиит кыстыҥ јӱрегинде кунукчыл ла ижемји тартылатан. Ижемјизи – Туулу Алтайына јанып, ӱредӱчиниҥ ӱредӱзин алып, балдарга кайда да јӱрзе, Тӧрӧлине сӱӱжи, талай, черӱчил молјузы керегинде куучындаары, ачык-јарык кӱӱндӱ болорына ӱредери.

Балтика Елизаветага тегин ле талай эмес, а бойыныҥ билгирин, јалтанбазын кӧргӱзер арга болгон. Оныҥ бу соок јаратта ӧткӧн јылдары качан да ундылбас ӧйлӧри деп ол билген, оморкогон.

Елизавета Юрьевна Микишкина ол тушта Шабалин аймактыҥ болгон, эмди Чамал аймактыҥ Ӱстиги-Куйум јуртында чыккан. Ол ук-тукумыла майман сӧӧктӱ Кучияктардаҥ. Бир канча шылтактардаҥ улам Елизавета энезиниҥ ӧбӧкӧзиле бичилген.

«Мен он бир айлу тужымда Урлу-Аспактаҥ ӧӧй адам энемди сӧстӧп, качырып болбой, кабайдагы мени боочыныҥ бажына апарып, ондо артыргызып салган. Энеме «Маша, барак. Бала божоорго јат» деп айткан. Је энем боочыга чыгып келер болзо, балазы токумныҥ ӱстинде ойноп отуры. Ол тушта, 1959-1960 јылдарда, шил болуштоптор јаҥы ла чыгып турган ӧйлӧр. Болуштопко чегенди урала, оозын газетле бӧктӧп салган. Бала оны ары-бери тоголодып, кӱнниҥ чокторына мызылдадып, ойноп отуры. Борис Сулеков деген уул баланы ат ӱстинеҥ алып, бойына јаба буулап алган. «Балаҥла кожо артар болзоҥ, боочыныҥ бу јаныла Урлу-Аспактӧӧн тӱш. Јанар болзоҥ, Куйумдӧӧн бала јок тӱш». Оны уккан энем «Сен мени кайдарга туруҥ? Баламныҥ адазы бар» деп ыйлап айдынган. Је ол кижи энемди укпаган, Урлу-Аспакка экелген.

Онойып мен бу јуртта ӧскӧм. Школдо ады-јолым Галя Сулекова болгон. 7-чи класс-ка једеримде, ӧӧй адам ла јаанам божоп калгандар. 13 јашту бойым энемге адамныҥ ла јаанамныҥ ордына карындаштарымды чыдадышкам. Айылдыҥ ижин ончо иштегем – уйды саарым, калаш быжырарым…

Школдо ӱредӱм коомойтыган. Је ондый да болзо, сегис классты божоткон деп кере бичикти бергендер. Бир кӱн директор мени документтеримди экелзин деген. «Бу кемниҥ документтери? Мыны кайдаҥ алгаҥ? Кычырып кӧрзӧҥ» деген. Алаҥ кайкайла, байагы документтерди ачала кычырзам, ондо мениҥ ады-јолым Елизавета Юрьевна Микишкина. Бойымныҥ адам Юрий Кучияктыҥ да ӧбӧкӧзи, ӧӧй адам Борис Сулековтыҥ да ӧбӧкӧзи јок.

9-10 класстарды Кызыл-Ӧзӧктиҥ школында ӱренгем. Ондо Сайдыстыҥ ла Урлу-Аспактыҥ алтай балдары кӧп болгоныс. Оныҥ учун школдо ӱчинчи 9-чы класс ачарга келишкен. Бис, 9-чы «В» класстыҥ ӱренчиктери, алтай программала ӱренгенис. Ӱредӱчибис Мария Викторовна Опонгошева каланаҥ келип, бисти алтай литературала ӱреткен.
Школды божодоло, каладагы институттыҥ алтай бӧлӱгине кирерге экзамендерди ӱч тӧрткӧ лӧ бир ӱчке табыштыргам. Је ӱредӱге мени албагандар. Приемный камыстыҥ председателине кирип, «мени нениҥ учун ӱредӱге албаган» деп сурадым. Ол кижи мындый каруу јандырган: «Камыстыҥ турчылары Кызыл-Ӧзӧктиҥ орус школын божоткон бала алтай тилди кайдаҥ билер деген. Оныҥ учун бис слерди албаганыс». Мен де туура калбай, удура «Бис Урлу-Аспакта алтай тилди ӱренгенис. Ӱредӱчибис Роза Борисовна Бабандыева болгон» дедим.

Је канайдар. Энемле экӱ кайра јанып келдис. Бир катап энем айылга сӱрекей коомой чырайлу келди. Шылтак менде деп сезип ийдим. «Конторада тунеядецтердиҥ списогында сениҥ адыҥ база бичилип калган. Школдыҥ кийнинде ӱредӱге кирип болбогон деп. Ол балдар колхозтыҥ уйларын саар деген. Кажызы ла он бир уйдаҥ» – деп, энем ыйламзырап куучындаган. «Мен бойыстыҥ да эки уйысты јӱк арайдаҥ саап турган 17 јашту бала он бир уйды саарга чагым јетпес» дедим.

«Микишкина Лиза деп бичип саларда, кем де оҥдобогон болзо. Балам тунеядецтердиҥ списогында деп уйалала, айлыма јетире удура улуска кӧстӧримди де кӧдӱрбей, та учып келдим, та базып келдим, оҥдобой до калдым» – деп, энем айдынган.

Кайран энемди килейле, калага барып, ишке кирер деп шӱӱдим. Эртенгизинде ле энем кышкы ӧдӱк ле тон садып береле, кала јаар ӱйдежип ийген».
Мынайып, Лиза Микишкина Горно-Алтайскка келип, кӧктӧнӧриниҥ фабриказына ишке кирген. Ондо ол эҥ јиит ишчи. Кажы ла сменаныҥ кийнинде кӧктӧнӧр машинканы сӱркӱштеер керек. «Алаканымныҥ терези сӱркӱшке јиилеле, кызыл-кӱреҥ бололо, чамыркап калган. Ачузы… Иштенер арга јок. Чыдажып болбой, иштеҥ чыгарым деп директор болгон Константин Адамович Креммерге угузу бичидим. «Нам национальные кадры нужны. Вы хорошо разговариваете на русском языке. Мы вас отправим на учебу. В ближайшее время на вокзале откроем общежитие, будем туда переселять наших работников. Оставайтесь, Лиза» – деп, директор сӧстӧгӧн. Мени божодор кӱӱни јок эмтир деп сезип, алаканымды јайа тудала, ого кӧргӱстим. Чамыркап калган колдорымды кӧргӧн Креммер бригадирлердеҥ баштайла, мастерлерге јетире ончозын арбанган».
Фабриканыҥ общежитиезине Зоя Борматова деп кыс јадып келген. Бир кӱн оныҥ нӧкӧри Константинле танышканыс. Оныла кыска ӧйгӧ куучындашканым мениҥ мынаҥ ары салымым СССР-дыҥ ВМФ-ла колбулу болорына тӧзӧлгӧ берген.

Куучын мындый болгон: «Адыҥ кем, канча јашту?» – «Лиза, меге он јети јаш». «Мени лаптап ук, кийнимнеҥ ӧткӧн» деген. Онойдо Константинниҥ токулдаткан табыштарын тӱп-тӱҥей ӧткӧнип, Морзениҥ алфавидиле танышкам.

Константин биске КТОФ-то корабльда радист болгонын, тӧрӧл портына келеле, Тымык теҥистиҥ јарадында баштапкы катап телеграфист кыстарды сонуркап кӧргӧни керегинде куучындаган. Оноҥ ол меге «Лиза, слер сӱрекей кемзинчек кижи. Связисттердиҥ школын табып ӱренигер, флотко черӱге барыгар. Тӧрӧли учун черӱчил молјузын бӱдӱрер арга-кӱч кажы ла кыска берилбеген. Слерде ончо јакшы келижер! «Слух» та бар – јаҥы ла кӧрдибис» деген.

1977 јылда Елизавета Микишкина Барнаулдагы радиотелеграфисттердиҥ школына кирерге барган. Ол ок ӧйдӧ Лизаныҥ јолы Алтайдагы моторостроительный заводко ууланган. Ондо ол экинчи сборочный цехте иштеген, заводтыҥ общежитиезинде јаткан. Бойы ла ошкош балдарла кожо эки јылга улай гусеничный трактордыҥ моторын јууган.
«Ӱзеери комсомолдыҥ качыларыла кожо учетто турган балдарлу билелерди ширтеп, олорго таскамал иштер ӧткӱргем. Ол учун отпускамга ӱзеери ӱч кӱн беретен» – деп, Елизавета Юрьевна куучындайт.

Бу јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ учында радисттерге ӱренер группа толо берерде, Лизаныҥ ӱредӱзи иштеп тура башталган. Олорго талайчы кижи Морзениҥ азбуказын ӱреткен. Кожо ӱренип турган кыстардыҥ он тогус јажы толуп каларда, Балтийский флотко черӱге јӱре берген, Лизага дезе јӱк ле он сегис јаш.

«Бир кӱн энемнеҥ самара келген. Ондо бир сурак: «Ӱредӱге качан кирериҥ?» деп бичийле, чаазынга јаан эдип сурак темдек јурап салган. Коркыган бойымча, тышкары чыгып, Барнаулдыҥ пединститудын бедиреп, улустаҥ сурулап бастым. Трамвай сакып турганчам, јаныма милицейский школдо ӱренип турган Сайдыстыҥ Рая Манышева деп кыс јууктап келеле, мени «талайга нениҥ учун барбадыҥ» деп сураган. «Кычырту болбогон до» деп каруузын јандыргам. «Эмди ле барып, комиссариаттаҥ сурап ук» деп, ол јакарган кептӱ айткан. Комиссариатка барар болзо, беш кычырту јадыры. Ол ло тарый комиссар заводко телефон согуп, «Елизавета Микишкина Балтийский флотко черӱге атанып јат. Эмди ле ишјалын ла документ-чаазындарын беригер» деп јакарган. Таксиге отурала, заводко келзем, бир пачка акча берген. Цехтиҥ јааны таксиге јетире ӱйдежеле, «Лиза, слер ару-чек кижи. Кичеенигер. Бу ла ару бойыгарды ару Алтайыгарга экелигер» деген.

Кӧп тудунчак та јок. Байагы бир пачка акчамды капрон арчуулга оройло, бойы-ма јаба буулап алгам. Москвага јетире темир јолло уйуктап туруп јеткем. Оноҥ ары Таллинге поездтӱ баргам. Ого једеле, дежурный милиционерге туштайла, барып јаткан јеримди јартадым. Ол мени бир кыпка кийдиреле, картанаҥ черӱчил частьти кӧргӱзеле, «Слердиҥ турар јер бу. Ого јетире јойу да једе береригер» деген. Мен ӧчӧш кылыгыма таксилӱ барарым дейле, бир таксистке частьтыҥ сурузын айдып бердим. Ол меге удура каткырала, је барактар ла деди. Ыраак маҥтатпай ла трамвайдыҥ јолын кечеле, кӧлӱгин токтодоло, «Једип келдис» деп кӱлӱмзиренген. Јетиргени учун акча албады».

Јолой туштаган улуска чырайы башка кыс кажы јердеҥ келгени јилбилӱ. «Сен кыргыз па, эмезе казах па» деп сурагылап турган. «Мен Алтайдаҥ». «Ол кайда?» «Монголияныҥ кыйузыныҥ јанында».

Лизаны јетирип бараткан тискинчи јолой экскурсия ӧткӱрип, куучындайт: «Бу Ленинградтагы летный училищениҥ полигоны. Ол училищени Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу ӧйинде Сибирь јаар эвакуировать эткен. Ол јердиҥ ады «Ойротия» деп куучындаган. Оны уккан Лизаныҥ јӱреги тыҥ согула берген: «Эмди бу бистиҥ Горно-Алтайск».
«Радисттердиҥ бункерине једеле, јадар кыпта алтай кыска туштап калгам. Таныжып, куучындажар болзо, Ира деген кыс. Камень-на-Обиде балдардыҥ туразында чыдаган эмтир.

Понедельникте командирге «Матрос Микишкина прибыла на место для дальнейшего прохождения службы» деп рапортовать эттим. Ол меге удура «Микишкина, как долго мы тебя ждали. Ты с нами все эти два года была» деп сӱӱнип турды. Кӧрӧр болзо, черӱге менеҥ озо јӱре берген ӱӱрелери «Барнаулда Лиза бар, оныҥ он тогус јажына бир канча ла ай арткан болгон» деп, мындагы улуска куучындагылаган болтыр».

1979 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 7-чи кӱнинде Алтай крайдаҥ барган алты кыс черт алгандар. Черӱ черӱ ле. Је ыраак Алтайда арткан энезине, кичӱ карындаштарына болужар керек. Лиза ишјалына олорго кийим-тудум алып, айлына аткаратан.

«Бир катап джинсы кийеле базып турганчам, мичман «Сен бу кийимдӱ калага барба. Мында ла кий» деген. Кайкап, шылтагын суразам, ол Таллинниҥ ӱренчиктериниҥ формазы эмтир».

Черӱчил молјузын ак-чек бӱдӱрип турганы учун, матрос Микишкинаны замполит комсомолдыҥ ижин башкарзын деп кӧстӧгӧн. Јуундар ӧткӱрер, протоколдор тургузар, кварталдар сайын Таллинге барып, офицерлердиҥ туразында ӱренер. Мынайып, Лиза частьтыҥ комсоргына тудулган.

Елизавета Юрьевна ол ижиле колбулу бир учуралды эске алынат: «Матрос киного барган. Милицияда конгон. Ӱстинеҥ оны барып экелеле, јуун ӧткӱрер, комсомолдоҥ чыгарар, талайдагы ортолыкта турган тӱрмеге одус кӱнге отургызар» деген јакылта болгон.

Текши алза, частьта уулдар ас. Олор кыстарды эстонецтердеҥ корылап туратан. Матрос Назаренкого амыраар бир кӱн келижерде, Таллинниҥ јараш јерлерин кӧрӱп јӱрген, киного барган. Кинотеатрдыҥ буфединеҥ шоколад садып алган. Киноны кӧрӱп туруп, шоколадты јийле, эзирип калган. Кӧрӧр болзо, байагы конфеди аракылу. Экраннаҥ ого удура танк келерде, эзирик кижи јаман сӧслӧ кыйгырган. Ол учун оны милицияга табыштыргандар.

Матрос уул учун санааркайла, ачынганыма комсомол биледимди столго салып, командирге айттым: «Нӧкӧр командир, мени матрос Назаренколо кожо комсомолдоҥ чыгарыгар. Ол бункерде сок јаҥыс механик. Бис кӧп катап культпоходко јӱргенис. Јаҥыс ла ол постын таштап барбаган, аргазы јок болгон. Матроско черӱчил молјузын бӱдӱрерге јарым ла јыл арткан. Ого бойын солыыр механик белетеер керек. Ликерлу шоколадтар садылып турган, ајарыҥкай болугар, јибегер деп јартамалду иштер ӧткӱрер керек болгон деп, командирге айттым. «Я вношу предложение объявить матросу Назаренко устный выговор без занесения в личное дело. Кто «за» дееримде, ончозы колдорын кӧдӱрген. Оны кӧргӧн командир јӱдеп калган Назаренконы «камбузтӧӧн апарыгар, азырагар» деп јакарган.

Бир канча ӧйдӧҥ штабтаҥ телефон келген. Ондо «Слердиҥ Елизаветагар Сибирьдиҥ самородогы. Бастырагар бойыгардыҥ јеригерде артыгар» деген. Онойып кӧӧркий матросты тӱрмеге апарбаган».

Турумкай, ак санаалу комсорг Микишкина матрос Назаренконыҥ јӱрӱмин аргадап алган.
Черӱниҥ учы јууктап келерде, замполит Елизаветаны бойын алдыртала, «Слердиҥ энегер јаҥыскан. Билегерде балдар кӧп, слер эҥ јааны. База эки јылга артыгар, рапорт бичигер. Заочный ӱредӱге киригер, бис слерди сессияга божодып турарыс» – деп айдыптыр.

Тургузылган сурактарга чокум, јарт каруу берип ӱренип калган матрос Микишкина «Нӧкӧр замполит, алтай тилди ле литератураны јаҥыс ла Горно-Алтайсктыҥ государственный педагогический институдында ӱредип јат. Мен анда ла ӱренерим» – деп каруузын јандырган.
Мынайып Сибирьдиҥ самородогы Елизавета Юрьевна Микишкинаныҥ черӱчил молјузы тӱгенип, эки јылга улай тӱженген мӧҥкӱлик мӧштӧр ӧскӧн Алтайына јанып келген.

Амадузына једингени

Балтика талайдыҥ јанында јӱреле, алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизине ӱренер амадузына јединерге, Елизавета энезинеҥ алтай бичиктерди посылкала алдыртып алган эди. «Алып-Манашты» бӱткӱлге эске ӱренип алган. Ол самолеттоҥ тӱжеле ле пединституттыҥ ӱредӱге кирер экзамендерине барган, анда ого «Алтайский героический эпос (на выбор)» деп суракту билет келишкен. Алтай кыс сӱӱнгенине, «Алып-Манашты» куучындап баштаган. Приемный камыста отурган Нина Николаевна Суразакова ӧкпӧӧрип ыйлайла, Лизаны токтоткон.

«Экзамен божогон кийнинде Нина Николаевнала экӱ тышкары туштажала, јылу айалгада куучындашканыбыс. «Сеге эмди 22 јаш. Ӱредӱни божодып турганчаҥ 27 толор. Чыдажарыҥ ба?» деп сураарда, «Чыдажарым!» деп каруу бергем».

Эмди Елизавета Юрьевна Микишкина алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи. Распределениеле Урлу-Аспактыҥ школына иштеп барган.
Елизавета Юрьевна эш-нӧкӧри Юрий Васильевич Салбашевле черӱдеҥ озо танышкан. Ол јаражай кыска кӧзин салып, туйказынаҥ кӧрӱп јӱретен эмтир. Бир катап Лиза общежитиедеги кыбында отурза, эжикти токулдадала, алтай уул кирип келген. Танышкан, биле тӧзӧйли деп сӧстӧгӧн. Јӱрӱминде баштапкы катап кӧргӧн кижиниҥ айдынганын угала, «Качан бирде кожо болгодый болзобыс, слер менеҥ беш јашка јаан, менеҥ беш катапка санаалу, беш катап сӱмелӱ болорыгар. Слерде мен јаҥыс болор керек» – деп, майман кыс айдала, кыбынаҥ чыгара сӱрип ийген.

Институттыҥ выпускной эҥиринде ӱч бойдоҥ кыска јаҥыскан келбезин деп некелте болгон. Экӱзи эҥирге кожо барар таныштарын таап алган. Лиза дезе јаҥыскан. Ол эреҥистелип ле туруп, Юра Салбашевке «Эҥирге кычырып турум» деп самара бичиген. Је самара ого јӱк ӱч кӱннеҥ јеткен.
Бу самараныҥ кийнинде Елизавета ла Юрий Салбашевтердиҥ билелик тӱӱкизи башталган. Бӱгӱнги кӱнге јетире олор балдарыныҥ кару ада-энези, баркаларыныҥ сӱӱген јааназы ла таадазы.
Елизавета Юрьевна билези керегинде јарлаарга амадабайт. Орой до болзо, Кудай берген балдарым деп байланып јӱрет.

Черӱде болгоны нени берген?

«Баштапкызында, амадумга једин-геним. СССР ӧйинде ӧскӧ кӧп укту улусты, јараттаҥ керептерди кӧргӧм.

Экинчизинде, ыраак јерлерде јӱреле эҥ ле баалаганым – ол чыккан-ӧскӧн јерим. Ондогы цивилизация да, эптӱ јадыны да керек јок.
Бала тужымда јалаҥдагы чечектерле эрмектежерим, ойноорым. Јети баланыҥ јааны кылык-јаҥымла, кӧрӱм-шӱӱлтемле «командир» болуп чыдагам.
Тургуза ӧйдӧ тӧрт карындаш артканыс. Энем 85 јашту, бала-барказыныҥ једимдерине сӱӱнип отурат.

Одус јылдыҥ туркунына «Алтайдыҥ Чолмоны» ла «Звезда Алтая» газеттер мениҥ бичиген кыска, ныкта ла чындык бичимелдеримди јаантайын чыгарат. Је бойым керегинде јӱк алаканча ла бичигем.

Бастыра матросторго, мичмандарга ла офицерлерге кейде, јерде, сууда бойыныҥ черӱчил, јуучыл молјузын јалтанбай бӱдӱрзин деп кӱӱнзейдим. Россия јаҥыс ла ар-бӱткениле, аҥ-кужыла эмес, онойдо ок јайалталу улузыла бай. Орооныстыҥ келер ӧйи – ол бистиҥ балдарыс ла баркаларыс.
Бистиҥ ВМФ бойыныҥ тӧрӧл јарат-тарын бек корулазын».

«Чолмонныҥ» кычыраачылары Елизавета Салбашеваны (Микишкинаны) Елизавета Юрьевна Кучияк деп таныыр.
Туулу Алтай талайлардаҥ, теҥистердеҥ ыраак та турган болзо, тергеебистиҥ уулдары да, кыстары да ороонныҥ башка-башка талайчы флотторында службазын нерелӱ ӧткӧндӧр. Ол керегинде Елизавета Кучияк «Туулу Алтайдыҥ талайчылары» деп бичик чыгарып салды. Тургуза ӧйдӧ ол бичиктиҥ экинчи бӧлӱги белен.
Елизавета Юрьевнаныҥ тирӱ јӱректӱ, соныркак, су-алтай ла чечен тилдӱ журналист болгон јайалтазыла коштой ӱлгер бичиир јайалтазын темдектеер керек.
Чындап, бӱгӱн Е. Ю. Кучияктыҥ чыккан кӱни. Ого бек су-кадык кӱӱнзейдис. Елизавета Юрьевнаныҥ талайчы ижи керегинде «Таллинская военная тайна» деген повесть кептӱ бичилгени ле белетеп алган бичиги кепке базылзын.

Виктория БАДАКИНА
Фотјуруктар Елизавета Кучияктыҥ билелик кӧмзӧзинеҥ