Алтайдын Чолмоны

Јӱрӱмиме бастыразы учун быйанду!

29.09.2025

Јӱрӱми јаантайын иле кӧрӱнип турар улус бар. Нени ле этсе, кандый ла иште иштезе — бастыразыныҥ ла кӧзиниҥ алдында. Је олор ондый болгонын кӱчсинбейт. Таҥынаҥ телкеми ле јаҥысканныҥ ырысту јӱрӱми керегинде (мынайда јӱрери эмди модада) санангылабай да јат. Не дезе, олор бойлоры бириктирер баштаҥкайлу, јарыгына ӧскӧ улус тартылып турган јаркынду одычактый. Бу сӧстӧр Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Соору (Огневка) јуртынаҥ Зинаида Гавриловна Ефимовага сӱреен келижет. Оны амыралтада пенсионерка деп айдарга тилиҥ ээлбес. Јараш, качан да кунукпас, ол бойы да бого бӱдӱп турган ошкош.

Зинаида Улаган аймактыҥ Балыкчы јуртында чыккан. Тӧртинчи класстыҥ кийнинеҥ (1960-чы јылдарда) оны областной национальный школго аткаргандар. Бастыра деремне оны талдаган ла каладӧӧн ӱредӱге аткарган.

— Мен кӧп балдарлу биледеҥ. Мен, акам ла тӧрт эјем чыдаганыс. Ада-энебис ак чечектӱ алтайына эрте јӱре берген. Мында ракеталардыҥ јериске тӱшкен оодыктары бурулу деп бодойдым. Олордыҥ оодыктары деремнеде, бастыра тайга-ташта јадатан. Оныҥ салтарлары — кӧп саба улуста кату оорулар болгоны. Ада-энем де карыыр јажына јетире јӱрӱп болбогон.

— Слер ук-тазылаар керегинде нени-нени билерер бе?

— Јаанам Балыкчыга келген орус којойым П. Тринихинниҥ кызы. Оны, јараш кысты, јылдар соҥында товарларла толужып турган ӧйдӧ тувалар ајарган ла уурдап апаргандар. Ондо тӧзӧлгӧн биледе мениҥ адам чыккан. Энем алтай. Текшилей алза, менде орус та, тува да, алтай да кан бар. Је бистиҥ аттарыс орус. Не дезе, Балыкчыда бастыра улус крестке тӱшкен болгон. Чолушман ӧзӧктӧ серкпелер де, миссионерлердиҥ школы да алдынаҥ бери болгон, серкпе эмди де бар…

1972 јылда Зинаида онынчы классты ӱренип божодоло, Барнаулдагы педагогический институттыҥ ӧскӧ тилдердиҥ факультедине ӱредӱге кирген. Дипломды алала, распределение аайынча Кӧксуу-Оозы аймакка иштеп барган.

— Мени мында сӱрекей јакшы уткугандар. Школдыҥ директоры Соору јуртка јетире кӧлӱктӱ экелген. Јадатан турамды белетегилеп турарда (ол тушта ӱредӱчилерге јакшы ајару болгон!), колхозтыҥ председатели Кондрат Маркелович Кудрявцев мени бир неделениҥ туркунына бойыныҥ айлында јатыргыскан. Советский ӧйдӧ школдорго ӱредӱчилер келзин деп јарамыкту айалгалар тӧзӧлӧтӧн.

Ӱредӱчи болуп 20 јыл иштегем. Оноҥ мени јурт Советтиҥ председателине кӧстӧгӧндӧр. Ол 1997 јыл болгон. Оны ээчий бу јамыга мен база эки катап талдалган болгом.

— Ӱредӱчиниҥ ижиниҥ кийнинеҥ јаҥныҥ органдарыныҥ ижинде иштеерге кӱч болгон бо?

— Ӱредӱчиниҥ ижиниҥ ченемели тузалу болгон. Школдо улусла (балдарла да, олордыҥ ада-энелериле де) ӧмӧ-јӧмӧ колбулар тӧзӧп билери сӱрекей учурлу. Анайда ок ол до, бу да иште слер јаантайын улустыҥ ајарузында. Мынызы дезе аҥылу каруулу ла бойына бийик некелтелӱ болоры ине. Улусла мен текши тилди тӱрген таап ийетем, мени угатандар, анчада ла јаан јаштуларла тилди јакшы табыжатаныс. Бу ончозы јаҥы ижимде болушкан.

Уур-кӱчтер де болгон эмей, анчада ла ээлем јанынаҥ, акча-манат та јанынаҥ коркышту кӱч болгон. Је эл-јонло текши тилди табып, ӧмӧ-јӧмӧ иштеер ченемелим болужатан.

— Беш јурт учун, мыныҥ ӱстине тогузонынчы јылдар болзын, каруулу болотоны кандый?

— Сӱрекей кӱч. Ол јылдарда улустыҥ јадын-јӱрӱми коомой болгон: иш јок, јокту јӱрӱмнеҥ улам јабыс кӱӱн-санаалар… Је бис аймак ла республикан кеминде јаҥдарла ӧмӧ-јӧмӧ иштегенис. Кандый ла уур-кӱч, чочыдулар болордо, культураныҥ учреждениелериниҥ бирӱзин де јабарга бербегенис. Клубтар, библиотекалар ончозы иштеген. Россияга гуманитарный болуш келетен. Бис оны чын ла керексип турган билелер аайынча ӱлейтенис. Бу ок ӧйдӧ јуртта јаткандарды колдорын бош салбазын, маала ажын ӧскӱрзин, тураларын јазагылазын, бойыныҥ ижиле јӱрзин, азыранзын деп бӱдӱмјилейтенис. Бастыра јурттарды айланатаныс, јурттарда дезе эки муҥнаҥ кӧп кижи јуртаган, олорло туштажулар ӧткӱретенис. Туштажулар кандый ӧйгӧ темдектелгенин бастыразы билетен ле сходторго бойлорыныҥ сурактарыла келетен. Оору, јаан јашту, јаҥыскан јаткан улуска баратаныс. Јадын-јӱрӱми коомой билелерди, ачу аш ичип турган улусты аҥылу ајаруда тутканыс. Кажы ла кижиле куучындажарга, оны угарга, ого болужарга кичеенгенис. Байла, оныҥ да учун ол иштеген ӧйлӧримди албаты эмдиге јетире јылу эске алгылайт. Мынызы сӱрекей баалу!

Ӱчинчи катап тудулган ӧйимди тӱгезе иштейле, такып баллотироваться этпегем. Мени талдаштарда турушсын деп сурагандар, ийде-кӱчим де бар болгон. Је мындый јамыда узак иштеерге јарабас, јииттерге јолды берер, бойыма дезе иштеҥ «јараш» барар керек деп бек санангам.

Амыралтаныҥ баштапкы кӱндерине сӱӱнип баштаарымда ла Кайтанактыҥ школында ӧскӧ тилдердиҥ ӱредӱчизи јок дешкен. Мени иштезин деп сурагандар. Анайып мен ӱредӱчи болуп иштеген стажыма база тӧрт јылды кошком.

Зинаида Гавриловна јурт јеезениҥ јааны болуп 16 јыл иштеген. Бу ӧйдиҥ туркунына кӧп катап грамоталарла, башка-башка кайралдарла кайралдаткан. Је эҥ учурлузы — оныҥ ижин албаты баалаган.

— Колбуны эҥ кӧп кемле тудадар: ӱренчиктерле бе эмезе ӱнбереечилерле бе?

— Ӱренчиктерим мени ундыбайт. Ыраактаҥ келеле, айылдап та киргилейт. Јурттардыҥ улузы база ундыбаган. Кӧп сабазыла эмди де кӱӱнзеп куучындажадыс. Мен эмди де айлымда отурбайдым — јондык иште иштейдим. Бисте Соору јуртта волонтерлордыҥ группазы бар, оны башкарадым. Аҥылу јуучыл операциядагы јуучылдарыска посылкалар, акча јуунададыс, маскировочный сеткалар ӧӧрӧдис. Эки јылга улай он бир пенсионер штабка ишке чилеп келет. Бойым Солдаттардыҥ энелериниҥ аймактагы соведине, «Алтайдыҥ эпшилери» организацияга киредим. Јондык иштер кӧп!

— Билегер керегинде айдып ийзеер?

— 1978 јылда Александр Тимофеевич Ефимовло айыл-јурт тӧзӧгӧнис. Оныҥ тазыл-тамыры Нижегородский областьтаҥ. Эш-нӧкӧримниҥ таадазы чуваш укту болгон. Оны, партийный јамылу кижини, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ јылдарында Кӧксуу-Оозы аймактӧӧн парторг болуп иштезин деп аткаргандар. Ол мында ла артып калган. Эш-нӧкӧримле эки кыс чыдатканыс. Анастасия Москвада Алтай Республиканыҥ элчилигинде иштейт, Карина — юрист-шылучы. Јаан баркабыс черӱде, оогожы ӱренет.

— Јӱрӱмигерде эҥ ле тыҥ не учун быйанду јӱредеер?

— Ӧткӧн јолымга кайра бурылзам, бастыразы учун быйаным айдадым. Мен, оогош јурттыҥ кызычагы, акча тӧлӧбӧзинеҥ ӱредӱ алгам. Бу талдама улусту, јарамыкту айалгалу јерге келгем. Бастыра јӱрӱмимде меге јаҥыс ла јакшы улус туштаган! Мениҥ эжим узанар кижи. Јакшынак тура туткан, меге эптӱ ле јеҥил болзын деп бастыра айалгаларды тӧзӧгӧн. Эмдиге јетире кӧп немени бойыныҥ колыла эдет. Кыстарын ла баркаларын тыҥ сӱӱйт. Сӱрекей јакшы, јалакай кижи. Ого туштаганым ла кыстарыс санаа-укаалу учун јӱрӱмге быйанду јӱредим.

— Бош ӧйдӧ нени эдерге сӱӱйдеер?

— Чечектер ӧскӱрерге сӱӱйдим. Айландыра јараш болзо, санаа-кӱӱниҥ де бийик болор. Айылдыҥ ижи кемге де јилбилӱ эмес, кунукчылду билдирер, је мен айылдыҥ ичинде де, огородто до јакшызынып иштейдим. Бастыра немени јуук улузыҥа эдип тургаҥ ине!

Алдында бу иштерге чек ӧй јок болгон. Балдар бойлоры ла чыдаган ла ӱренген. Школды медальдарлу божоткон. Ого кандый да камааным јетирбегем. Адазы олорло кӧп ӧй ӧткӱрген, мен дезе иште ле болотом. Уйлар, койлор база тутканыс. Олорды эжим ле кичееп кӧргӧн. Кыстарыс болужатан. Олор оогоштоҥ ала јурт јердиҥ ижине ӱренижип калган. Эмди де јалкуурып, бош отургылабайт.

— Юбилей — јаҥыс ла ӧткӧн јылдарга бурылып кӧрӧри эмес, је анайда ок јаҥы пландар тургузар шылтак. Не керегинде амадайдар?

— Су-кадыгым ла јетсин, артканы ончо бар. Балдарымда бастыра јакшы болзын, баркаларым кӧптӧзин деп амадап турбай.

Ыраак ороондор керегинде сананбайдыс, Алтай Республикала јоруктарын сӱӱйдис. Кажы ла јыл кайдӧӧн-кайдӧӧн барып келедис. Анчада ла тӧрӧл Алтын Кӧлгӧ барарга јарайт.

Мен школдо, институтта кожо ӱренгендерле јакшызынып куучындажадым. Юбилейлик туштажуларда јаантайын туружадым. Јӱрӱм, бойыҥ оны кандый будуктарла толтырарыҥ, ондый ла ӧҥдӧрлӧ толо болор.

Наталья РОДНЫХ куучындашкан

«АЧ» №31