Алтайдын Чолмоны

«Шиберти деп алтайыс, «Кызыл маяк» колхозыс…»

29.09.2025

(Јурт јууныҥ jылдарында)

Jакшы-jакшы ба, Шибертим!
Тöрöл албатым, кару улузым.
Шиберти сууныҥ jарадында кожо ойногон jогыс па?
Öркöлöп-момондоп jӱрген jеристе
Шыралап öскöн jогыс па?
Кайда слер, кайран нöкöрлöр,
Кожо иштеген ӱӱре-jелелер?
Jӱрекке шиҥген jаҥар кожоҥдор,
Ойгор шӱӱлтелӱ jӱрӱмдик куучындар,
Кару наjыныҥ каткырган кöстöри,
Кабай болгон jеримниҥ кебери?

Мынайда айдып, Кырлыкта Шиберти деп јерде jаткан улустыҥ эзен артканы сананып отуратан болбайсын. Чындап та, кижиниҥ чыккан-öскöн алтайы недеҥ де баалу ла кару. «Öскöн jери jӱрекке кару, jерлеш кижи кöскö кару» — деп, алтай кеп сöстö дö айдылган эмей. Кöксуу-Оозы аймак баратан jолдо Кырлыктаҥ ыраак jок Алтыгы ла Ӱстиги Шиберти деп jерлер бар. Бу jерлер jараш ар-бӱткениле, аржан-кутук сууларыла, куй таштарыла, кыртыжы jымжак jериле аҥылу. Мындый кеен ле эптӱ jерде озодоҥ бери улус jуртаган.

Совет jаҥ келерде, айландыра кобы-jиктерде jаткандар коммуна тöзöгöн. Jе jарым jылдаҥ ол jайрадылган. 1930 jылда оныҥ ордына «Кызыл маяк» деп колхоз тöзöлгöн. Колхозтыҥ jери jаан, кыралары элбек: сула, арыш, арба салып, арбынду тӱжӱм алып туратан. Мал-ажы кöп болгон. Кой, уй, мал, адару, кара тӱлкӱ туткан, тöгöт кайылтып туратан. Колхозтыҥ ижи jыл туркунына тӱгенбес болгон.

Jаскыда кандык айда колхозчылар ат јеккен салдала кыра сӱрер. Бöс баштыкта ӱрен ашты колло чачар. Оныҥ кийнинеҥ ат тырмуушла тырмаар. Ол арбанаҥ бир кичинек айылга апарып, оны тӱниле jажырып талкан эделе, эртен тура jип алып, улус ишке барар.

Jай келзе, öлöҥ ижи башталар. Улус коно-тӱне бригадада. 14-15 jашту балдар 40 сотык, jаан улус 80 сотык jер чабар керек. Бу бир кӱнниҥ нормазы. Jууныҥ öйинде jайгыда кöп саба улус öдӱк jок ло jӱрер, онойдо ло иштенер, будын комургай-jыраага сайдырып, каны-jини агып туруп, кööркийлер öлöҥди чабар, jуур, обоолоор. Тыштанган öйдö маҥыр jулуп jиир, кезигин мӱнге салып ичер. Каштак кызылгатты одуга келзе, куурала jиир. Бышкан кызылгатты jип-jип келзе, тил ойылар, тиш кабыгар, ич курулар. Öзöгин онойдо тöгӱндеп алала, иштенип ле jат. Канайдар, öскö jиир неме бар эмес.

Бир катап улус 1944 јылда Алтыгы Шибертиде сууныҥ ары jанында öлöҥ чаап турган. Канча кӱн ооско салар неме jок, ӧлӧҥ чайдаҥ ла ичип алып jӱргендер. «Бöрӱ болуп улуктар, кудай курсак берер болор бо» — дейле, Мандин Кӱзме, Уйин Акча эркек бöрӱ болуп улуган. Кыстар, ӱй улус Бахрамаева Акjеен, Бодина Тана, Быйбыйева Шуру, Тюлентина Татуш, Тöгӱнчи ле Шуру Куреновалар тижи бöрӱ болуп кыҥзыгандар. Удаган jок кечӱде атту кижи кöрӱнген. Jууктай jортып келгежин, качкын Шыҥа деп кижи болгон. Оны кöргöн улус коркуп, агаш-jыраа ажыра jажынып jӱгӱргилеген. «Кемнеҥ суранып турганаар: менеҥ бе айса кудайдаҥ ба?» — дейле, ол кижи арчымагынаҥ тӱӱсте мöт, бир канча орус калаш ла малдыҥ эдин таштап берген. «Jорукка ла Учурга айдыгар: «Качкын Шыҥа бисти азырады» деп. Мен бӱгӱн мында, эртен ондо» — деп айдала, ойто сууны кечире чаба берген. (Бодин Jорук ла Мандин Учур фронттоҥ шыркалу jанып келген бригадирлер). Качкын jӱре берерде, улус тӱрген ле отты jаанада салып, этти кайнадып, мöттӱ калашла ажанып алала, jадып уйуктагандар. Онойып, бир кӱн тойу-ток, кокыр-каткыла иштегендер. Бир катап тойу курсак jигени учун, байла, бу учурал ундылбаган.

Ол кӱч jылдарда кезик улуста уй да jок болгон. Öскӱс-jабыс балдар бир айак сӱт, бир кичинек курут берер болор бо деп, уйлу улустыҥ айылын айланып jӱретен. Аарчы сӱреен jаан курсак болгон. База бир курсак —аштыҥ саазы. Ак сааны соголо, чегенге булгап jиир. Кара сааны чайга салып ичер. Балдар бир де тегин отурбас: öркöлöп-момондоор, jаан улуска болужар, курсагын табар. Кандый да кату-кабыр иш бӱдӱрип, аштап-суузап турган да болзо, албаты-jон кожоҥ-комутла, кокыр-каткыла jӱрген. Ӧйдиҥ öткöнин, иш эткенин билбей калар, аштап турганын ундып ийер.

Куран айда аш быжып, оны кезетен öйдӧ јаанду-jашту ончозы культстанда. Тӱжиле кескен ашты сноптоор-буулаар, тургузар. Ондый ишке колдыҥ терези чыдашпай кезилер-jарылар, каны агар. Снопторды ойто кладтаар (обоолоор). Аш соготон сарайга тартып апарар. Оноҥ аш эдип согор: бир кижи экидеҥ jеккен 6 атты камчылу айдап, барабанды айландырып jат. Экинчизи сноптордыҥ буузын кезер. Оноҥ ары барабанщик снопторды барабандööн таштап jат. База бир кижи согулган ашты эжип jат. Онойып, тӱниле ӱзе аш согулганча иштеер. Ол ашты фронтко аткарар. Оок балдар кыранаҥ арба бедиреп барар. Бир эмеш терип алза, jаан сӱӱнчи, талкан-кöчö эдип jиир. Кезикте каруулчык туштайла, балдардыҥ арбазын блаап алар, эмезе ойто тöктӱрер. Оныҥ ачузын кайда бадырар…

Кышкыда иштеер аттарла, уй-торбокторло öлöҥ тартар. Конюхтар 5 саат эртен турада аттарды сугарар, öлöҥдööр, чыгарар. Öлöҥ тартып турган улус 6 саатта аттарды jегер. Бир кижи 2 атту, 2 чанакту ӧлӧҥди турлуларга тартар.

Тылда арткан ӱй улус, карган-тижеҥ ле балдар мынайда ат-нерелӱ иштеп, Улу jеҥӱни jууктаткан. Ада-Тöрöл учун Улу jууга Шибертинеҥ 40 кире кижи барган. Кайран адалар, акалар канду jууга атанган, кара-кӱре эрjинелери киштеп арткан, айылда улузы ыйлажып арткан. Jирме jерлежис Тöрöли учун jӱрӱмин берген.

Балалу куштыҥ ӱни ачу,
Башка бӱткен ол эмей.
Барган кööркий ичке ачу,
Ичке ле ачу ол эмей…
— деп, jууктарын jылыйткан энелер, эjе-сыйындар кожоҥдоп-комудап jӱретендер.

Јирме кижи эзен-амыр jанып келеле, колхозтыҥ ижинде турушкан, бала-барка азыраган. Олордыҥ ончозыныҥ ады-jолы Кан-Оозы аймактыҥ Эземиниҥ бичигинде адалган. Онойдо ок jурт библиотеканыҥ альбомдорында олор керегинде jетирӱлер бар. Шибертиде сӱрекей jакшы, иштеҥкей, кокырчы, сöс тапкыр, чечен тилдӱ албаты jуртаган.

Олор Ажанаровтор, Альчибаевтер, Амыровтор, Бабаковтор, Бахрамаевтер, Баянкиндер, Бодиндер, Быйбыевтер, Демчиндер, Ермиловтор, Казаковтор, Канитовтор, Кармановтор, Келюевтер, Куреновтор, Кыйгасовтор, Кульдибаевтер, Купсиндер, Кыпчаковтор, Мамаяковтор, Мандиндер, Махиндер, Мишкиндер, Мерушевтер, Ногоевтер, Октошевтер, Оштушевтер, Папиндер, Тохниндер, Тюлентиндер, Убайчиндер, Уйиндер, Шамановтор, Шатиндер, Шодомыковтор, Шутиндер, Юновтор.

Ол кӱч jылдарда «Кызыл маяк» колхозты башкарган председательдер: 1930-1937 јылдарда Убайчин Кӱлер (jууда корогон); 1937-1942 jылдарда Абышев Санааа (jууда корогон); 1942 jылда Тохнин Урмат, Кыйгасов Jорыкчы (jууда турушкандар); 1943 jылда Нанина Jаан Jаш (коммунист); 1944-1946 јылдарда Шокшыланов Беленди (jууда турушкан); 1947-1949 јылдарда Бöлöчöр (öбöкöзи ундылган); 1950 jылда Кыйгасов Jорыкчы (jуунаҥ келген).

Jе 1950 jылда «Кызыл маяк» колхозты jоголтып, öйдиҥ некелтезине келиштире Кырлыктагы «18-чи партсъезд» деп колхозко бириктирген. 1952 jылда Шибертиниҥ улузын Кырлыкка кöчӱрген. Оноҥ ары колхозты 1967 jылда мал öскӱрер совхоз эдип кубулткан, албаты-jоны Кырлыктыҥ улузы деп чотолып барган. Jе Шибертиниҥ улузы эмдиге jетире jаткан jерин, бой-бойын ундышпай, сурулажып-jоктожып, öткöн jӱрӱмин, эткен ижин эске алып отурадылар.

Шиберти деп алтай — мениҥ эне-адамныҥ öскöн-чыдаган, иштеген, jуртаган jери. Олордыҥ куучындары ажыра бу jер ле оныҥ улузы меге jуук ла кару. Шибертиниҥ ончо улузыныҥ эземине, бу бичимелимди учурлап турум.

Энемниҥ баскан алтайы деп,
Эбирип jӱрген ол эдим.
Адамныҥ баскан алтайы деп,
Айланып jӱрген ол эдим.

Бу бичимел энем Канитова Тообостыҥ ла Ажанарова Тöгӱнчи эjебистиҥ эске алыныштары аайынча бичилген.

Светлана Саватаева,
jурт библиотеканыҥ jааны