Алтайдын Чолмоны

«Мӧт — ол тирӱ тамзык…»

07.10.2025

Эл-јонды мӧтлӧ јеткилдеп турган адару ӧскӱреечилер алдынаҥ бейин тоомјыда. Алтай Республиканы алар болзо, бисте адару ӧскӱреечилердиҥ республикан јондык организациязы иштейт. Оныҥ председатели Юрий ВАСИЛЕНКОЛО ӧткӧн эрмек-куучынысты јарлайдыс.

— Ӧткӧн байрамаарла, Юрий Александрович. Организациягар керегинде куучындап берзегер?

— Быйан. Бистиҥ организация бойыныҥ ижин каланыҥ администрациязыныҥ јааны болуп Виктор Облогин иштеген ӧйдӧ баштаган. Менеҥ озо бу ишти Татьяна Назарова башкарган.

Фестивальга келген адару ӧскӱреечилер сыйга акча јуунадат. Культураныҥ туразында ойын-концерт ӧдӧт. Јуулыжып, куучындажадыс, ченемелисле ӱлежедис. Фестивальда јаантайын туружып турган адару ӧскӱреечилер бар.

— Адару ӧскӱрериле качаннаҥ ала јилбиркеп баштаганыгар?

— Сыным адаруныҥ уйазынаҥ бийик боло берерде ле адамга адарула иштеерге болужып баштагам. Адамда бир канча уйа адару болгон. Кандый да ӧйдӧ олордыҥ ончозы ӧлгӧн. Је адаруга јилбӱм јоголбогон. 6-7 класстарда адару ӧскӱрерин орныктырак деп адамды сурагам. Анайып, такып баштаганыс. Эмди 40 кире уйа тудадыс.

— Кандый укту адару ӧскӱредеер?

— Јербойыныҥ адарузы. Владимир Иванович Дуреев деген ченемелдӱ адару ӧскӱреечи бар. Ол карпатка укту адару ӧскӱрет. Оноҥ маткалар аладым.

Бу кижиле кожо билим иш ӧткӱредис. Јылдыҥ сайын пасеканыҥ бежен процентин морфометрияга шиҥжӱ ӧткӱредис. Мындый шиҥжӱ адару кандый укту болгонын канаттарынаҥ билип ийер арга берет. Анайда ок зоотехнический иш ӧткӱредис.

Оныҥ пасеказы Майма ла Чой аймактардыҥ гран-кыйузында турат, јанында пасекалар јок јерде. Айландыра тайга, айулар «айылдап» келет. Былтыр Владимир Ивановичтиҥ пасеказына ӱч уйа адару апарып тургускан болгом. Оноҥ бир канча ӧйдӧҥ айу келип, јети уйаны аҥтарып, мӧдин јиген. Ол аҥтарган уйалардыҥ тоозында менийи база болгон. Быјыл најымныҥ база 15 уйазын айу коскоргон.

Бойымныҥ пасекам Кызыл-Ӧзӧктӧ турат. Јайгыда Платово ло Шульгин лог ортодо јерге апарып тургузадым.

— Адару ӧскӱреринеҥ башка тӧс ижер бар деп билерим.

— Эйе, адару ӧскӱрери — ол мениҥ хоббим. Бойым дезе аграрный колледжте студенттерге паразитология ла патологический анатомия деген предметтерди ӱредедим. Анайда ок адару ӧскӱрери деген предмет ӧткӱрерге тоолу саат алгам.

Республикабыста «Професс-ионалдардыҥ кыймыгузы» бар. Орто аҥылу ӱредӱниҥ студенттери ортодо «Ишмекчи профессиялардыҥ чемпионады» деген мӧрӧй ӧткӱрилет. Бис ондо јылдыҥ сайын туружадыс. Тергеебисте адару ӧскӱреечиге кайда да ӱретпей јат. Эмди бу кыймыгуда бистиҥ аграрный колледж, Маймадагы техникум ла Кӧксуу-Оозында отраслевой технологиялардыҥ техникумы туружат. Мынаҥ озо јылдарда медколледж ле педколледж база туружатан, је эмди турушпай барган. Мен ол мӧрӧйдӧ эксперт болодым.

Быјыл бу мӧрӧйдӧ мениҥ конкурсантым экинчи јер алган. Былтыр база экинчи болгон. Башкы јыл республикада баштапкы јер алган. Ол тушта Уфадӧӧн Россияныҥ адару ӧскӱреечилериниҥ чемпионадына барып јӱргенис ле экинчи јер алган эдис.

Бойым ГАГУ-да ветеринардыҥ ӱредӱзин алгам. Оноҥ магис-тратураны божотком. Барнаулда АГАУ-да адару ӧскӱреечиниҥ курстарын ӧткӧм. Ол курстарда адаруныҥ физиологиязы аайынча билгирлеримди тереҥжиткем, курстардыҥ кийнинеҥ пасекамга ӱзеери јазалдар алгам, ишти јеҥилтедерине керектӱ айалгалар тӧзӧгӧм деп айдарым.
Пасекада адамла кожо иштейдим. Уур-кабыр иштерди мен, оок-тобырын адам эдет. Ӱч јыл кайра Барнаулдыҥ јанында Сибирьдиҥ адару ӧскӱреечилериниҥ съезди ӧткӧн. Ол тушта караҥуй ӧҥдӱ мӧт деген номинацияда ӱчинчи јер алганыс.

— Мӧттӧҥ башка адарудаҥ база кандый продукция аладыгар?

— Трутневый гомогенат эдедис, прополис, воск, анайда ок медовуха. Алдында јылдарда медовуханыҥ конкурстары база ӧткӱрилетен.

— Мӧт садарыла колбулу айалга керегинде нени айдар эдер?

— Бистиҥ пасека нениҥ учун јаан эмес дезе, јуунадып алган 1,5 тонна мӧтти бис јылдыҥ сайын садып ийедис. Адаруны кӧптӧдӧр арга бар да болзо, кӧптӧтпӧйдим. 1,5 тоннага ӱренижип калгам. Айса болзо, оноҥ кӧп болгон кийнинде садарга кӱчке келижер.

— Јӱк ле мӧт садып, акчаны иштеп аларга јараар дегени чын эмес болгонын јартап берзегер.

— Адару ӧскӱрери — јурт ээлемниҥ байа бир чочыдулу деген бӧлӱги. Статистика аайынча кандый ла бӧлӱк беш јылда бир катап чыгымду болот. Адару ӧскӱреринде дезе ондый чочыдулар кӧп. Не дезе, кӧп неме кӱн-айдыҥ айалгазынаҥ камаан-ду. Калганчы ӧйдӧ ол солынып јат. Мениҥ ле санаамда калганчы јылдарда биске, адару ӧскӱреечилерге, јеҥил јыл болбогон. Ол ло карананы экинчи јылга улай тоҥурып ийет. Ӧткӧн јылда дягильдеҥ база мӧт алып болбогоныс. Чӧлдӧги фермерлер јакшы тӱжӱм аларга болуп рапска, ӧскӧ дӧ ӧзӱмдерге гербицидтер јайат. Оноҥ улам кӧп адарулар корондолот.

Оныҥ учун јаҥыс ла мӧттӧҥ акчаны иштеп аларга јараар дегенин јастыра деп айдарым.

— Пасекагардыҥ јанында кандый мӧттӱ ӧзӱмдер ӧзӧт?

— Платово ло Шульгин лог ортодо јерде гречиха, јалаҥдарда ӧзӱп турган башка-башка ӧлӧҥдӧр, кезикте рапс болот. Је бу ӧзӱм салынган соҥында, бис оноҥ туу-ралада качадыс. Кызыл-Ӧзӧктӧ медоносторло айалга коомой.

— Јуук улузар бу јилбӱгерди јарадат па?

— Акча экелип турза, јаратпай база (каткырат). Оогош кызыма ла јеениме сегис јаштаҥ. Олор менле кожо пасекага барарын јакшызынат. Адарула иштезе кийетен костюмдар да алып бергем. Ӧткӧн јылда кызымды адару чагарда, кыйгы-кышкы база тыҥ ла болгон. Быјыл чактыртарда, токуналу ӱниле «чактырмазын кодорып ийгем, ӱзе кем јок» деп айткан.
Бис ары коно до барадыс. Коно барганда, шашлык белетейдим, эҥирде сигнальный ракетницадаҥ атканыс, арбуз, дыня ла ӧскӧ дӧ аш-курсактаҥ апарадыс. Учурлу болгоны — олордыҥ кӱӱнин ӧчӱрбейтени. Эмди балдарга јаҥыс ла агаштыҥ ӱстинде турачак тудуп берери арткан.

— Аҥылу јуучыл операцияда јуучылдарыска мӧт аткарып турганыгарды билерим.

— Эйе, јылдыҥ ла аткарадыс. «Бойыҥныҥ черӱҥди азырабазаҥ, ӧскӧ черӱни азыраарыҥ» деп тегиндӱ айдылбаган ине. Оныҥ учун мындый болушты бойым аткарадым, кезикте база ӧскӧ адару ӧскӱреечилерле биригип аткарадыс. Бастыра таныштарымла кожо бир тонна кире мӧт аткарганыс. Солдаттардыҥ энелериниҥ биригӱзиле кожо иштейдис. Олор мӧтти таралар сайын урат.

Татьяна Назарова мазь, чайлар аткарат. Нина деген волонтер бар. Бу кижи кургак суптар белетейт. Бис оныла кожо иштегенис. Олордыҥ белетеген кургак суптардыҥ ла кашалардыҥ наборына десертке мӧт салынат. Мынайып, јуучыл јерлештериске ондый наборлор база јетирилет. Эмди кӱскиде бу иш база тыҥый берер деп бодойдым. Анайда ок эт кургададыс. Восктоҥ ӱспекчиндер база белетеерге јараар, је ондый ӱспекчиндер тыҥ ышталат.

СВО башталарда ла, јуучыл-дарыска болуш керек деерде, болужып баштаганыс. Озо баштап Майманыҥ администрациязы ажыра, эмди дезе Кызыл-Ӧзӧк ажыра. Аҥылу јуучыл операцияда тӧрӧӧн-туугандарым база бар. Бирӱзинеҥ узак ӧйгӧ табыш јок.

— Адару ӧскӱреринде кандый уур-кӱчтер бар?

— Бисте эмди «переходный» ӧй: чипирование, продукция «Меркурий» ажыра јетирилер учурлу ла оноҥ до ӧскӧ оҥдомолдор табылып келген. Олор јок болордо, адару ӧскӱреечилер пасекаларында токуналу иштеп отурган. Советский Союз ӧйинде, 90-чы јылдарда биске кем де тийбеген. Эмди айалга солынган.

Бу иш адару ӧскӱрерин аайлу-башту эдер деген амадула ӧткӱрилет. Мынызын оҥдоп турбай. Бу кандый да јаҥы алтам, бис ого ӱренишпегенис. Мен мыны јаман деп айтпай јадым, айса болзо, ол бир јанынаҥ јакшы. Не дезе, фальсификат ас болор.

Бистиҥ республикадагы адару ӧскӱреечилерди текши алар болзо, олордыҥ јӱк ле он ло процентке јуугы ИП, арткандары ЛПХ-лар. 20-30 уйа адарулузы ЛПХ болзын, је качан 150 ле оноҥ кӧп уйа туткандар ЛПХ болуп турза, ол јастыра деп сананадым.

Бу телекейде акча јогынаҥ не де болбой јат. Кӧп саба учуралдарда каландар тӧлӧбӧй јадыс. Казнага акча таштап баштаар ӧй келген. Оныҥ учун бу иш бойыныҥ алдында иштеп тургандарды кӧлӧткӧдӧҥ чыгарар амадула эдилип јат. Учы-учында ондый ла болор. Эмезе иштеерге бербес, эмезе бастыразын кӧлӧткӧдӧҥ чыгарар.

— Слерде, узак јылдарга адарула иштеп келген кижиде, адарулар јоголып бараткан деген сезим бар ба?

— Јылдаҥ јылга канча ла кире кӧп адару ӧлӧт. Мыныҥ тӧс шылтагы — адарулардыҥ оорулары. Байа бир диагноз тургузылбай турган оорулар. Кӧп улус адарулар уча берген деп айдыжат. Ол база јок ло јердеҥ болбой јат ине. Мында бойыныҥ сурактары бар. Јаҥыс ла бистиҥ республикан ветслужба эмес, Россия кеминде адарулардыҥ ооруларын кы-йалтазы јоктоҥ шиҥдеер иштер ӧткӱрилбей јат. Кӧп саба оорулар керегинде айтпай да јадылар, нениҥ учун олор карантинный оорулар?

Эйе, адарулар ӧлӧт. Оныҥ база бир шылтагы — улустыҥ ар-бӱткенге киришкени. Улус гербицидтер, пестицидтер тузаланат.

ГАГУ пасекаларда шиҥжӱлӱ иш ӧткӱрген. Диагнозы јетире тургузылбаган вирусный оорулар бар. Темдектезе, сыгын айда уйада адару бар, оноҥ сооктор келгенде, байа уйаны омшаникке сугарга ачып ийзеҥ, уйада мӧт толтыра, адарузы дезе уча берген. Бу вирусный паралич. Оноҥ до ӧскӧ оорулар болот.

Мыныҥ бастыразы тууразынаҥ адарулар экелип турганынаҥ улам болот. Ол ло Узбекистаннаҥ пчелопакеттер экелгилейт. Олордо јылу. Оныҥ учун бистиҥ адаруларды кыштыҥ кийнинеҥ јаҥы ла тышкары тургузып ийзеҥ, олордо пчелопакеттер белен болот ло онызын Россияга садарга экелгилейт. Бисте дезе адарузын кышкыда кичееп албагандар, байа узбектердиҥ пчелопакеттерин алгылайт. Ол пчелопакеттерле кожо башка-башка оорулар келет.

— Слер адарулараарды кандый эмле эмдейдеер?

— Јаскыда адаруларымды «Эндовираза» деген эмле эмдегем. Јакшы препарат эмтир. Кӱскиде база оныла эмдеерим деп сананып алдым.

— Кычыраачыларыска кандый мӧт јакшы болгонын айдып берзеер?

— Бу суракка мен мындый каруу јандырадым. Колорго калбакты алала, мӧтти амзап кӧрӱгер. Јараган болзо, ол слердиҥ мӧдӧр. Јарабаган кийнинде, ӧскӧзин бедирегер.

База бир айдарга турганым — мӧтти таныш адару ӧскӱреечилердеҥ алар керек. Јолдыҥ кырында садылып турган мӧтти албагар. Мӧт садып турган кижини билбес болзор, албагар. Эҥ јакшызы эки-ӱч таныш адару ӧскӱреечилӱ болгоны. Ол тушта кажызыныҥ ла мӧдин амзап, кандыйы јакшы болгонын талдап аларыгар. Мӧт јарап турган ба, јок по деп, кижиниҥ эди-каны бойы ла билип ийер.

Ол ло магазиндерде садылып турган јеҥил баалу мӧттӧрдӧ фальсификаттар бар. Студенттерле кожо шиҥжӱ иш ӧткӱргенис ле сетевой магазиндердеҥ мӧттӧр алганыс. «Пятерочкадаҥ» алган мӧт ГОСТ-ко келижип турган. Је ондый да болзо, магазиндер — ол тереҥ переработка. Мӧт дезе — тирӱ продукт. Тереҥ переработка оны ӧлтӱрип салат. Оныҥ учун мӧтти таныш адару ӧскӱреечилердеҥ алыгар.

Кошмокту мӧттӧрди, ол ло кузукту, јиилектерлӱ, мен база јаратпайдым. Мӧт ол бойы химически эрчимдӱ. Ондо биологический эрчимдӱ веществолор бар. Кошмоктогон кийнинде, оныҥ эрчими ол кошмокторло реакцияга кирет. Кузукты башка алала, мӧтти база башка алала, кожо јип алыгар, банкаларда канча ӧйгӧ јадып калган кошмокторлу мӧтти эмес. Анайда ок башка-башка ӧҥдӱ мӧттӧр база садар боло бергендер, тоҥ болбосто, јажыл, чаҥкыр ӧҥдӱзи де бар. Ондый экзотический мӧттӧрди албаза торт.

— Тергеебистиҥ адару ӧскӱреечилерине нени кӱӱнзееригер?

— Адарулары су-кадык болзын, јуунадып алган мӧдин ого турар акчага садып ийзин деп кӱӱнзеерим. Анайда ок биледе ле телекей ичинде амыр-энчӱ ле јеткил јадын-јӱрӱм болзын!

Кырчын ЯШЕВ куучындашкан