Алтайдын Чолмоны

Ачу ашка ајару

Ӱлӱрген айда соцсетьтерде тергеениҥ тӧс калазында тӱни-тӱжи иштеп, ачу аш садып турган «чочко барлар» ла андагы јашӧскӱримниҥ кылык-јаҥы керегинде кӧп лӧ куучындар болгон. Јаҥда отургандар бу суракка ајару эдип, ачу ашты ла таҥкыны садарын астадары јанынаҥ шӱӱлте чыгарган.

«Оору» сурак шӱӱжилип, керек дезе Госдумада ол аайынча јасактыҥ ӱлекери белетелген. Јетирӱлик политика, јетирӱлик технологиялар ла колбулар аайынча комитеттиҥ председателиниҥ ордынчызы А. Свин-цовтыҥ баштаҥкайыла шӱӱжӱге чыгарылган сурак демографияны, эл-јонныҥ су-кадыгын, јолдордо јеткерлер болдырпазын ла оноҥ до ӧскӧ курч сурактарды кӧдӱрет. Ӱлекердиҥ толо бичимели Андрей Свинцовтыҥ Telegram-каналдагы таҥынаҥ бӱгинде чыккан.

2026 јылдыҥ тулаан айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала бистиҥ тергееде солунталар болор. Кӧп улус јаткан тураларда, балдардыҥ садтарыныҥ ла школдордыҥ јанында алкомаркеттер болбос, ачу аш садылбас. Анайда ок амыраар ла байрам кӱндерде. Ачу ашты иштеер кӱндерде 11 сааттаҥ ала 19 саатка јетире, пятница кӱнде 16 саатка јетире садарга јараар болор. Магазиндерде кассалардыҥ јанында ачу ашты ла таҥкыны саларга јарабас, улус јадып турган јерлердиҥ јанындагы сыралаптардыҥ иштерин, вейптер ле олорго керектӱ кожумактарды садарын токтодор, депутаттардаҥ, МВД-ныҥ, Роспотребшиҥжӱниҥ ишчилеринеҥ ле јонјӱрӱмдик ишчилердеҥ турган камыстар јаантайын јӱрӱп иштеер.

Бу ӧҥзӱре сурак ӧскӧ калаларда кандый айалгадазын кӧрӱп ийектер. 2025 јылдыҥ тулаан айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала бир канча тергеелерде ачу аш аайынча јаҥы јасактар иштеп баштаган. Темдектезе, Вологодский областьта ачу аш садары эки саатка астадылган, оны 12 сааттаҥ 14 саатка јетире садып аларга јараар. Амыраар ла байрам кӱндерде садылбайт. Ненецкий автоном областьта кӧп улус јаткан туралардагы кафелерде ачу аш 17 сааттаҥ 18 саатка јетире садылат. Бурят јеринде — 11 сааттаҥ 20 саатка јетире. Анайда ок јаҥыјылдык амыраар кӱндерде (чаган айдыҥ 4-чи кӱнинеҥ ала 8-чи кӱнине јетире), кандык айдыҥ 7-чи кӱнинде (Су-кадыктыҥ телекейлик кӱни), кӱӱк айдыҥ

1-кы кӱнинде, кичӱ изӱ айдыҥ 1-кы ла 12-чи кӱндеринде, јаан изӱ айдыҥ 8-чи кӱнинде (Билениҥ, сӱӱштиҥ ле чындыктыҥ кӱни), сыгын айдыҥ 1-кы ла 11-чи (Эрӱӱл јӱрериниҥ ле алкоголизмле тартыжарыныҥ текшироссиялык кӱни) кӱндеринде, кӱчӱрген айдыҥ 4-чи кӱнинде ачу аш садылбайт.

Ачу ашла колбулу сурак эҥ ӧҥзӱре сурак деп айдарга јараар. Јасактар чыгарылып, школдордыҥ, балдардыҥ садтарыныҥ јанындагы јерлерде саду токтодылганы сӱрекей јакшы. Бӱгӱнги ле кӱнде каладагы кажы ла школдыҥ јанында «Красное Белое» магазиндер эрчимдӱ иштейт деп айтсам, байла, кӧп тоолу ада-энелер мениле јӧпсинер. Олор школдордоҥ ыраагына кӧчӱрилген кийнинде, балдардыҥ чипсы, сукайры јиири база астаар деп сананадым.

Је текшилей ачу ашты садарыныҥ ӧйин астатканынаҥ кандый туза келгей не деген сурак база амыр бербейт. 1980 јылдарда болгон «сухой закон» санаагарга кирет пе? Ол эмезе 1990 јылдардагы талонло ӱлелип турган «дефицит»? 2000 јылдардагы «фанфуриктер», «палёнкалар», тройной одеколондор…

«Мария-Ра», «Аникс» «Красное Белое» деп јаан супермаркеттер ле оноҥ до ӧскӧлӧри кажы ла аймакта ачылып, эл-јон ортодо јарлу боло берди. Олордыҥ ачылганыла колбой кичӱ аргачылык «бӱдӱрилип», кӧп лӧ сабазы јабылган. Айдарда, ачу ашла колбой јаҥы јасактар чыкканда, кичӱ магазиндер такыптаҥ ачылып, ачу аш сатпазын, тӧлӱге бербезин кем билер? Ол эмезе, айылдардаҥ ачу аш садары такып јол алынбас па? Сахар, конфеттер бааланар, нениҥ учун дезе сыра ачыдыш башталар. Ойто ло энелердиҥ, балдардыҥ кӧстӧриниҥ јажы тӧгӱлер, билелер јайрадылар…

Кажы ла сурак эки јанду болот. Оныҥ јакшызы да, једикпестери де бар. Је кӧп лӧ јаны — биледеҥ камаанду болгонын ундыбайлы. Биледе балдарга кӧп ајару эдилип, јартамалду иштер ӧткӱрилип турганда, бала качан да туура барбас. Бӱгӱнги кӱнде бис балдарысты бойлорына бередис. Эҥ артык телефон, аш-курсак, кеп-кийим… Керек дезе мотоцикл! Не керек болгонын Ватсап ажыра угар болдыс.

Је, бот, андый јӱрӱм. Оныҥ учун канча ла кирези «ачу аш јаман салтарын јетирет» деп кыйгырганда, кем бӱдер? «Аш кылгада, бала јашта» деген кеп сӧс бар. Келер ӧйис кандый болорын, балдарыс кандый јӱрӱм јӱрерин бистиҥ таскадудаҥ камаанду.

Иш аайынча мен кӧп тоолу јииттерле туштажадым, ачык-јарык куучындажадым. Тургуза ӧйдӧ јашӧскӱрим сӱрекей санаалу, билгирге јӱткиген, јайаандыкка тартылган, тӧрӧлчи кӱӱни јайылган балдар деп айдарым. Оогоштоҥ ала сӱӱште, кару ла нак биледе ӧскӧн. Олор бистиҥ келер ӧйис, ижемјибис, оморкодубыс. А ол «чочколонып» јӱргендер — бир тоолу ла. Је бистиҥ адысты чыгарат.

Чечек ТОЛТОКОВА