Алтайдын Чолмоны

«Экинчи фронттыҥ» jуучылы

30.10.2025

К. Т. Баина ла эш-нӧкӧри П. А. Чуйчин

Jÿрÿм – jÿзÿн-башка jолдор. Эне-аданыҥ салымы. Кудай берген jÿрÿми …

Бу бичимелди jууныҥ jылдарында кондеподо иштеген эjем Корбой Тузачыновна Баина (Чуйчина) керегинде, оныҥ эткен каруулу, агару ижиле, öткöн jолыла оморкоп, эjемниҥ jÿрÿмин jашöскӱримге тем болзын деп бичидим.

Jууныҥ jылдары: кату некелте, кату jаҥ, кату öй. Кондепоныҥ малын кабырып кичееген улус jуучыл молjуда болгондор. Jакару ла болзо, белен болор керек.
Талдама укту, кöгӱстÿ эмдиктерди минип ÿредеринде эр улусла кожо эпчил, чыйрак келиндер, кыстар теҥ-тай турушкан. Олор ыраак фронтко аттарды темир jолло ÿйдешкен. Бу jиит кыстардыҥ ортозында мениҥ 17 jашту эjем Корбой Тузачыновна база болгон.

Корбой эjебис эрте jашта энезинеҥ астыгып, Мöндÿр-Соккон jуртта Сайгак Ороев jестезиниҥ ле Мöҥÿлчи Баина эjезиниҥ айлында jÿрген. Озо ÿредÿчи болуп, оноҥ колхозто иштеген. Капшуун, шыраҥкай кыс бÿдÿрген ижин ак-чек, быжу эдериле аҥыланган. Байла, оныҥ да учун колхозтыҥ башкараачызы Шуры Кокшунова эjемге каруулу ишти бÿдÿмjилейтен.

Jууныҥ jылдарында ол бойына кураа jииттерле кожо jаан улусла теҥ-тай иштеген: аш ÿрендеер, кÿскиде кылгада ашты барабанга согуп, арутап, кургадып, Jабагандагы заготпунктка абралу атту тартып, государствого табыштыратандар.

1942 jылдыҥ кочкор айында Корбой Тузачыновнаны конторага алдыртып, фронтко аткаратан малды темир jолго јетире jетирзин деп jакылта болды. Jол баштап барар кижи – иркит сööктӱ Сурас Белкешев, jаан jашту öрöкöн. Jолдо малды азырап баратан сумалда ас-мас сула ла азык-тӱлÿктенетен бир кичинек кулур тартып апаратан кижи – Ажанар Егоков деп уул (су-кадыгы коомойынаҥ улам оны черÿге албаган).

«Кыска jолло Алтайское jуртты öдӱп, канча боочы ажып, суулар кечип, малды кыска öйгö одорлодып, азырап, онынчы кÿнде Jаш-Турага jедип барганыс –деп, эjем куучынын баштады. – Коштой jаткан Кырлык jурттаҥ мал айдап Бербесов Айабай таайым, Сÿнÿшева Казаш эjебис, Теркишева Кураан ла jаан jашту Мызин Кышту öрöкöн база баргылаган.

Jедер jерге jедип, Кадын сууныҥ jарадында малды айландырып, кÿдÿп, таҥ атканча каруулдаганыс. Эртенгизинде малысты темир jолго jетирип, вагондорго сегис тыннаҥ кийдирип, Тамбов кала jаар атанганыс. Белкешев Сурас öрöкöн лö Егоков Ажанар ээр-токумын тартып, кайра jангандар.

Jолой станцияларда поезд токтозо ло, Казаш эjебисле кожо суу тажып, вагондордо малысты сугарып, кичееп, Тамбовко он алтынчы кÿнде jеткенибис. Уралдыҥ кырларын öдӱп, фронтко jууктап баратканыс темир jолды jакалай столмолордо электроотторды ӱстинеҥ тöмöн бӱркеп койгонынаҥ, тӱни-тӱжи самолеттордыҥ кӱӱлеп уур учканынаҥ, туралардыҥ кöзнöктöрин тыш jанынаҥ бöктöй кадап, кара бöслö jаап койгонынаҥ иле билдирген.

Бисти Оҥдойдыҥ кижизи баштап апарган. Ады-jолы санаама кирбейт. «Бомбалаш башталза ла, ойдык-оро jер jаар jӱгӱрип, jада тӱжӱп аргаданараар» – деп jакарып, бисти курсак-тамактап, азырап апарган эди.

Jедетен jерге jедип, аттарысты кавалерист-солдаттарга табыштырып jадала, эки адысты ычкынып ийгенис. Олор блаап маҥтаган. Казаш эjебисле кожо кöнöктиҥ тӱбине сула урала, олордыҥ бажын коруп jӱгӱрип тудала, апарган малысты бӱткӱл табыштырганыс.

Эртенгизинде jер кӱӱлеп, jызырап турды. Öштӱниҥ самолетторы бомбалап, кайда да jуукта jуу-согуш öдӱп турганы билдирет…

Тамбовто вокзалда ӱч кӱн конуп, тöртинчи кӱнде поездке отурып, кайра Алтайыска jанганыс. Jаш-Турага jеделе, jер-Алтайыс jаар ууланып, jойу басканыс.

Jолой карган орус эмегенниҥ айлына коноло, туруп келген болзо, буттарымныҥ таманы торjойо суулантып калган, оору-сызы коркышту, базар да арга jок! Айылдыҥ ээзи ӱй кижи картошконы кайнадып, оны кендирбаштыҥ ӱзине балбарып, тöрт кӱнниҥ туркунына тамандарымды сӱркӱштеп эмдеген эди. Баш ла болзын, ол öрöкöнгö! Кожо jӱрген улузымнаҥ оной астыгып, кайра jолой туштаган улустыҥ абра-чанагына отурала, кезик jерди jойу öдӱп, шыралай-боролой бежинчи кӱнде айлыма jеткем…

1943 jылдыҥ кыжында мен кыпчак сööктӱ Чаҥмак деп jаан jашту öрöкöнлö кожо Jаш-Тура jаар эки беени чанактап, уйдыҥ эдин тартып апарганыс. Этти jетирер jерге jетирип, табыштырып, ондо ло конорго келишкен. Таҥ аткан, туруп келзем, кара бее чанагыла jок! Ары-бери jӱгӱрип сурулаган, уккан-кöргöн кижи jок… Бедиреп чöкöйлö, милицияга угузу бичидис».

Чаҥмак öрöкöн боро беезин чанактап, jанарга шыйдына берерде, Корбойдыҥ канайдар да аргазы jок. Ол jанар ла деп сананып, чанакка отурды. Сугаш jурттаҥ база эки кижи бар – Тохна Попошев ле Канак деп атту кижи. Jолой эjебис: «Эмди канай jанар? Улустыҥ кöзине канай кöрöр? Колхозтыҥ кара беезин неле тöлööр? Кату каруузына канай турар?!» – деп ал-санаага тӱжӱп, келип jаткан.

Кадын сууны кечип ийгендер. Бу ла кöрзö, ыраакта чанакта салам тарткан кижи келип jатты. «Jууктап келгежин, мениҥ jылыйткан кара беем эмтир! Оныҥ чӱрмежин ле куйругын алдында тоорып койгон болгон» – деп, эjем öкпööрип куучындаган. Эjем чанактаҥ тӱжӱре калып, сӱӱнгенине кöстöриниҥ jаштары тоголонып, чанакту келип jаткан кижиге удура jӱгӱрип, кара беезин танып, аттыҥ тискинине кадала берди: «Стой! Это мой конь! Отдай моего коня!» – деп ыйламзырап, туктурылып туруп орустап, аттыҥ тискинин ычкынбаска ла албаданат. Байагы оҥор öбöгöн аттыҥ тöҥмöгин айруужыла сайгылап, атыйланып, калjуурып турды. Кожо болгон улузын кыйгырып, болушка кычырды: «Капшай келигер, болужар! Адымды таптым! Кара беемди таныдым!» Jаан jашту öрöкöндöр чанактарынаҥ меҥдештӱ тӱжӱп, оҥор öбöгöнгö удура болуп, чуҥдап келгендер. Арт-учында, ол öбöгöн арга jокто айруужын белине jӱктенип, кала jаар кӱӱн-кӱч jок уула база берди.

Олордыҥ сӱӱнижин! Анчада ла Корбойдыҥ: «Адым тирӱ, тапкам, эмди тöлӱге тӱшпезим! Кара беени тирӱ jетирип, колдоҥ колго табыштырарым!»

Jолой келип jадала, кара беениҥ айруушла сайдырган бир будыныҥ тöҥмöги балутып, ириҥтип, базып болбой барган. Канайдар, Корбой эjебис чанагын jолго артыгызып, кара беезин јединеле, канча кӱнниҥ туркунына кичееп, одорлодып, Чаргы-Оозы jуртты öдӱп, Кöзнöктӱ боочыны ажып, колхозтыҥ малын jерине jетирип, табыштырган эди.

«Тирӱ кижиниҥ кудай берген салымы, ырызы бар, jееним» – деп, эjебис öрöкöн айдып отурат.

1949 jылда «Ленинниҥ jакылтазы» колхозто тракторист болуп иштеп турган иркит сööктӱ Павел Андреевич Чуйчинле биригип, jурт тöзöгöндöр. Павел Андреевич Ленинградский фронтто 942-чи стрелковый артиллерийский полкто отделениениҥ командири болуп, тынын кысканбай, канду jуу-согуштарда турушкан. Ол «Кызыл Чолмон», «Ада-Тöрöл учун Улу jууныҥ» 1-кы степеньдӱ ордендериле, «Германияны јеҥгени учун», «Ленинградты корыганы учун» деп медальдарла кайралдаткан.

Эки jиит канча уур-кӱчти öдӱп, от-калапту jуу-чактаҥ эзен-амыр артып, сегис бала азырап чыдаткандар. Бежен беш jылдыҥ туркунына нак jуртагандар. Павел Андреевичтиҥ ле Корбой Тузачыновнаныҥ öткöн jӱрӱмдик jолдоры jаркынду, jозокту ла байлык болгон.

Корбой эjебис ару-чек, ус колду кöкчи, аскан казаны сообос, арбынду, сӱрекей jалакай ла кӱндӱзек кижи. Ол тере уужаар, тон-öдӱк кöктööр, бöстöҥ кийим-тудум ӱлгӱлеп кезер. Адару тудуп, талкан-кöчöзин согуп, балдарын азырап, кирген-чыкканды кӱндӱлеер…

Корбой Тузачыновна «Энениҥ магыныҥ» I, II, III степеньдерлӱ ордендериле, «За самоотверженный и добросовестный труд в годы Великой Отечественной войны», «Иштиҥ ветераны» деген медальдарла кайралдаткан.

Jылдар jылыжып, jӱрӱм ӱйедеҥ ӱйеге улалат. Бис от-калапту Ада-Тöрöл учун Улу jууда корогон адаларыстыҥ, таайларыстыҥ, ака-карындаштарыстыҥ ады-jолын эзедип, ортобыста jоктоп, бажысты jабыс эҥчейтип, олорго быйанысты айдып, оморкойдыс!

Ада-Тöрöл учун Улу jууныҥ сызы, шырказы, jаан jылыйтулары тереҥ ис артыргызып, оныҥ jаҥылгазы бӱгӱн де jӱректериске торгулат».

Бу куучынды эjебис эзен-амыр отурарда, кызы Татьяна Юкубалина ла jеени Лида Бохтина бичип алган эмтир. Татьяна Павловнага jолугып барарымда, столдыҥ ӱстинде бичиктердиҥ ортозынаҥ чебер бӱктеп салган, толуктары кӱнге саргарып калган чаазын чыгарып келди. «Лида эjемле кожо бичигенис» – деп, меге бÿктеп салган чаазындар берди. Кöрзöм, колло ару-чек бичип салган jолдыктар, туй ла алты бÿкке jетире темдектеп салтыр. Байла, ары jанынаҥ сакыган бичимел деп санандым. Куучынныҥ учы «Улу Jеҥӱниҥ 60 jылдыгыныҥ бозогозында – деп бичилген эмтир, оны кайкап кычырдым. Туй ла 25 jыл öткöн. Быjыл бис Улу Jеҥӱниҥ 80 jылдыгын темдектейдис.

Улу Jеҥÿни jууктадарына «экинчи фронттыҥ» jуучылдарыныҥ ӱлӱзи сÿрекей jаан болгон деп айтса, jастыра болбос. Бу улустыҥ ады-jолы ӱргӱлjикке ундылбас: Бахрамаева Jинjий, Абраимов Jедер (Петр), Битешева Кара, Бербесов Айа, Бербесов Айабай, Бербесова Кабай, Бербесов Сын, Кичеков Jакаш, Мандин Учур, Мандина Jолос, Мамаякова Карас, Мызин Кышту, Сӱнÿшева Казаш, Теркишев Кöбöк, Теркишева Кураан, Таина Беле, Таин Тодо, Таин Теҥже, Торлин Укаа, Чыктина Шалтырак.

Бу ÿйе чыдамкай, чыйрак, бек болгон, оныҥ учун ончо кÿчтерди öдÿп, jеҥип чыккан. Jе бу кööркийлер нени кöрбöгöн, нени öтпöгöн! Байла, бу улуска Алтай-Кудай аҥылу салым-jӱрӱм сыйлаган.

Корбой Тузачыновна кыстары Татьянала, Анастасияла кожо

Айана БОДИНА,
Кырлыктыҥ орто ӱредӱлӱ школыныҥ краевед музейиниҥ башкараачызы.
ФОТОJУРУКТАР билелик кöмзöнöҥ алынган