Алтайдын Чолмоны

«Нӧкӧрлӧримди кучактаарым»

30.10.2025

Соцсетьтерде беш башка карындаш калыктыҥ атту-чуулу кожоҥчы эрлериниҥ биригип соккон «Нӧкӧрлӧримди кучактаарым» деген кожоҥына клип таркадылган. Оны кӧргӧндӧ, кижиниҥ кӧкси кӧдӱрилет, албатылар најылыгы качан да болзо бек ле чындык деген јарык санаалар келет.
Алтай, бурят, калмык, тыва ла якут уулдардыҥ бу јайаандык ижи канайда башталганы керегинде ле оноҥ до ӧскӧ солундар аайынча Алтай Республиканыҥ нерелӱ артисти Эмиль ТОЛКОЧЕКОВЛО куучындаштыс.

– Эмиль, эзен! Бис кураа улус учун, «сен» ле деп бой-бойыска баштаналы ба?

– Эзен-эзен! Јарайт.

– Сен јаҥыс ла кичӱ тӧрӧлиҥде эмес, је ороон, гран да ары јанында јарлу артист. Артист улус бӱгӱнги кӱнде социальный сетьтерде бойлорыныҥ бӱктерин эрчимдӱ апарып, ондо фанат-угаачыларыла солундарла ӱлежет, кажы ла кӱн бойы керегинде нени-нени бичийт. Сен нениҥ учун интернетте тыҥ кӧрӱнбейдиҥ? Јайаандык солундарыҥ кӧп, је олорды јарлабайдыҥ.

– Чынынча айтса, эмдиге соцсетьтерге бичиирине, ары фотолор тагарына, ондо узакка отурарга темигип болбойдым. Кайда-кайда концертте сценага чыгар алдында фотого сок-тыртынар ба эмезе кожоҥдоорго белетенер бе? Ундып та саладым. Мен, озогыда ла чылап, ӱзе кӱӱн-санааларымды тегин ле чаазын дневник-кӱнтизӱме бичийдим. Кажы ла кӱн кыйалтазы јогынаҥ 10 минутты бу бичинишке учурлайдым.

– Јарт. Бу кӱндерде ак-јарыкка «Нӧкӧрлӧримди кучактаарым» деп сӱрекей јараш клип чыкты. Мындый клип согор санаа кайдаҥ келген? Оны кем, кайда, качан соккон — элбеде куучындап ийген болзоҥ?

– Кичӱ изӱ айда Тыва Республикада «Кӧчкӱндердиҥ телекейи» деп фестиваль болгон. Кычыру алып, барып ондо туруштым. Бу клипте кожоҥдогон кожоҥчылар — Тывадаҥ Ишкин Оглу, Бурятиядаҥ Ринчин Дашицыренов, Калмыкиядаҥ Мингиян Ханинов, Якутиядаҥ Кэскил Баишев — бойлорыныҥ тергеелеринде атту-чуулу артисттер. Фестивальда бис хедлайнерлер болгоныс, кажыбыс ла бойыстыҥ концертный программабысла келгенис. Адакыда, сценарий аайынча, бис биригип, озодоҥ кажы ла кижи бойыныҥ тилине кӧчӱрип алган бу «Нӧкӧрлӧримди кучактаарым» кожоҥло сценага чыкканыс. Угаачыларга сӱрекей јараган. Орус тилде чылап айтса, бу кожоҥло «адып» ийгенис.

Ары ла јанынаҥ онойдо келижип, бир кӱн бош артып каларда, тегин ӧй ӧткӱрбей, Хемчиг сууныҥ јарадына барып, клип согуп ийгенис.

Кожоҥныҥ аранжировказы Ангырак Ондардыҥ, видео Сайдаш Монгуштыҥ ла Эдиски Байковтыҥ, продюсер Седен-Очур Кара-Сал.

– Чындап, сен бу фестивальда тыва тилле кожоҥдогоныҥ база кӧп улусты кайкаткан да, сӱӱндирген де, оморкоткон до. Интернетте тыва укту угаачылардыҥ кӧп комментарийлерин кычырдым, олор сениҥ бир де акцент јок кожоҥдоп турганыҥды темдектеп, база сӱрекей јылу сӧстӧрлӧ уткугандар.

– Эйе, «Хемчиг» деп кожоҥ кожоҥдогом. Хемчиг – сӱрекей кӧп јарлу, улу улус чыдадып, јаан јолго чыгарган јурт. Бистиҥ јайалталарыла арбынду Каспа ошкош јер.

Тыва Республиканыҥ башчызы Владислав Ховалыг Кӱндӱлӱ грамота табыштырган, айлында уткуган, кой сойып, кӱндӱлӱ айылчы деп алдыма тепши салган. Бу јаан тоомјы деп сананадым. Келер јылда республика ичиле гастрольго кычырган.

– Эмиль, ӧткӧн јылдыҥ учында сен Казаньда ӧткӧн «Кӱнчыгыш базар» деген сӱрекей јаан фестивальда туружып, 1-кы степеньниҥ лауреады болуп чыккаҥ. Ол керегинде бис кыскарта јаҥы јылга учурлалган байрамдык номерде бичиген эдис.

– Ары бис Майма аймактыҥ Культура тӧс јериниҥ директоры Андрей Сусловло экӱ кожо барганыс. Азияныҥ бастыра телекейи турушкан деп айдар керек: 33 кӱнчыгыш ороон, бистиҥ ороонноҥ 17 тергее. Мен ондо јарлу «Шаман» деп кожоҥымды алтайлап кожоҥдогом. Алтай тилге оны Качканак Багыровло кожо кӧчӱргенис.

– Сен Майма аймактыҥ Культура тӧс јеринде иштеп тургаҥ ба?

– Эйе, эш-нӧкӧрим Галинала кожо мында иштейдис. Мында Елена Тахтаевала, Тимур Кыдыковло јакшынак команда јууп, кӧп сӱрлӱ-јараш јайаан ӱлекерлер баштаганыс.

Темдектезе, кӧрӧӧчиге «Хиты на бис» јараган, аймактар сайын кӧп јоруктадыс. Майма аймакта культураны кӧдӱрип јадыс деп айдарга јараар. Кӧдӱриҥилӱ керектердиҥ концепциязын солыганыс, эмди ол ло 9 Майдыҥ, Јаҥы јылдыҥ байрамдары ӧскӧ бӱдӱм-ээжилерле ӧдӧт. Эл-Ойында Майма аймак культура программазыла качан да баштапкы јерлер албайтан. Калганчы ӧткӧн Эл-Ойында 2-чи јерди ала соктыс, «Алтайдыҥ тоҥмокторында» он тӧрт јылдыҥ туркунына Майма аймак јеҥӱчилердиҥ тоозына кирип болбой турган, быјыл 3-чи јер алдыс.

Мен мында иштеп, кӧп јайым ӧйлӱ болуп калгам, ол ӧйимди гастроль-јорукташка, бойымныҥ таҥынаҥ јайаан иштериме учурлайдым. Тургуза ӧйдӧ кӧп јаҥы кожоҥдор бичип алгам. Араайынаҥ бирдеҥ синглдер чыгарарым.

– Эмиль, мениҥ билеримле, сенде балдарды кӱӱге ӱреткен ченемел бар. Оныҥ турултазы кандый?

– Эйе, јайалталу балдарды јууп, эки јылдыҥ туркунына ӱреткем. Кандый ла ӱредӱде ок чылап, кӧп балдар араайынаҥ јер-башка таркай берген. Артары ла арткан. Учында ӱч баланы кеендиктиҥ телекейине божотком. Милана Макушева «Уксаҥ мени» ӱлекерде турушты. База бир кызычак ӧскӧ калада ӱренет, модель ууламјыла барды. Соня Казакова база ады чыгар кожоҥчы болор деп алаҥзу јок.

Је бу курстарымды токтодып салгам. Кийнинде, айса болзо, ойто ӱредер ууламјыла барарым.

– «Уксаҥ мени» деп ӱлекер керегинде айдып ийериҥде, бу темала куучындажалы. Шоҥкор Модоровтыҥ тӧзӧп, баштап ла апарып јаткан ӱлекерлери сӱрекей бийик кеминде, јайалталу јииттерди илелеп, олордыҥ аттарын чыгарып, оноҥ ары ӱйдежип јат, дезеҥ?

– Шоҥкордый јиит, ӧктӧм јӱректӱ уулдарды база јӧмӧӧр лӧ керек. Алдындагыдый јайалталарды илелеп чыгарган «Ырысту», «Сургал» деген конкурстар јок болуп калган болгон. Карын, эмди Шоҥкордыҥ «Уксаҥ мени» ӱлекери эки јыл улай келер ӧйдиҥ јылдыстарын чыгарып баштады.

«ОйноФест» керегинде айткажын, мындый кеминде кӱӱниҥ байрамын ӧткӱрерге керек ле! Бир јерде 10 муҥ кӧрӧӧчини јууп, канча сценалар тургузып, ӱч кӱнниҥ туркунына учы-кыйузы јок кӱӱ ойнодоры – бистиҥ калага сӱрекей керектӱ, солун ла јаҥы ууламјы. Јаҥы баштап јаткан кичинек те, јиит те артисттерге јаан сценага чыгар арга берилгени – олорды кеендиктиҥ байлык телекейине кийдирер чике алтам. Эмди олор јаан сценаныҥ «амтамын» сезип ийген, кыйалтазы јогынаҥ, бир канча јайалта оноҥ ары ӧзӱп барар.
Шоҥкор Модоровтый уулдар эмди ле бедиренер, иштеер, эдер-тудар кӱӱндӱ де, аргалу да болордо, ӧрӧги јаҥга олорды јаҥыс ла јӧмӧӧр керек.

Добрыня Сатинди де сананадым: алтай каны ас та болзо, ӧзӧги су-алтай. Таҥынаҥ бойыныҥ ла алдынаҥ тӧрӧл чӱм-јаҥын, кӱӱзин апарып јат. Окылу иште иштебей турганынаҥ улам, бӱгӱнге јетире кандый да кайрал албаган. Мындый уулдарды ууламјылаар, јӧмӧӧр керек.

– Эмиль, сен аҥылу јуучыл операция башталарда, эш-нӧкӧриҥ Галинала кожо «Ӱзе Јеҥӱге» деген кыймыгуныҥ амбассадорлоры болуп калганаар. Ол керегинде айдып ийзеҥ?

– Мен ол керегинде куучындаарга сӱӱбейдим, оныҥ учун кӧп неме айтпайын. Айса болзо, качан бирде куучындажарыс.

– Андый болзо, ойто кеендиктиҥ темазына бурылалы. Бу кӱндерде сен Омсктоҥ келгеҥ. Ондо тӧртӧн муҥ кӧрӧӧчиниҥ алдында алтай кӱӱ угулган…

– Омсктогы нефтьле иштеер заводтыҥ 70 јылдыгына учурлай јаан ойын-концерт ӧткӧн. Ӧткӱреечизи — Яна Чурикова. Јарлу эстрадалык артисттерле, ол тоодо Леонид Агутинле, «Птахала» кожо кожоҥдогоныс.

– Адакыда, Эмиль, мен слердиҥ билени јаан сӱӱнчиле – сакылталу уулчак чыкканыла – уткуп ийерге турум. Су-кадык ӧссин, кийнинде алтай албатызыныҥ баатыр эри болзын! Эјелери карындажын колдоҥ тӱжӱрбей турган болбой?

– Алкыш-быйан! Эйе, Алып деп уулду болуп калдыс, ӱч айлу болдыс. Экинчи кызым Эмина баштапкы класска барды, бијечизи-кожоҥчызы тыҥ. Јааны Ева јурукчы, 6-чы класста. Кыстар карындажын јакшы кӧрӱжип јат, јаан болушчылар.

– Куучын-эрмек учун быйан. Тӧрӧл газетке интервью берип ле тур! Солундарыҥ интернетте де эмес болзо, газетте чыгып турзын.

– Јарайт, кычырганыгар учун быйан!

Светлана Триянова