Алтайдын Чолмоны

Алтайдыҥ тууларынаҥ билимниҥ ажуларына јетире…

31.10.2025

Јуукта соцсетьтерде совет ӧйдиҥ, ХХ чактыҥ 60-чы јылдарыныҥ бажындагы кинохрониказыныҥ ӱзӱктери элбеде таркадылган эди. Ол башка-башка ороондордоҥ ло Советский Союзтыҥ республикаларынаҥ Москвада М. В. Ломоносовтыҥ адыла адалган государственный университеттиҥ студенттерине учурлалган. Ондо студенттер кандый укту, Москвадӧӧн ӱренерге кайдаҥ келгенин айткандар. Олордыҥ ортозында Италиядаҥ, Китайдаҥ, Болгариядаҥ, Монголиядаҥ, анайда ок союзтыҥ республикаларынаҥ — Узбекистаннаҥ, Казахстаннаҥ ла ӧскӧлӧринеҥ де студенттер болгон. Кадрдагы бир студент алтай тилле куучындап, Туулу Алтайдаҥ келгенин айткан.

Оны кӧргӧн улус ол кем болотон деп јилбиркеп баштаган. Бир кезек ӧйдӧҥ бу кижи Шабалин аймактаҥ Виталий Туякович Какпаков деп јартала берген. Мен јерлежис керегинде кӧптӧдӧ билерге, оныҥ кожо чыккан сыйны Валентина Туяковна Чичиновага баштандым. Ол Шабалин јуртта јадат.

В. Т. Какпаков Алтайдыҥ тууларынаҥ ала билимниҥ ажуларына јетире кандый јол ӧткӧни кычыраачыларыска јилбилӱ болор деп сананадым.

Койчылардыҥ билезинде чыдаган

Мениҥ акам Виталий Туякович Какпаков 1937 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 20-чи кӱнинде Шабалин аймактыҥ Бешпелтир (эмди Беш-Ӧзӧк) јуртында чыккан. Бистиҥ ада-энебис кыпчак сӧӧктӱ Какпаков Туйак Какпакович ле тӧӧлӧс сӧӧктӱ Тарынчак Јӱрековна колхозчылар болгон. Олор јаантайын турлуда јадатан, кой кабырган: јайгыда ыраакта койу ӧлӧҥдӱ, јиилектерлӱ, кузукту кобыларда, кышкыда дезе јуртка јууктай.

Адабыс ӱскер болгон, је мынызы ого эрчимдӱ ле јалакай кижи болорго буудагын јетирбеген. Јууныҥ јылдарында оны фронтко албагандар. Је ол айландыра улуска арга-кӱчи јеткенче болужатан: аҥдайтан, тапканыла ӱлежетен, эмезе бастыразына курсак азатан. Энемниҥ айтканыла, ол сӱрекей јалакай кижи болгон. Экӱ бир де керишпейтен, бой-бойыла колло имдеп куучындажатан.

Биледе беш бала болгон: ӱч кыс (оогожы јаш ла тушта божогон) ла эки уул — эҥ јааны Наталья (Таля), оноҥ Яшкан, Виталий, оогожы мен – Валентина. Бис тегин, је нак биледе чыдаганыс. Билебисте бой-бойына болушка келери ле јалакай болоры бааланатан. Ада-энебис уур-кӱчтер де болзо, бисти керектӱ немеле јеткилдеерге албаданган. Буурзак ла иштеҥкей болорына таскаткандар. Бала тужымды јылу эске аладым: бис јаантайын акаларымла, Таля эјемле, ада-энемле кожо болгоныс. Мен, оогожы болгом учун, кичеемелге ле сӱӱшке ороткон јӱргем.

Јаан эјебис Натальяныҥ айтканыла, Виталий оогоштоҥ ала телекейле јилбиркейтен, кычырарын ла айландыра не-немени шиҥдеерин сӱӱген.

Бистиҥ јуртта баштамы школ болгон. Ондо иштезин деп, аймактаҥ ӱредӱчи-фронтовик Николай Матвеевич Тыдыковты (Акчуш) ийгендер. Ол аксак болгон ло јаантайын указкалу јӱретен. Баштактанган ӱренчиктерди указкала согуп та ийетен. Айылдыҥ ижин бӱдӱрбегендерди кладовкада бӧктӧп салар, урокторын ӱренгенчеге јетире. Некелтелӱ ӱредӱчи болгон. Мыныҥ шылтузында оныҥ кӧп саба ӱренчиктери ӱредӱзинде талдама турулталарга јеткен.

Виталий тӧртинчи класска јетире Беш-Ӧзӧктиҥ школында ӱренген. Оноҥ Шабалинниҥ орто ӱредӱлӱ школына барган, ондо интернатта јадып ӱренген. Акамныҥ клазында Павел Яжанкин, Саша Ирбичин, Таня Серкина, Гена Чичинов (мениҥ эш-нӧкӧрим), Иван Тудин ле оноҥ до ӧскӧ ӱренчиктер ӱренген. Амыраар кӱндерде Кудатыныҥ ажузы ажыра јойу јанатаныс.

Јай ӧйинде бастыра балдар колхозко ӧлӧҥ белетеер. Кӱн чыкса ла иштеп баштаарга болуп, эртен тураныҥ тӧрт саадында турарыс. Колло ӧлӧҥ чабарыс, јуурыс, обоолоорыс. Онойып, эҥирдиҥ он бир саадына јетире иштейтенис. Ол тушта палаткалар, уйуктаарга керектӱ таарлар болбогон, јӱк ле кой терези тон. Тонныҥ бир келтейин тӧжӧнӧрис, экинчи јаныла јабынарыс, јеҥдерин дезе јастанып аларыс. Онойып конуп алала, эртен тура ойто ло ишке барарыс.

Јилбӱзи јаштаҥ ала…

Амыраарга кыска ӧй келишсе, Виталий јӱзӱн-башка ӧзӱмдер јууйтан. Оныҥ гербарийинде не болбогон деер: чечектер, ӧлӧҥдӧр, кӧбӧлӧктӧр, адарулар, керек дезе јелескендер. Ол јаан улустаҥ ӧлӧҥдӧрдиҥ аттарын сурап, ла тетрадине бичип алатан. Оныҥ да учун покосто оны «Ботаник» деп адап баштагандар. Бу чоло ат ого узакка илинген эди.

Москвадӧӧн ӱренип барарда, таныш улус «Ботаник» ондо кандый ӱренип туру? Самара бичийт пе?» деп сурайтан. Ол Москвадаҥ јаантайын самаралар бичиген. Бисти кандый јаткан, су-кадыгыс кандый деп јилбиркейтен.

Јууныҥ кийнинде јӱрӱм кӱч болгон. Кӧп эр улус фронттоҥ јанбаган. Кезиги јеҥ јастанган, артканы шыркаларлу келген. Колхозто мал-аш јокко јуук болгон — јуу ӧйинде бастыра немени фронтко аткаратан. Кӧп сабазында ӱй улус, карганактар, эр кемине јеткелектер ле балдар иштеген. Колхозты орныктырып, мал-аштыҥ тоозын кӧптӧдӧр керек болгон. Некелтелер де, шиҥжӱ де кату болгон. Этке деп кой до сойорго јарабас. Улус торого ӱренижип калган, ишкӱндерге бир таар арба берер, је ол до једишпейтен. Акчаныҥ ордына государственный займдар беретен. Ол јылдарда бис акчаны бир де кӧрбӧгӧнис.

Оогошто акамды Шурка дежетен. Паспорт алар ӧй келерде, ого Виталий Туякович Какпаков деп бичилген документ бергендер.

1956 јылда ол Шабалинниҥ школын једимдӱ ӱренип божоткон кийнинде, ӱредӱчилери оны Москвага барып ӱрензин деген шӱӱлте эткендер. 1950-чи јылдарда Шабалинниҥ школында директор Виктор Максимович Скибин ле биологияныҥ ӱредӱчизи Петр Яковлевич Моргун јиит натуралисттердиҥ кружогын ӧткӱрген. Ол ӧйдӧ јуртта садтар, парниктер ле теректердиҥ аллеялары табылып баштаган. Мичуринниҥ ар-бӱткенди ӧскӧртӧр деген билимиле јилбиркеген кӧп выпускниктер јурт ээлемле колбулу ӱредӱни талдагандар. Олордыҥ бирӱзи Москваныҥ государственный университедине ӱредӱге кирерге амадаган Виталий Какпаков болгон.

Акамныҥ Москва барып келерге энемнеҥ канайда суранганын эјем куучындайтан. Москвадӧӧн барарга акча керек болгон. Ада-энем карый берген, иштеп болбой барган. Ол тушта пенсия деген неме бар эмес. Билебис јокту јаткан, бисти уйыс ла азыраган. Оныҥ да сӱдин план аайынча колхозко табыштырар керек болгон. Бозуны чыдадала, база колхозко табыштырар керек. Энем акамды божотпогон. Ол тушта Наталья эјем акамды килейле, энемди Виталийди Москвадӧӧн божотсын деп сураган.

Алтай Ломоносов

Эјем колхозто бозулар кабырган ла председательдеҥ акча сураган. Колхоз эјемге 10 јылга ссудага 300 салковой берген. Кийнинде эјем ол акчаны узак ӧйдиҥ туркунына тӧлӧгӧн эди.

Анайып, Наталья Туяковна эјем Виталий акамныҥ јӱрӱминде учурлу керек эткен. Оныҥ болужы јогынаҥ акам Москвадӧӧн барып болбос эди. Энем Виталийге эликтиҥ терезинеҥ сумка кӧктӧгӧн. Ого сарју ла курут салган. Шабалиндеги балдардыҥ туразы акамга кирзовый ботинкалар ла јылу фуфайка берген. Мынайып, Виталий акамды, качан да Михаил Ломоносовты чылап, јолго ӱйдешкендер. Виталий Туяковичле кожо бир курста ӱренген балдар оны Алтайдыҥ Ломоносовы дежетен.

1956 јылдыҥ јайында акам Москвадӧӧн атанган ла М. В. Ломоносовтыҥ адыла адалган Ленинниҥ ордениниҥ ле Ишмекчи Кызыл Мааныныҥ ордениниҥ государственный университедине ӱредӱге кирген. 1961 јылда «зоология» ӱредӱ аайынча диплом алган.

Ол ло јылда Тӧрӧлине јанала, айыл-јурт тӧзӧгӧн. Горно-Алтайсктыҥ педагогический институдында цитология ла эмбриология аайынча ассистент болуп бир јыл иштейле, эш-нӧкӧри Евгения Сергеевнала кожо такып Москвадӧӧн барган. Ондо РАМН-ныҥ экспериментальный биологияныҥ институдына аспирантурага кирген. Мынайып, ол јӱрӱмин ле карьеразын Москвала колбогон.

Отпуск ӧйинде эш-нӧкӧриле, уулы Сергейле кожо Алтайга јаантайын келетен. Калганчы јылдарда келижи астай берген, је самаралар бичийтен. Олордыҥ бир канчузын чеберлеп алгам.

1965 јылда аспирантураныҥ кийнинеҥ 1977 јылга јетире атомный энергияныҥ И. В. Курчатовтыҥ адыла адалган институдында кичӱ билим ишчи болуп иштеген. 1966 јылда биология билимдердиҥ кандидадыныҥ билим степенин корулаган, 1969 јылда Курчатовтыҥ сыйыныҥ лауреады болгон.

1977 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 9-чы кӱнинеҥ ала РАН-ныҥ текши генетиканыҥ Н. И. Вавиловтыҥ адыла адалган институдында бийик организмдердиҥ молекулярный генетиказыныҥ лабораториязында старший билим ишчиниҥ јамызында иштеген.

1983 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 11-чи кӱнинде СССР-дыҥ билимдер академиязыныҥ президиумы биология билимдердиҥ кандидады В. Т. Какпаковко «генетика» специальность аайынча старший билим ишчиниҥ билимчи адын адаган. 1989 јылда ол «генетика ла цитология» специальность аайынча биология билимдердиҥ докторы боло берген.

В. Т. Какпаковтыҥ иштери ӧскӧ ороондордыҥ шиҥжӱчилерине элбеде јарлу, курт-коҥустардыҥ биологиязы ла генетиказы аайынча башкарынарыныҥ тӧзӧлгӧлӧрине кирген. Ол Швейцарияда, Чехияда ла Венгрияда ӧткӧн албатылар ортодогы конференцияларда турушкан. 1990 јылда В. Т. Какпаковко естественный билимдердиҥ Российский академиязыныҥ чын турчызы деген ат адалган.

2003 јылда Псков калада адару ӧскӱреечилердиҥ бастырароссиялык билим-практикалык конференциязы ӧткӧн. Ондо Виталий Туяковичти ороондо адару ӧскӱрерине јетирген билим камааны учун «Россияда адару ӧскӱрер керекке 100 јыл» деген медальла кайралдагандар.

Виталий Туякович билим јӱрӱмде эрчимдӱ турушкан, тканевый культуралардыҥ Европей јондыгыныҥ ла клеточный культуралардыҥ бастырароссиялык ассоциациязыныҥ турчызы болгон. Ол бу ассоциацияда Москваныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ чыгартулу кижизи болуп, «Консервация генетических ресурсов» деген сурак аайынча бастырароссиялык јуундардыҥ јаантайынгы тӧзӧмӧл комитедине киретен.

Иштеген јылдарда 150 билим иш бичиген, СССР-дыҥ беш авторлык кере-бичигин ле Россия Федерацияныҥ ӱч патентин алган.

Мынайып, јаан эмес Беш-Ӧзӧк јуртта чыккан акам билимде бийик једимдерге јеткен. Ол орус, алтай ла английский тилдерле јайым куучындажатан.

Билим ижинде бош ӧй јокко јуук болзо до, биле тӧзӧгӧн. Эш-нӧкӧри Евгения Сергеевна Москвада кату оорула тартыжарыныҥ тӧс јеринде эмчи болуп иштеп, јӱрӱмин база билимге учурлаган.

1966 јылда ак-јарыкка уулы Сергей чыккан. Мединституттыҥ кийнинеҥ ол энезинеҥ тем алып, Москваныҥ эмчиликтериниҥ бирӱзинде экстренный болуштыҥ хирургы болуп иштеген. Медициналык ӱредӱдеҥ башка бийик технический ле кӱӱлик ӱредӱлер алган. Ол кожоҥчы-автор, кӱӱ чӱмдеечи ле рок-музыкант та болгон. Бойыныҥ ӱлгерлерине ле бойыныҥ кӧрӱмине јуук ӱлгерчилердиҥ чӱмдемелдерине кожоҥдор бичип кожоҥдогон. 1999 јылда тӱндеги дежурство ӧйинде јӱреги токтоп, божоп калган.
Виталий Туякович ак-јарыктаҥ Москвада 2012 јылда јӱре берген, ого 75 јаш болгон.

Ӧткӧн јылда мениҥ баркам Вероника Суслова Москвада болуп, јеҥем Евгения Сергеевна Какпаковага барып јӱрген. Јеҥем Вероникага акам бичиген билим статьяларлу, фотојуруктарлу журналдар берген. Мен олорды Шабалинниҥ краеведческий музейине табыштырдым. Олор келер ӱйелерге Виталий Туякович керегинде эземди чеберлеер.

Валентина Туяковна Чичинованыҥ эске алыныштарын
«Сельская Новь» газеттиҥ корреспонденти Раиса Уханова бичип алган