Алтайдын Чолмоны

Энебис «Краковяк» та биjелеген эмтир

31.10.2025

Jылдар jылыжып öдÿп, бистиҥ ада-энебистиҥ jÿрген jÿрÿми, иштеген ижи, јаан jуу-чакка учурап, шыралаган öйи ундылбай, бала-барказыныҥ, текши албатызыныҥ санаазында артып калган. Кажы ла биледе, кажы ла jуртта, бÿдÿн ороондо ол чактыҥ тереҥ изи jажына сорбу болуп артар. Бала тужы Ада-Тӧрӧл учун Улу jууныҥ ӧйине келижип, кӧҥкӧрӧ јыгылганча иштеген jÿрÿми керегинде энебис меге 1970 јылда куучындаганын бичиир деп шÿÿлтеге келдим.

Энебис — Тундинова (Яманова) Карамчы Ялкуновна 1927 jылдыҥ кандык айында Кадын ичиндеги Öлöтÿ деп jерде чыккан. Сööги кыдат тодош. Ада-энези тегин ле улус, уй-малла азыранып, фермада иштегилеген. Адазыныҥ кожо чыккандары – он jети карындаш, ончозы айыл-jуртту, эзен, чук jаткан улус. Адазыныҥ ады Jалку, öбöкöзи Jаманов. «Јаскыда, чек ле курсак jок, торо öйдö, чыккам учун Карамчы деп адаткам, мен бойымныҥ адымды улуска айдарга эмеш уйалып туратам» – деп, энем каткырып куучындайтан.
Оноҥ арыгы jÿрÿмин, öткöн jылдарында «коскорынып», энем мынайда куучындаган:

— Мениҥ jаш тужым Кадын сууныҥ jанында öткöн. 30-чы jылдардыҥ бажы, jеҥелерим тере илеп, уужап, тон-öдÿк кöктööр, кийис базып, эр-токум јазаар. Кажызы ла таҥ атту да. Бис сыр ла ойында. Jайгы кӱн öткӱре изӱ. Кадынныҥ jаказына барзаҥ, ондо суймайа jаткан jыландардаҥ ла кӧп неме jок.

Орус улус келип, сууныҥ кумагын элгеп турганын кöрÿп туратам, олор алтын бедирейт дежер. Адам бир де отурбас. Ары Чамал ажып, орустардаҥ ӱрен экелип, койдыҥ öтöгине арбуз ла огурчын отургускан. Бÿткен арбузтар ондый jаан – эки кижиниҥ бажындый, кöдÿрип болбос. Jе бис оны аайлап, jип билбес. Орустар келип, кезип, jип турар. Jаандарыс олорды, уй чылап, öлöҥ jигилейт деп каткырыжатан. Бойыс арбузты ооско до салбас. Оныҥ öзöги кып ла кызыл, ÿрендери кара, чек ле jара быжып калган öйи. Арбузты jара кезеле, ичин тöгӱп, ÿч агаш тургузып, очок эделе, казан деп, суу уруп ойноор болгоныс. Огурчындарды база ла кезип, айактар эдерис. Адам аш отургускан, узун субактар каскан, олордыҥ орды эмди де бар болбой. Сууны та кайдаҥ алган – оны билбезим. Ашла мал-аш азыраган, талкан эткен болбой.

Баштапкы тура туткан, лампа деп неме экелген. «Бу jытту неме турбай, кижиниҥ бажы оорыыр» деп, улус эбире јуулыжып, сонуркап кöрöтöн. Таҥкы база отургускан. «Ижи кöп» деп, Казымай акам айдатан: jайыла оны сугарар, чечегин ÿзер, jуур, кургадар керек. Онызын оноҥ ÿлеер, не керектÿ корон. Оныҥ ордына картошко отургускан болзо, кижи тойу jÿрер не.

Бир кÿн адам бисти кажаганга бöктöйлö, чыкпазын деди. Jыртыктаҥ шыгалап турубыс, акаларым jуулып, кыр öрö баргылады. Jаан акам: «Энебис божогон» – деди. Оныҥ кийнинеҥ бир де катап энем кайда деп сурабадым, ыйлабадым. Ӱч карындаш артып калганыс: акам Казымай, ийним Газет ле алты jашту мен.

Кӱскиде мени Шашыкманга школго экелди. Jаҥыскан jаткан jаанакла оныҥ айлында кожо jаткам. Ол öрöкöн иштей берер, эҥирде орой келер. Мен турада jаҥыскан. Толукта турган иконалардаҥ коркып, чек ле кирер jерим таппай, ары-бери базарым, орус кудайлар мени ле ширтеп-кöрÿп тургандый, капшай ла чыгарым. Кышкы эҥир соок, караҥуй сенекте отурып, jаанакты сакыыр болгом. Онойып, кыш öткöн, jас келген. Адамды сананып, тӱндерде тыҥ ыйлап туратам.

Кандык айда ичтеҥ оорыйла, тыҥ уйадай бергем. Улус адамды алдырткан. Адам келип, јаанакла кожо мени крестке тÿжÿрип, мойныма крест кийдирди. Байла, jаҥыс кызы jакшы jÿрзин деген болбой, jе ол крест кайда барганын эмди билбезим, нени де аайлабагам. Оноҥ адамла экÿ атка учкажала jанганыс. Адам керегинде эмдиге jетире ол ло учкажып барып jатканыстыҥ jылузы jажына санаама артып калган…»

Jанып келеримде, адам чадырда иргееде оро казып, мени ондо ло отурзын деген. Та канча кире öй оорып jаткам, билбейдим. Бир ойгонзом – тӱн, теҥериде jылдыстар, бир туруп келзем – тӱш, очокто от кÿйÿп калган. Адам та кайда? Курсак берип азырабас та. Доктыр бар эмес. Байла, ондый болотон — öлзöҥ öл эмезе тур. Бир кӱн тыҥ суузагам, туруп базар аргам jок. Сарсулу тоскуурга jетире jылып, тардайта ла ичтим, ойто ло тöжöккö jеттим. Ол сарсуны ла ичип, бойым бойымды jастым ошкожым. Шыра, чак кöрöргö öлбöй, туруп келгем не. Адам аҥдап барала, оору jанып келген, эки ле кÿнге оорып, божой берген. «Байлу Туунаҥ согоно каскан – деп, jаандарыс айткан. – Јастыра неме эткен». Онойып, öскÿс артып калдыс.

Адам ла энем эрте jашта jурт туткан дежер, бойым бодоштыра чоттозом, 14-17 jаштуда болбой. Нениҥ учун дезе энем 21-23 jаштуда, адам 25-27 jаштуда божогылаган.

1937 jыл. Репрессия, айду деп табыш бу аалга jерге jеткен. Jаан jурттыҥ улузы тыҥ байлар эмес те болзо, чочып, ÿркӱп, jуундаган. Бой-бойын билишпес болуп, Алтайга таркаган. Jаан акалар Кадынды ӧрӧ чыгып, Кайыҥчы, оноҥ ары Ийнеген деп jерге барганы угулган. Ортондоры Кадынды тӱжӱре барып, Чамалга jеткен, Урсул ичине база таркай берген.
Кÿчÿрген ай, 1940 јыл. Калганчы акам кӧчӱп, ырбап барды. Бис кемге де керек јок, ээн jуртта арттыбыс. Бир кÿн ак чачту, ак сагалду öрöкöн келди, узак отурып айтты: «Слер, балдар, Кадынныҥ кайа-тажынаҥ азыранып болбозоор. Урсул ичине Jайылчак акагарга барыгар. Ашка-туска бай jер деп уккам, тынарды ондо алараар. Удабай jаан чак тӱжер, торо келер…»

Капшайлап ада-энениҥ jеринеҥ бардыс. Jаан боочылар ажып, Короты бажына келип, оноҥ Туйактуга jедип, Талдуга келдибис. Эҥир кирди, jуртта бир айылга кирдибис. Шурмековтор деп улуста jарым ай jаттыс. Jаан улус мениҥ jыртык öдÿгимди кöрÿп, jаҥы элик бычкак öдÿк берди. Бу кÿндÿзек, jымжак улус, албаты олордыҥ айылынаҥ айрылбас, jууныҥ öйинде ары-бери jÿрген улус, орустар да олорго суу сурап кирер. Олор јаантайын белен изӱ чайын уруп ла берер.

Акабыс (Абам) бисти келип апарды. Бис эмди алты бала. Казымай акамды совхоз ишке апарды. Абам мени эрте ойгозор, кышкыда чанакту барып, jалаҥнаҥ öлӧҥ экелерим. Атту чанакла барып jатсаҥ, коштой бöрÿлер, ийттер чилеп, jелип барадар. Кöстöри кÿйÿп, улуп турза, олордоҥ ат ÿркӱп, шокырып турар. Айруушты ла бек тудунып, сайар ла деп сананарым. Абамга бир де айтпазым.

Онойып кыштап, jас келди. 1941 jыл. Мен он тöрт jашту. Ол бир јаан кижиниҥ айдып салган сöзи келишти – jуу башталган. Абамды jажы jаан деп, jууга албады, ол Оршада тылда jÿрген эмтир. Мени совхоз айрып, деремнеге экелди. Тыҥ сÿÿндим, бöрÿле кожо кой кабырар кÿӱним jок то. Баракта ссылкага келген литовецтерле кожо jаткам. Тÿни-тÿжи иш ле иш. Бу Кеҥи совхозтыҥ јалаҥдарында тöрт jылга мениҥ баспаган јер јок болбой. Jууны тöрт jылга улалар деп кем билген. Jаан öрöкöн айдып турар: «Немец ле jеҥзе, јуу токтоор». Бис, ÿзе ле балдар, иштеп турганыс, нени де аайлабас. Ары немец jеҥзин деп сананып jÿрерис. Је бу öйдö Ленинградтаҥ келген калапту келин управляющий болгон. Биске блокадада улус киске jип jатканы керегинде куучындап, немениҥ аайын jазап jартады, оноҥ ло аайладыс. Ол биске кÿнÿҥ ле фронттыҥ сводказын айдып турар болгон.

Литовецтерле кожо иштеп, чÿрче ле олордыҥ тилин ÿренип алгам. Суббот кÿнде мылчага барар, калаш быжырар, ару кеп кийер. Выходнойдо литовецтер амыраар, ишке бир де барбас, управляющий келзе де, бир де болбос. Мени амыра дезе, мен отурып болбозым, качып, ишке jÿре ле берерим. Бир литовка — Марта – меге тӧрт jылга эне болуп калды. Ӱзе немеге ÿретти: тÿÿнип, кийим кезип-шидеп, калаш быжырып.

Јайгыда Марта ак бӧскӧ туй шидеп койгон тулку неме чыгарды, бу норка тон ло бӧрӱк. Мындый кепти алтай улуста кем де кӧрбӧгӧн болбой. Чек суркурап турган. Кийнинде де кöрбöдим. Бодозом, олор jаан байлар болгон. Чемоданда jараш чамчалар, jикпе-платьелер – кижи кайкап кöрöр. Выходной кÿнде jуулыжып, кожоҥдоор, биjелеер. Мен олорло кожо ло биjелеп турбай. Слердий ле jаш болгом до. «Полька», «краковяк» ла оноҥ до öскö биjелер. (Энем jеҥил секирип, мынайда биjелеер, мынызын эки кижи колдоҥ тудужып, сÿÿнчилÿ, jеҥилчеҥ эттире бијелеер керек деп, кöргÿскен эди. Литовский тилле кожоҥдогон – авт.).

Кырада тӱниле иштеп, ондо ло сноптыҥ ортозына кирип, уйуктай берериҥ, jе ойто ло барабан ашты кезип, једип келер. Кӱнӱҥ ле кӱнӱҥ иш, уйку да jетпес. Бу мынайда албаданып иштенгеним учун меге јаантайын ла тилим бӧс берер болгон. Ол јаан арга.

Бир кÿн иштеҥ келзем, Газет ийнимди милиция Оҥдойдöӧн апарган дешти. Совхозтыҥ койын уурдаган. Шылу эртезинде ле једип, мени кÿнÿҥ ле кÿнӱҥ шылады. «Слер экÿ дезертирлер, бандиттер jажырып турганаар» – деп кизиреген.

Газет турлунаҥ келип, складтаҥ бор-кар неме алып, jанып jатса, оны эки кижи тудуп алган эмтир. «Биске кой уурдап бер, сени тутса да, божодып ийер» – деген. 12 jашту кичинек бала канайтсын база, тудуп берген… Кизиреп, кыйгырып турган милиционердеҥ коркып турганым коркышту. «Бу Газетти мен кöрбöгöм, мен öскö jерде иштеп тургам» – деп актанзам, укпас. Бу тушта база ла управляющий орус келин шылуны угуп, мен учун тыҥ тартышкан: «Сен чын бандиттерди бедире, балдарла jуулашпай, сен «тыловик», jуу кöрбöгöҥ, мен сени бойыҥды отургызарым». Онойып, Кудай болужып, айрылдыс. Тӱрмелеп те салар эди.

Казымай акам 1942 jылдыҥ jаҥар айында 17 jаштуда jууга атанды. Соҥында ол мынайда куучындаган: «Кажы ла аймактаҥ кӧп улус Ойрот-Турага jеттис. Јаан улустыҥ бир канчузы араайынаҥ качар деп шÿÿдилер. «Тегине ле јууга не барар, эртен-соҥзун тӱҥей ле немец јеҥип алар» – дешкен. Туранаҥ чыгара оро казып, белетеп алды, мени база айтты. Јадала шӱӱдим: кайра соокто кайда барар, мыныҥ уйадына не чыдаар, јок, ары ла немецтиҥ колынаҥ öлöйин.

Тÿнде качкындар чыктылар, мениҥ эдегимнеҥ тартып алдыртарда, мен болбодым. Эртезинде бис jойу Бийскке jетире атандыс. Чöлдиҥ шуурып турган карыла базарга сӱреен соок. Изÿ курсак jок, сукайры ла берди. Тон-öдÿк коомой, улус тоныныҥ эдегин бычакла кезип, öдÿгин ороп турган. Онойып, једер јерге 3-4 кÿнге jеттис. Мениле кожо Кулады jурттаҥ Чекурашев Багыр ла Боочынаҥ Дибаков Саҥыт деп уулдар болды. Кыска ла öйгӧ ÿренип, фронтко атандыс».

Jууныҥ эҥ ле кÿч öйлöри. Фронтко деп тÿниле носоктор, меелейлер тÿÿп, тÿжиле jалаҥдарда, уй-малда иштеп, арай ла öлбöдис. Jуу ла токтозын деп санаала jÿрдис. Кажы ла айылды эжиктеп тургандый, улуска јаантайын «похоронка», «суруузы jок jылыйган» деп чаазындар келер. Бис иштен ле турарыс. Ашты таарлап, оны ончо ло тажып, абрага кöдÿрип саларыс. Канча абра обоз барып jадар – ӱзе ле фронтко…

Бистиҥ черÿ ичкерлеп, jууныҥ учы jедип келди. Jакшы ижим учун меге совхозтоҥ агаш таманду ботинка берди, мыны Газет карындажыма кийдирдим. Бу сӱрекей jаан сÿÿнчи болгон – кийим бар эмес. Управляющий келин: «Мен Ленинградта керектÿ, ондо jӱрÿмди орныктырар керек» – деп, jана берди».

Казымай таайыс Германияга jедип, концлагерь деп jер jайымдаган. «Ондо обоолоп салган ӧлгӧн улусты, аткакту эмиктиҥ ары jанында тöрт сööк болуп калган албатыны кöргöм – деп айдып, – оны кайдараар, балдар…» – деп токтоп калган… Оныҥ кийнинеҥ ол керегинде качан да куучындабаган. Та кажы концлагерьди jайымдаган — кем де билбес. Таайыс Берлинге јетире 12 беристе артарда, уур шырка алып, Сызрань городто госпитальда беш ай jаткан. Куран айда jанып келген. Кайралдары — Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ордени, «За отвагу» ла «За боевые заслуги» медальдар, оноҥ до кӧп юбилейный медальдар.

Газет таайыс службазында jети jылга Порт-Артурда, оноҥ Китайдыҥ гран-кыйузында туруп, эзен jанып келди. Энебис турумкай ижи учун «За доблестный труд в Великой Отечественной войне» деп медальла кайралдаткан. Энемниҥ эне угы – кöжööлöр, Кубашевтер. Олор база jаан jурт – Алтыгы Талду, Шашыкман, Оҥдой jурттарда јаткылайт.
Литовецтер jуу-чак божогон кийнинеҥ jана берген. Бу кату öйдö Мартаны энем jанып болбой, шыралаган болбой деп сананган. «Та нениҥ де учун јӱрегим оной сезетен» – деп айдатан.

Бу јÿрÿминде энем ӧскӱс олорды таштап ийген јаан акаларына ачынып jÿрген. Jе учында айткан: «Тарынар неме jок, бу улус јууга барган, кезиги јок то болбой». Jаҥыс ла Кадынныҥ кумагында кожо ойногон уулдарды карамдайтан: «Менеҥ jаан уулдар база ла јууга барган. Кӧӧркийлер, бис ле чилеп, иштеген, шыралаган». Та кем де оны таныыр, эмезе бойы кемди де качан бир де кӧрӧр, таныыр деп сананып, иженип jӱрген эмтир. Jе калас.

Фронтко Jаман одузынаҥ, ас ла болзо, 10-15 кижи барган болор деп бодойдым. Кайдаҥ билер, ÿзе чачылып калган да…

Энем бу Куладыныҥ да улузына болушкан эмтир. Таҥ атту Бочкина Тӧтӱш, Утушкин Бакчабай (Акыҥ) Талдуга, ашту jер деп, jедип баргылаар. Тÿште айылдап jÿрген улус болуп, араайынаҥ аш сурап, тӱн кийдирер. «Мен öдÿгиме толтыра, карманыма, курга салып, ичиме тастайта буулап, уурдап, сугуп турарым. Онойып, бир сабат кире ашты берерим. Бу мен та тенек, та кандый? Шылуны да öткöн кижи, бир де коркыбазым. Jе, карын, туттуртпадым» – деп, энем куучындаган.

Энебис Тундинова (Яманова) Карамчы Ялкуновна 1977 jылдыҥ кочкор айыныҥ 15-чи кӱнинде 50 jаштуда оорыйла, ак чечектӱ алтайына јана берген. Таайларыс база jок. Азырап, чыдадып салган балдары бар, угы-тӧзи олордо улалып јат.

Ортон кызы Татьяна Мамыева,
Кулады jурт