Алтайдын Чолмоны

Јайалтазы угы-тӧзинеҥ…

31.10.2025

Кычыраачыларды кайчы Н. К. Ялатовтыҥ кызы Юлия Самакованыҥ (Ялатованыҥ) аказы Павел Ялатов керегинде эске алыныштарыла, онойдо ок оныҥ чӱмдеген ӱлгерлериле таныштырадыс.
Бойыныҥ ӧйинде Павел Ялатов эзен јӱрерде, оныҥ чӱмдемелдери алтай, орус тилдерле «Алтайдыҥ Чолмоны» республикан газетте, Шабалин аймактыҥ «Сельская новь» газединде јарлалып туратан.

Мениҥ кару акам Павел Николаевич Ялатов Шабалин аймактыҥ Ӱстиги-Апшыйакту јуртында 1958 јылдыҥ куран айыныҥ 7-чи кӱнинде байлагас сӧӧктӱ Мария Альчишевна ла кара майман сӧӧктӱ Николай Кокурович Ялатовтордыҥ билезинде чыккан. Энебис Шабалинде кой ӧскӱрер совхозто, адабыс бу ла совхозто малдыҥ эмчизи болуп ак-чек иштегендер. Олор экӱ кезикте бир ӱӱр койды да кабыргылап туратан, койчыныҥ јеҥил эмес ижин јакшы билетен.

Паша акам ол ӧйдӧ оогош то болзо, ада-энезине кой кабырарга кӱчи јеткенче болужатан. Ӱстиги-Апшыйакту јуртта баштапкы класска барган, 1969 јылда баштамы школды јакшы темдектерле божоткон. Ол оогоштоҥ ала керсӱ, тӧп кылык-јаҥду, ӱредӱге јилбиркек, шыраҥкай болгон. Оныҥ кийнинде, койчы билениҥ балазы деп, Пашаны областьтыҥ национальный школына ӱредӱге аткаргандар. Јакшы ӱренген, сӱӱген предметтери математика ла тӱӱки болгон. Национальный школды 1976 јылда једимдӱ божодып, ол ло јылдыҥ јаан изӱ айында кой ӧскӱрер «Семинский» совхозтыҥ Апшыйактудагы фермазында ишмекчи болгон.

Озо черӱчил молјузын бӱдӱреле, оноҥ ӱренер деп бойында бек шӱӱген. Онойып, ДОСААФ-тыҥ автошколында ӱренип, 1977 јылдыҥ јазында совет черӱниҥ јуучыл-талайчы флодында черӱчил молјузын бӱдӱрген. Ол ӱредӱни Ыраак Кӱнчыгышта ӧткӧн, ӱредӱниҥ кийнинеҥ оны Камчатка јарымортолыктыҥ Рыбачий деп јуртына ийген. Сууныҥ алдыла јӱрер кемеде керептерле колбулар тудар специальность аайынча ӱч јылдыҥ туркунына службазын ӧткӧн, «За дальний поход» деген темдекле кайралдаткан. Паша акам јуучыл службазын, нӧкӧрлӧрин оморкоп эске алатан. Сууныҥ алдыла јӱрер кемениҥ матросторын чыҥдый, ток, амтамду аш-курсакла ашкаратан, кӱнӱҥ ле ӱзеери јакшы шоколад беретен деп куучындайтан. Је кийнинде сууныҥ алдыла јӱрер служба јеҥил эмес болгонын ла су-кадыкка коомой салтарын јетиргенин оҥдоп баштаган. Нениҥ учун дезе талайдыҥ алдында јӱрӱп тургандардыҥ сӧӧк-тайагы, балтыр-учуктары, тамагы, чачы ӱрелип турган. Бойы малдыҥ эмчизи кижи мынызын јакшы билип турбай. Черӱдеҥ озо таҥкы тартпаган, је черӱде таҥкылап ӱренген.

Акам черӱге барган кийнинеҥ ӱч айдыҥ бажында энебис кенетийин амырап калган. Пашага ол сӱреен јаан согулта болгон… Черӱге ӱйдежер тужында энем сӱреен санааркаган, ыйлаган. Уулыныҥ черӱдеҥ јанарын сакып болорына туйуксынган. Паша дезе уйалып, ыйлап турган энезин токунадып, эпјоксынып турган эди. Энениҥ јӱреги, байла, сескен, билген туру. Ол онойдо ло энебистиҥ мӧҥкӱзин кӧдӱреринде туружып болбогон. Камчаткадаҥ учуп чыгала, ыраак јуртка једетени јеҥил эмес ине. Ол сӱреен санааркап карыккан, ыйлаган… Бойын тенек, энезин кабыра кучактап, бажын сыймап, куучындажар керек болгон деп айдынатан. Акам энезин калганчы катап кӧрӱп јатканын билбеген. Је энениҥ јӱреги сескен. Энебис оноҥ до озо черӱге эки уулын ӱйдежерде, бир де ыйлабаган. Нениҥ учун дезе, ол уулдарын сакып аларын билген. Је Паша уулын сакып албады…

Паша биледе акаларыныҥ оогожы болгон. Јаан аказы Александр 1951 јылдыҥ, айылду, билелӱ. Барагаштагы совхозто инженер-механик болуп иштеген. Алексей аказы 1954 јылдыҥ, совхозто бийик вольтту линия ӧткӱрип турган бригадада иштеген. Кичӱ сыйны Юля 1963 јылдыҥ, школдо ӱренген. Ол Пашаныҥ јӱрӱмде јолын эске алып, бичип јаткан кижи мен болорым.

Павел акамныҥ јӱрӱминде кандый ла ӧйлӧр болгон. Је ол меге сӱреен јуук ла кару јӱретен. Бала тужыста кожо ойноорыс, мени кандый бир табару болгондо, коруланарына ӱреткен.

1980 јылдыҥ јазында Паша службазын тӱгезип, јанып келген. Мен бу ӧйдӧ Шабалинниҥ орто ӱредӱлӱ школында 10-чы классты божотком. Бис экӱде мындый јӧптӧжӱ болгон: мен калада медучилищеде ӱрензем, Паша совхозто иштеп, меге болужар. Ол ло аайынча акам Апшыйактуныҥ фермазында мал ижинде иштеерге кирген. Ондо ӱч јыл иштеген. Мен училищени божодоло, эмчиликте иштеп баштагам. Бу ӧйдӧ ого ӱредӱге кирип ӱренетен ӧй келген. Паша 1983 јылда кӱскиде Горно-Алтайсктагы зооветеринарный техникумга кирген. Адазыныҥ јолыла барган. Ӱредӱзин 1986 јылда «тӧрт» лӧ «беш» темдектерле божоткон.

Бистиҥ амадубыс училищени ле техникумды божодып, бийик ӱредӱ алары болгон. Је салым чек башка јолло апарды. Мен 1986 јылда Юрий Самаковко качарымда, Павел акам база биле тӧзӧгӧн. Техникумныҥ кийнинеҥ ол Турачактаҥ Татьяна Дмитриевна Лосеваны алган. Ол база техникумда зоотехниктиҥ специальнозына ӱренген. Олор экӱ 1986 јылдыҥ сыгын айында направлениеле Шабалин јаар «Семинский» совхозко иштеп барган. Акам ветврач болгон. Бистиҥ биле оныҥ Татьянаны аларга турганын јаратпаган да болзо, ол бойыныҥ сӧзине чындык арткан. Билезин јаантайын корулап, чеберлеп јӱретен. Је оноҥ бистиҥ биле оныҥ талдап алганыла јӧпсинген.

1987 јылдыҥ тулаан айында уулы Евгений чыккан. Ол ло јылда акам билезиле тӧрӧл јурты Ӱстиги-Апшыйакту јаар кӧчкӧн, Апшыйакту-дагы фермада веттехниктиҥ ижин баштаган. Бойыныҥ ижине каруулу да болгон, сӱӱген де. 1990 јылдарда совхозтор јайрадылып баштаарда, ого бу ижинеҥ барарга келишкен. Шабалиндеги лесничествого лесник болуп кирген. Је бир јылдаҥ эмеш ӧй ӧткӧн, предприятие база јабылган. 1993 јылдаҥ ала 1995 јылга јетире аҥ ӧскӱреечилердиҥ «Апшуякта» деген кичӱ јуртээлем предприятиезинде бригадир болуп иштеген.

Шак бу 90-чы јылдар, текши орооныска кӱч ӧй болгон. Кӧп улуста иш јок болгон. Олордыҥ тоозына Паша акам кирген. Бу ӧйдӧ ол јаҥы тура тудар деп сананып алган. Билезинде кызы Сурайа чыккан. Акамныҥ билези јаткан туразы ада-энебистиҥ эки кып туразы болгон. Алексей акамла экӱ јерлештерине јаҥы тураларын тударга болужып туратан. Онойып бош ӧйдӧ олор Пашаныҥ туразын туткандар. Оноҥ почта колбуныҥ Апшыйактудагы бӧлӱгинде ӱйи Татьянала кожо иштеген: ӱйи почтаныҥ јааны, акам дезе почтальон болгон.
Павел акамныҥ ла бистиҥ балдарыс кураа. Саша уулым ла оныҥ Женя уулы бир ле јылдыҥ балдары. Олор каланыҥ 7-чи таҥмалу школыныҥ баштамы класстарында кожо ӱренген. Олор экӱ бистиҥ айылда бир кыпта, јанында ла адабыс Николай Кокурович уйуктаган. Балдарыс нак, бой-бойына кару болзын деп амадаганыс. Бисте экӱлебисте кыстар бар.

Акам баштапкы ӱлгерлерин јиит тужында сӱӱген кызына ла сананган амадуларына учурлап чӱмдеген. Мен олорды болгобос јанынаҥ шкафтаҥ тапкам. Бӱктеп салган ак чаазында ӱлгерлерди кычырып баштайла, кайкаганыма нени де айдып болбогом. Тилбек чаазынды ого кӧргӱскем. Ол сӱӱген кызына чӱмдегенин ачыгынча айткан. Кыстыҥ адын айтпай, јаҥыс ла каткырып турган. Акам бойыныҥ сӱӱжин сӱреен јараш сӧстӧрлӧ бичип салган. Ӱлгерлери јӱрегинеҥ, кӧксинеҥ келип турганын мен оҥдоп туратам. Је јӱрӱмде ол сӱӱжи келишпеген. Ол кыс акамды черӱдеҥ сакып албаган.

Акам ӱйи Татьянала одус јыл јуртаган. Бис нак болгоныс, улай ла бой-бойыска айылдап туратаныс, малга азырал белетеерге болужатаныс, јиилек-кат јуурыс, кузуктаарыс. Биске ол ундылбас јылдар болгон. Јӱрӱминде иш јок болгон ӧйлӧринде Алтайы, јӱрӱми, талайда ӧткӧн службазы керегинде ӱлгерлер чӱмдеген. Ӱлгерлери эптӱ, тереҥ учурлу болгон.
Бу ла ӧйдӧ јарамыкту айалганы тӧзӧгӧн болзо, ол кандый кӧп бичиир, чӱмдеер эди. Је билеге акча-манат керек болгон. Мынаҥ улам чугаан, тал-табыш башталатан. Олор одус јыл јуртап, акамныҥ баштаҥкайыла айрылышкан. Мениҥ кайкап, кӧрӱп јӱргенимле ол ӱйине бир де ачынбаган, билезиле, балдарыла јуук колбуда јӱрген. Балдарына сӱреен кару болгон, олорло оморкойтон.

Павел акамныҥ ӱлгерлери Шабалин аймактыҥ газединде чыгып туратан. Кезик ӱлгерлерин кожоҥчыларга, кӱӱ чӱмдеечилерге берер кӱӱндӱ јӱретен. Кем де кӱӱзин чӱмдезе, кем де кожоҥдоор. Је бис ондый аргаларды, айалгаларды ајарубыска арай ла орой аладыс. Ол тушта интернет те болбогон. Мен болужарга амадагам, је канай болужарын база билбегем.

Адабыс Николай Кокурович Ялатов јарлу кайчы, бичиичи. Бойыныҥ ӧйинде ол база улай ла кеп сӧстӧрди, табышкактарды, јаҥар кожоҥды ла алтай баатырлар керегинде кай чӧрчӧктӧрди бичиген. Олорды ол таадазы Сыраннаҥ уккан. Адабыс сӱреен тереҥ кӧгӱстӱ, санаа-укаазы ойгор, укканын качан да ундыбайтан кижи болгон. Энебис оны јаантайын јӧмӧгӧн. Кемге де адабысты јамандаарга бербейтен. Је ол јӱрӱмнеҥ сӱреен эрте барган. Бис энебисти улай ла јоктоп, кунугып јӱретенис. Адабыс та санааркашта болгон. Тӱндер сайын бичинетен. Адам санаамда јаантайын колында ручкалу, тетрадьтарлу бойы арткан.

Адабыстыҥ јайалтазы, байла, акама тӱшкен болор. Је ӱлгерлери адабыстыйына јетпес те болзо, олор ажыра ондый кӧдӱриҥилӱ, ийделӱ шӱӱлтелер чыгатан! Мен школдо ӱренип турарымда, кӧксимде санааларым бадышпай турза, база ӱлгерлер бичип туратам. Баштап олорды јууп туратам, оноҥ дезе бичинбей баргам.

Адабыс кату оорула оорыган, је ондый да болзо, калганчы кӱндерине јетире араай базып јӱрген. Чагы, кӱчи чыгып калган эмей. Калганчы кӱндеринде бис Павел акамла кожо јанында болгоныс, элижип-селижип кичеегенис. Адабыс 2002 јылдыҥ кандык айыныҥ 2-чи кӱнинде амырап калган, ол кӱн Паша акам јанында болгон.

Павел адабыстыҥ кийнинеҥ кенетийин ле ӧскӧрӧ берген… Адабыс чылап сананып, оныҥ сӧстӧриле куучындап баштаган. Адабыстыҥ кӧрӱжи, кыймыктанганы јарт, иле кӧрӱле берген. Адабыс эзен јӱрерде, кезикте оныҥ айтканыла јӧпсинбей, удурлажып та туратан. Је ол јӱре берерде, акам сӱреен тыҥ ӧскӧргӧн. Бис ӧбӧгӧнисле экӱ оны эске алып, ол кубулталарды сезип туратаныс.

Кийнинде ол ӱлгерлерин кӧнӱ бичип баштаган. Тӱрк албатылардыҥ, бойыныҥ калыгыныҥ, ада-ӧбӧкӧлӧриниҥ тӱӱкизине тереҥжиде кирген. Бистиҥ ук-уйабыска ӱстинеҥ та нени де берген болзо, ол, байла, кыйалтазы јогынаҥ ӱйедеҥ ӱйеге улалар учурлу. Бир катап мен акама «Јаҥар баатырды» орус тилге кӧчӱрзеҥ деп айткан эдим. Ол узак унчукпай, таҥкызын тартып, меге мынайда айткан: «Јок, сыйным, ол болбос, мен кӧчӱрип кӧргӧм, је меге кӱчке келишкен. Тӱндер сайын меге уур-кӱч, уйку аразында не де туй базат… Бу ойын-кокыр эмес, оныҥ учун кӧчӱрерге јалтанып турум. Кай чӧрчӧктиҥ ээлери, байла, кату. Болгон ло кижиге оны тударга јарабас».

Ол керегинде адабыстыҥ эзен јӱрерде айтканы санаама кирген эди: јастырзаҥ, тӱнде кай чӧрчӧктӧрдиҥ ээлери сеге келер, јастыраны тӱзетсин деп некеер. Мен ол тушта јаш болгом, чала бӱтпей, алаҥзып туратам. Нениҥ учун дезе адам онойдо айдып, араай кӱлӱмзиренип отуратан. Адам та чын, та кокырлап айдып отурганын бачым ӱстине аайлап болбозыҥ. Је ондый да болзо, мында кандый да учур бар болгоны сезилетен. Павел акам меге ол керегинде адамнаҥ укканымнаҥ ала 10 јыл ӧткӧн кийнинде айткан. Акамныҥ чырайы чочып-коркып калганы иле болгон. Мен јаар кӧрӧрдӧ, оныҥ чын ла коркыганын сӧс јогынаҥ оҥдогом…

Мен ле бистиҥ ончо јууктарыс, тӧрӧӧн-туугандарыс Тамара Михайловна Садаловага, кызы Татунага «Јаҥарды» орус тилге кӧчӱргени учун јаан быйанысты айдадыс. Алтай Республиканыҥ эл кайчызы Таныспай Баксурович Шинжинге адамныҥ јайаандык ижине јаан болужын јетиргенин баалайдым. Адам эзен јӱрерде, бу бичиичиге, кайчыга јаантайын алкыш-быйанын айдып јӱретен.

Акам эзен јӱрерде, бойыныҥ јӱрӱми, ӧткӧн јолы керегинде бичизин деп сурабаганым карамду. Ол, байла, бойыныҥ бала тужы, јиит, ӧктӧм ӧйи, оноҥ арыгы јӱрӱмдик јолы керегинде јилбилӱ, солун эдип бичиир эди. Ол улай ла энебистиҥ быжырган калажы, аскан, белетеген аш-курсагы ток-тойу, амтамду болгонын эске алатан. Энебис бойы ару-чек болуп, балдарын база чек јӱрерине таскаткан. Бала тужынаҥ ала оныҥ антыгарлу нӧкӧрлӧри Гена Балушкин ле Леня Кулунаков болгон. Паша олордоҥ бир-эки ле јашка јаан, олорды кураа нӧкӧрлӧр деп айдарга јараар. Акам эзен јӱрерде, ада-энебис, јаан акалары, база сыйны (мен) керегинде кӧп бичиир эди…

Је јӱрӱмди, салымды кыйып болбозыҥ ине. Ковид ооруныҥ пандемиязы ӧйинде ол сӱреен тыҥ оорыган, Шабалин аймактыҥ эмчилигинде јаткан. Оноҥ мен оны калага экелип, бойым кичеегем. Республикан эмчиликте эмденген. Айлына сӱреен тартылган, јаныксаган. Качан Апшыйактуныҥ ажузына токтогоныста, бистиҥ ажунаҥ кеени, јаражы јок деп айдатан. Калганчы катап ажуга чыгарыста, ол мӧш агашты сыймап, «быјыл мӧшкӧ та чыгарым, та јок» деп кунукчылду ӱниле айткан.

Паша акам ӧйдиҥ ас артканын билген. Кезикте кунукчылду ӱниле: «Узак шыралабай, уйку аразында ла јӱре беретен болзом» — деп айдатан. Мен оны «куру куучын айтпазаҥ» деп адылып та туратам. Је ол канайда сананган, амадаган, онойдо ло келижип барган… Ол ак чечектӱ алтайына 2022 јылдыҥ куран айыныҥ 10-чы кӱнинде јана берген.

Павел Ялатов нӧкӧрлӧриле

(Солдоҥ оҥ јаны јаар) сыйны Юлия, аказы Павел ле кызы Сурайа, Павелдиҥ эш-нӧкӧри Татьяна ла уулы Женя, кӱйӱзи Юра