Алтайдын Чолмоны

«Бу турада Ченцовтор јаткан…»

07.11.2025

Учурал келижип, Томскто калганчы эки јылдыҥ туркунына ӱч-тӧрт катап болдым. Меге тӱӱкизи байлык бу кала сӱрекей јарап јат. Оны Сибирьдиҥ эҥ артык калаларыныҥ бирӱзи деп айдарга јараар.

Бир катап Гагаринниҥ ле Плехановтыҥ адыла адалган оромдордыҥ белтиринде турган тӧрт кат тураныҥ јаныла ӧдӱп јадала, оныҥ толугындагы мемориал-досконы ајардым. Анда «Бу турада 1958-2009 јылдарда јарлу совет футболисттер ле тазыктыраачылар, СССР-дыҥ спортыныҥ устары Анатолий Терентьевич ле Владимир Терентьевич Ченцовтор јаткан» деп бичилген.

Кӧк јарамас, бу бисте, Горно-Алтайскта чыккан ла ӧскӧн атту-чуулу спортчылар турбай деп сӱӱнип, олор керегинде коштой јанымда турган кызыма куучындадым. Тоолу јылдар мынаҥ кайра бу футболисттердиҥ аказы, шахматла јарлу тазыктыраачы Юрий Терентьевич Ченцов «Чолмонныҥ» орус тилле чыгып турган «Родник» деп коштончы газедине меге интервью берип, карындаштары керегинде мынайда куучындаган эди:
— Карындаштарым футболло баштап ла Горно-Алтайскта 1946 јылда танышкандар. Бис ӱчӱ калада 6-чы таҥмалу школдо ӱренгенис. Толя ла Володя школды божодып, темир јолдыҥ инженерлериниҥ Томсктогы институдына ӱредӱге киргендер. Олор анда футболло узын бийиктедип, Сибирьдиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ зоназында Томсктыҥ командазы учун ойногондор. Мен дезе Горно-Алтайскта артып, пединститутта ӱренип, «Спартакта» ойногом. Јада тура, шахматла јилбиркеп, бӱткӱлинче ого кӧчкӧм.

1961 јылда карындаштарымды Алматаныҥ «Кайрады» бойыныҥ командазына кычырган. Ол тушта ол коркушту јаан керек-јаракка бодолду болгон эмей. Казахстанныҥ командазы бу ӧйдӧ Советский Союзтыҥ чемпионадыныҥ эҥ бийик лигазында ойногон ине. Толя ла Володя башка-башка јылдарда анайда ок РСФСР-дыҥ јуунты командазы учун база ойногондор. Олор јаан футболдо јакшы туружып, кӧп катап јаркынду јеҥӱлер алган. Кийнинде ойто Томскко бурылып, јӱрӱминиҥ калганчы јылдарына јетире бу калада јаткандар. Эмди Томскто карындаштарымныҥ эземине учурлай футболло турнир ӧткӱрилет…

Мен СССР-дыҥ атту-чуулу футболисттери акалу-карындашту Ченцовтордыҥ аказыла јакшы таныш болгом. Юрий Терентьевич кӧп јылдардыҥ туркунына Горно-Алтайскта Балдардыҥ јайаандыгыныҥ туразында шахматтыҥ кружогын ӧткӱрген. Ол Туулу Алтай автоном область тужында Алтайский крайда эҥ талдама футболисттердиҥ бирӱзи болгон. Једимдӱ ижи учун ого «Россия Федерацияныҥ нерелӱ ӱредӱчизи» деп бийик ат адалган. 2013 јылда спорттыҥ ветераны Сочиде болгон кышкы Олимпий ойындардыҥ бистиҥ тергееде ӧткӧн эстафетазында турушкан. Юрий Терентьевич Красноярскта јадып турган кызыныҥ айылында оору-јоболдоҥ улам 2017 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 16-чы кӱнинде божогон.

Юрий Терентьевичтиҥ карындаштары Анатолийге ле Владимирге учурлалган кереес доско дезе Томскто олордыҥ јаткан туразында 2014 јылда ачылган. Бу керегинде Интернеттеҥ кычырып билип турбай.

Анатолий Сибирьдиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ чемпионадыныҥ маргаандарында эҥ артык спортчы деп јаҥыс катап адаткан эмес. Ол Томсктыҥ командазында сол кырында ойногон. Тыҥ тебиштӱ ле кийнинеҥ сӱрӱжеле једижип болбос футболист болгон. Анатолий Терентьевич бӱткӱл команданыҥ меези болгоныла база аҥыланган.
Карындаштардыҥ кичӱзи, Владимир, јаан футболдыҥ кийнинде Томсктыҥ командазында, ТИАСУР-дыҥ физкультура аайынча кафед-разында једимдӱ иштеген. Футбол сӱӱчилердиҥ «Наука» ла «Динамо-ГАИ» деп јарлу командаларын тазыктырган. Томсктыҥ спортчылары ортодо тоомјылу улустыҥ бирӱзи болгон. Ол областьтыҥ тӧс командазы учун ойноп, 43 гол кийдирген…

Куучын-эрмекти мынаҥ да ары улалтар арга болгон, је бу учуралда «Бир фотојуруктыҥ тӱӱкизи» деп рубрикага келиштире тӧрӧл Туулу Алтайдыҥ, телкем Сибирьдиҥ ле ийде-кӱчтӱ СССР-дыҥ спортыныҥ тӱӱкизинде тереҥ ис артыргыскан карындаштар керегинде кыскарта ла бичидим.

Арутай АДАРОВ