Алтайдын Чолмоны

Jажына jай алтайда

07.11.2025

Бис оогош тушта магазинге jымыртка табыштырып, Вьетнамныҥ балдарына ÿредÿге керектÿ ручка-карандаш аларга акча jууп туратаныс. Американ самолеттор jайымы учун тартышкан ыраак бу ороонныҥ jокту-jойу албатызын jуулап аларга ченежип, jажынган джунгли аба-jыжын чейилген коронло öртöгöн куучындар санаада арткан.
Оноҥ бери jарым чактаҥ ажыра öй öткöн. Вьетнамды, оныҥ улузын качан бирде кöрöр санаа ÿч тÿжимде jок болгон. «Jÿрÿмниҥ кайкалдары кöп…» дегени чын эмтир…

АСТАНА

Быjыл сыгын айдыҥ бажында он кÿнге Вьетнамныҥ Дананг калазына барып келгенис тÿш jеримде болгондый. Бу jорук Тана jеенибистиҥ шылтузында ла бÿткен. Бойыс кайдаҥ тидинетен эдибис. Барып jаткан jеристе кÿнÿҥ ле одус градус изÿ болгонын угуп, «Jок-jок, мен, jайгыда Горно-Алтайсктыҥ да 30 градузына чыдашпай, эреен-тереен базып jÿрген кижи, слерге jÿк болорым. Ары ла бойсын!» — деп мойношком до. Барып келгениме баш болзын! Алтай чöрчöктöристе «jайы-кыжы билдирбес, jажына jай алтай» деген jерди кöрдим.

Дананг — Россияныҥ туристтерине jуукта jаҥы ачылган ууламjы деп айдышты. Ого jетире Новосибирсктеҥ кöнÿ учкан рейс jок, оныҥ учун Казахстанныҥ тöс калазы Астанага jетире учуп (эки час), ондо конуп алала, эртезинде «Нурсултан» аэропорттоҥ Данангка jетире јети часка учуп jеткенис.

Кыскарта да болзо, Астана керегинде бичип ийейин. Бу кайда да амадап jурайла, чöлгö экелип тургузып салгандый jап-jаҥы, ап-ару, телкем ле jараш кала эмтир. Кандый бÿдÿмдÿ туралар мында jок деп айдар! Кöлÿктер де jÿрген, улус та баскан, велосипедле де маҥтаткан jолдорыныҥ jалбагын, тепсеҥдериниҥ элбегин! Казахстанныҥ баштапкы президенти Нурсултан Назарбаев тыҥ ла кижи болгон — ээн чöлдиҥ ортодо мындый кайкалды амадап тöзööргö.

Астана 1997 jылдаҥ бери Казахстан Республиканыҥ тöс калазы болуп адалат. Мынаҥ озо ол Акмола, Акмолинск, Целиноград деп адалган. 2019 jылда кыска öйгö Нурсултан деп адалып, 2022 jылда ойто Астана адына бурылган.

Эл-jоныныҥ тоозыла Казахстанда экинчи jерде туруп jат, 2024 jылда мында jаткан улустыҥ тоозы 1,5 миллион кижидеҥ ашкан. Астана керегинде бу ла öскö дö jетирÿлер интернетте кöп.

Мени анчада ла каланы кееркеткен jажыл öзÿмдер кайкаткан: олор сÿрекей кöп — jолдорды jакалай, скверлерде ле парктарда, туралардыҥ jанында… Öскöн кажы ла агашты сынбазын, jантыйбазын деп, чебер ле jараш буулап, чедендеп салган. Арчын агаштыҥ jÿзÿн бÿдÿмдери, ол тоодо туя агаш-jыраалар кöп. Кажы ла агаш jердиҥ алдыла öткöн шланг-öткÿштердеҥ сугарылып турган эмтир.

Бис, амыраган айас, атту-чуулу Байтеректи jойу базып кöрöр деп сананганыс. Улус баскан jолдыҥ jаказында бистиҥ меестерде öзÿп турган оок кöк-чаҥкыр чечектер jайылган турат. Кандый jараш! База бир jерде, кызыл чечектер öскöн jаан клумбада, кöзнöктö öскÿрип турган герань чечекти таныдыс… Jайы изÿ, кыжы соок, салкынду чöл jердеги калазын сад чылап кичееп jарандырарга канча кире кичеемел керек эмей.

«Бай терек» деген сöс тÿрк калыкка jарт оҥдомол, «Алтай баатырлардыҥ» кажы ла кай чöрчöгинде ол бар. Бай терекке кереести казахтар эдип чыккан — бу база Нурсултан Назарбаевтиҥ баштаҥкайы эмтир. Текши бийиги 105 метр кереестеҥ Астана кала jарт кöрÿнет. Jуугындагы öргöö-туралардыҥ эжик jанын бийиктеҥ кöрзöҥ, кара калыктыҥ jÿзÿн öҥдÿ кебистери чечекле салынган.

Бу керееске чыгар jалды тöлööргö jербойыныҥ jаан jашту ла балдарлу улузына jеҥилте эдилип турган болтыр. Оныҥ сыраҥай бажында алакан салар jер jазалган, ого колын салып, кÿÿнзеген амадузын айдар керек деп биске айттылар. «Jер-телекейдиҥ албаты-jоны амыр-энчÿ ле jöптÿ jатсын» — деп айдынып, алаканду jерге колысты база jапшырдыс. Мында jаан да jашту, jиит те улус, балдарлу билелер сÿрекей кöп эмтир: байла, бис ле чилеп, айлы-jуртына, бала-барказына, jаткан ороонына ырыс-
кежик сураган болор.

Астананыҥ аэропортында, «Байтерек» кереесте, jеткилдештÿ öскö дö jерлерде иштеген эпшилердиҥ кеби Казахстанныҥ маанызыныҥ öҥдöриле кöктöлгöни, казах калыктыҥ албаты jайааныныҥ танылу темдектери кайда ла: туралардыҥ тыштында, оромдордо, амырайтан jерлердеги отургуштарда кöрÿнет. Бистиҥ республиканыҥ тöс калазында алтайлап бичиген jар да кöрбöзиҥ деп санандым.

ДАНАНГ

Jаҥы сааган сÿттий ару ла jылу суулу, бир де сай таш jок, талкандый jымжак кумакту, тÿште кöк-чаҥкыр, тÿнде караҥуй-кöк талай — биске баштапкы кайкал болгон. Эртен тура 7-8 те саатта, эҥирде де, jааш та jааган öйдö талайдыҥ суузы тÿҥей jылу. Самолетко Астанада отурып jадарыста, коляскада эмезе кучактанган ла jединген оогош ло ÿренчик балдарлу улусты кöрÿп, мындый ыраак jерге кÿчсинбей балдарды не апарат не деп сананганыс. Оноҥ, jараттагы кумакта эҥмектеген, тайыс сууда толкуларла jарыжып ойногон, кумакта мечик тебип ойногон болчомдорды кöрÿп, jорукчылар балдарын нениҥ учун кожо ээчидип турганын оҥдоп турбай.

Данангтыҥ эжинер jерлери Тÿштÿк-Кытат талайдыҥ jаказыла беш километр кире jерге улалып барат. 2024 jылда ол Jер-телекейдиҥ эҥ артык 50 пляжыныҥ тоозына кирген болуптыр. Бис мында болгон 10 кÿнге эжинип барбаган кÿн болбогон. Токтогон конор турабыстаҥ талайга jетире беш ле минут барар керек. Jаратты jакалай чöйилип барган элбек оромды кечире теҥкейишкен камык отельдер турат. Эртен тура эжинип турган улус ас, тоолу ла турист. База кузуктыҥ кабыгы ошкош кемечектериле таҥ ла балыктаарга чыккан jербойыныҥ улузы.

Балдары школго эртен тура 7 саатта барып турган эмтир. Оноҥ тÿште уйуктап, амырап алала (эҥ изÿ öйдö), ойто ÿренет. Оромдордо jÿрÿм эрте таҥнаҥ ла ала кайнап jат. Вьетнамныҥ улузы талайына эҥирде, беш саат киреде, билелериле, балдарыла келетен эмтир. Балдарына сÿрекей кару болгоны иле. Оноҥ, талайдыҥ тузын jараттагы душтарда jунуп, матастарына отурып, шуҥуда берет. Бу jерде бистий эҥир jок, алты ла саатта караҥуй тÿн кирип калат.

База бир кайкап кöргöнис — мопедтер (байктар). Олор jолдо кöлÿктерди jеҥил эбирип, акалаган келип jатса, чек кара черÿдий. Бир мопедке эки-ÿч балазыла отурган, эмезе камык немени коштоп алган, мында ла калаш быжырар печкезин тургузып алып садышкан — кандый ла улусты кöрдибис. Айла, ончозы каска-бöрÿктÿ jоруктап jат. Улус jоруктаган jондык транспорт jокко jуук (айса болзо, туристтерлÿ бис токтогон jерде болор бо), таксилер 3-5 ле минуттаҥ jедип келет. Бистиҥ отельге удура курсак быжырган кичинек ашканалардыҥ jанында jажыл кийимдÿ уулдар байктарыла улустыҥ jакыткан курсагын jетирип, орой тÿнге jетире иштейдилер.

Оромдордо ажанар столдор ло отургуштар тышкары ла тургузылган. Мында ажанган, таҥкылаган, куучындашкан, тегин ле сыра ичип отурган кандый ла укту улусты эрте таҥнаҥ ала орой тÿнге jетире кöрöдиҥ.

Тышкары кей кандый ла öйдö 30 градус jылу, байа бистиҥ кызыткан кÿндий эмес, jымжак, jе булутту да кÿнде тереҥ кÿнге кÿйÿп калатан эмтир. Мыны билбей, пальма агаштыҥ алдында кöлöткöдö дö jадып, колы-буттыҥ терези сойылган ла.

Курсак, öскö дö не-неме, бистиҥ jерге кöрö, jеҥил. Кандый ла агаштыҥ jиилектери, оноҥ эткен суузындар, jийтен jÿзÿн öлöҥ, талайдыҥ балык-куртынаҥ, такааныҥ, чочконыҥ эдинеҥ, ристеҥ белетеген аш-курсак кöп. Jе телекейдиҥ jаан калыктарыныҥ — тÿрк, jопон, корей ле öскӧлӧриниҥ ресторандары ла кафелери база кöп. Бу jÿрÿп, буудайдыҥ кулурынаҥ быжырган калажысты jоктогом. Туроктордыҥ ашканазында быжырган теертпекке ле изÿ чайга сÿÿнгенимди! Изÿ jер учун, ондо ончо суузындар ооктогон тошту берилет, чай да тошту…

ОЗОГЫЗЫ ЛА ЭМДИГИЗИ

Данангтыҥ аэропортынаҥ ла ала оромдордо, туралардыҥ тыштында ла ичинде, ашканаларда ла магазиндерде — кайда ла кажы ла совет кижиге танылу кебедел-темдектерди: кызыл мааныларды, кызыл чолмонды, серпти ле масканы кöрöргö биске кайкамчылу болгон. Бу ороондо башкартуда эмдиге коммунисттердиҥ партиязы турган эмтир. Јоругыс Вьетнамныҥ кемнеҥ де камааны jок болгоныныҥ кÿнин темдектеген öйгö келижип калган ла бу кÿн эҥирде оромдор ло туралар кызыл öҥлö чечектелип чыккан.

Бу ок öйдö ол ло ашканаларда, магазиндерде ле öскö дö кöп jерлерде Будда кудайдыҥ jаан эмес сÿрин тургускан, оныҥ алдына кÿндÿӱ-кÿрее салганын кöрöриҥ. Jе чыннаҥ jÿрген атту-чуулу улузыныҥ, керек дезе Вьетнамныҥ биске В. И. Лениндий башчызы болгон Хо Ши Минниҥ бир де кереес-памятнигин кöрбöдис.

Данангты курчаган кырлардыҥ бирÿзинде «Эпши Будда» («Леди Будда») кудайдыҥ сÿри каладаҥ тÿште агарып, тÿнде jарыткан алтын öҥдÿ болуп, тÿни-тÿжи кöрÿнет.
Мÿргÿÿл камык öргööлöрлÿ «Лин Унг пагода» деген бу jерге jол-jоругыстыҥ бир кÿнин учурлаганыс. Оны кöрöргö келген улус сÿрекей кöп тö болзо, ийдишкен, сыгылышкан бир де jер jок — мÿргÿп те, тегин де кöрöргö келген улуска jайым ла телкем jер. Кезик мÿргÿÿл öргööлöргö тегин улуска кирерге jарабас, кезиги ончо улуска ачык, кезиги — киретен таҥынаҥ бойы ээжилерлÿ. Кандый да jаан кудайдыҥ бир öргööзине бийик текпишле чыгып барарыста, эжик jанында отурган эпши кижи мени туура jединип, кöк-боро öҥдÿ узун jикпени штанымныҥ ÿстине ороп берген. Нениҥ учун — оҥдободыс, та jажы jаан кижи кудайдыҥ алдына штанду турарын jаратпаган, та бойыныҥ jериниҥ кижизи деп бодогон.

Сöс келижерде, бис вьетнамдардаҥ тыҥ ла аҥыланып турганыс jок болгон, кезик улустыҥ чырай-бÿдÿжин, кöстöрин ле кÿлÿмjизин кöрзöҥ, чек ле Jаламанда эмезе Кайырлыкта jуртаган jерлештериҥ санааҥа кирер.

Öзÿм-чечегин, öскöн агажын, лотос чечек öскöн суубуунтыларды, амырап базарга амадап jазаган текпиштерди ле кеелеген кечÿлерди кöрÿп, бис jаткан jеристи нениҥ учун мынайда, кöс сÿÿндирер эдип, кичееп jарандырбай jадыс деп санангам.

Куучын айас, Улуу (дракон) тындуга учурлалган кереестер бу да jерде кöп болгон. Jанып jада, бис база бир мÿргÿÿл jерге токтогоныс. Ондо мÿргÿÿл öргööниҥ jабынтылары, ого кирер эжиктери, олорды туткан тӧҥӧштӧри, эбире кереестери — ончозы jÿзÿн бÿдÿмдÿ ле чырай-кеберлÿ улуулар. Бу кандый кÿчтÿ ле казыр, jараш ла бийик öзöк-кÿÿндÿ та тынду, та чöрчöк — оҥдоп-билер арга jогынаҥ нениҥ де учун ачу.

Данагты эки jара бöлÿген jаан Хан сууны кечире салган узуны 666 метр кÿр «Улууныҥ кÿри» (Мост Дракона) деп адалат. Суббот-воскресен кÿнниҥ 9 саат эҥирине jууктай оныҥ jанына Улуу отты ла сууны чыгара ÿрдÿрген кöрÿни кöрöргö камык улус jуулат. Сууны кечире салган темир «Улуу» кызыл, сары, кöк-jажыл, кÿреҥ öҥдöрлö jаркындалып, отты ла сууны оозынаҥ чыгара буркурып турат. Оныҥ jанында, кÿрде турган улус сууга öдÿп, бензинге jытанган тÿжет деп айткан учун, бу кöрÿни бис jараттаҥ ла кöрдис.

Бу jердиҥ jуугында сууны оозынаҥ чыгара аткан Улууныҥ таш кереези, Хан суула jÿскен jÿзÿн öҥдÿ керептер тÿнде сÿрекей jараш.

БАЗЫНЧЫКТЫҤ ÖЙИН ЭЗЕДИП

Данангтыҥ телекейлик jарлу база бир кереестериниҥ бирÿзи — Ба-На-Хилл — кырдыҥ бажында тудулган.

Ол Вьетнам французтардыҥ колониязы болгон öйлöрди эзеткен тудум. Та кала, та jурт — кыскарта айтса, туристтерди соототкон ло амыраткан jер. Ондо Европаныҥ орто чактагы туралары, öргööлöри, христиан мÿргÿÿл jаҥныҥ кудайлары, jорукчылар амыраар, сооттоор, ажанар jерлер, jеенибистиҥ айтканыла, «французкая псевдодеревня». Jе кандый jараш «деремне», бÿткÿл кала!

Бу jер Дананг каладаҥ 30 км ыраакта турат ла ого Гинесстиҥ рекордторына эҥ узун канат jол деп кирген jолло чыгар керек. Кырдыҥ бажында «Кудайдыҥ колдоры» деген кÿр бар, оныла jойу базып, ыраакта талайды, Дананг каланы ла эбире кырларды кöрöдиҥ.

Бу канат jолло öрö чыгып, тöмöн jаткан кайаларды, учар сууны, сÿрекей бийик агаштарды кöргöнис. «Джунгли» деген jердиҥ агаштары болбой.

Бу jерге бисти jетирген таксист мында jерлик тындулар jок, ончозын улус jип салган деп куучындаган. Чын, кучыйактардыҥ кожоҥын да, jерлик тындуларды да кöрбöдис. Jÿк Ба-На-Хиллдиҥ ап-ару jолдорында эки такаа ээчиткен бир пöтÿк базып jÿрген. Jе кеелеп jазаган суубуунтыда кандый jараш павлинниҥ сÿри, чечектердеҥ эткен тийиҥдер, öскö дö тындулардыҥ сÿрлери. Улустыҥ колыла jазалган агындарда jÿзÿн öҥдÿ ле бÿдÿмдÿ балыктар. Талай эмей, балык jок кайдаҥ болзын.

JЕРИН САТПАС JАҤ

Вьетнам öзÿмниҥ, рынок-садуныҥ jолына чыккан jаҥы ороондордыҥ бирÿзи деп адалат. Бу jол-jорукта бис jаан ороондордоҥ, ол тоодо Россиядаҥ, туразын удурумга табыштырып, оныҥ акчазыла jылу jерге кыштаарга келген, саду-толужы аргачылык керектерин бÿдÿрген, мында удурумга акча иштеп jаткан улусты кöргöнис.

Бир кÿн талайда азиат уулчакты эжинерге ÿреткен кижи «Слер орус тилди билеригер бе?» деп сураган. Уккажын, jарым телекейди эбирип келген, Вьетнамда беш ай jаткан, балдарды ээжинерге ÿредип азыранып jÿрген кижи.

– Слер Лаосто болгоныгар ба? – деп, ол сурайт.
– Jок.
– Кайдаҥ келгенигер?
– Алтайдаҥ.
– Ол кайда?
– Монголияныҥ ла Китайдыҥ гран-кыйузында. Слер кайдаҥ?
– Мен jорукчы кижи, тенибер. Кайда ла болгом…

Бу кижиле куучын-эрмек акту меге кандый да ачылта болгон.

Алтайым керегинде куучындап, бистиҥ 200 муҥ кижилÿ jериске 2 миллион турист келип jат деп мактангам. Олорды не jилбиркедип jат деп сураарда, бузулбаган ару ар-бÿткен: кырлар, суулар, кöлдöр деп айткам. Ол сÿрекей кайкаган. Jербойыныҥ улузы нени иштеп jат деп сураган. «Кой, уй, jылкы öскÿрип jат». – «Фабрикалар, заводтор?» – «Jок…»
Чын, бисте jеристеҥ öскö не де jок эмтир не. Вьетнамда ончо jер – государствоныҥ. Бого иштеерге акчазын салган телекейлик jарлу компаниялар jерди 100 jылга тузаланарга алып jат ла ол учун калан тöлöйт. Бойыныҥ улузы jерди база ээленер аргазы jок, ол албатыныҥ энчизи деп айттылар.

JОРУКТААРЫНАҤ JАЛТАНБАГАР

Мен jажына тöлÿлÿ болорынаҥ коркып jÿретем. Бу jорукка барарга окылу банктарга барзам, 30 проценттеҥ jабыс кредит берген jер jок. Анаҥ-мынаҥ, таныш-кöрÿштердеҥ тöлÿленип, барып келдис.

Вьетнамныҥ улузыныҥ ачык-jарык кÿÿни бактырган. Бир де катап, бир де jерде ачынышкан, jарташкан улус кöрбöдис. Мында 10 кÿнге болгон бир де jерде калаҥы-эзирик кижи туштабаган. Jеҥил, jакшы jÿрÿп келдис. Jанып jада: «Мени мында кышка ундып салар арга бар ба?» – деп кокырлагам.

Бу jол-jорукка канча кире акча чыккан деп, наjыларым сурайт. Бир кижиге, бодоштыра, 100 муҥ салковой. Биске, ÿч кижиге, Новосибирсктеҥ Астанага ла ойто Астанадаҥ Новосибирскке учарга 49 муҥ салковой, Астанадаҥ Данангка ла ойто Данангтаҥ Астанага jетире учушка 180 муҥ салковой акча чыккан. Астанада конор тура учун 4400 салковой, Новосибирскте 2700 салковой тöлöгöнис. Тÿҥдештирип кöрзö, Горно-Алтайсктыҥ «Игман» конор туразында бир кижиниҥ jаткан номери 5 муҥ салковойго jедип jат, конор квартиралардыҥ бир кÿнге баазы 3 муҥ салковой кире. Горно-Алтайскта ончо баалар jаан курорт калалардыҥ бааларына jедишкен, ишjал дезе ол ло бойы артып jат. Мыны канай айтпас.

Jе jоруктаарынаҥ jалтанбагар деп айдар кÿÿним бар. Бир катап бойы кöргöни jÿс катап укканынаҥ артык.

Светлана КЫДЫЕВА
Автордыҥ фотолоры