Алтайдын Чолмоны

«Салымныҥ салган кечӱзин кечкилеп…»

21.11.2025

Элдеҥ озо, «Алтайдыҥ Чолмоны» газедисти ајарулу кычырган, солун бичимелдерин бичиген, јетире айдылбаганын толтырып, јастыра чыкканын тӱзеткен кычыраачыларыска – газедистиҥ кӧп јылдарга чындык најыларына алкыш-быйанысты айдадым. Ондый улустыҥ бирӱзи Оҥдой аймактыҥ Кулады јуртында чыккан-ӧскӧн, эмди Горно-Алтайскта јуртаган тодош сӧӧктӱ Григорий Барзынович ЧЕКУРАШЕВ.

Бу јарлалып јаткан фотојурук «Алтайдыҥ Чолмонында» быјыл куран айдыҥ 21-чи кӱнинде (№33) чыккан. Оны бис кресттӱ јаҥдулардыҥ monastyr.org сайтынаҥ алганыс. Алтайда православный кресттӱ јаҥныҥ миссиязы иштеген ӧйдӧ канча алтай улус крестке тӱшкенин бӱгӱн чокум чоттоп айдар арга јок деп, бу фотојуруктыҥ алдында бичилген болгон.

Фотојурукты јарлап, ондо отурган алтай келиндерди ле кыстарды таныыр улус, айса болзо, чыгар деп иженгенис.

Ижемјибис калас болбоды. Бу миссияныҥ кресттӱ јаҥга тӱжӱрген улузы эмес, совет јаҥ тӧзӧлип турган ӧйлӧрдӧ Оҥдой аймактыҥ Кулады јуртында јаткан јииттер эмтир. Олорды ончозын таныыр, ады-јолын јартаар ишти ӧткӱрип, турултазын Григорий Чекурашев газетке экелген. Оныҥ бичигениле, 1932 јылда согулган фотојурукта Оҥдой аймактыҥ Кулады јуртыныҥ, ол ӧйдӧ Папардэниҥ адыла адалган колхозтыҥ, улузы чыккан.

«Отурган улус (солдоҥ оҥ јаны јаар):
Эдекова Ток, кара майман сӧӧктӱ. 90 јаштаҥ ажыра јӱрген. Бастыра јӱрӱмине уй саачы болуп иштеген. Кижиге барбаган, балдар јок. Јеендери Эдековтор бар.

Майчикова Јаманай, 1905 јылда чыккан, сӧӧги кара майман. Ойрот-Турада (эмдиги Горно-Алтайск) совпартшколдо ӱренген. Куладыныҥ баштапкы комсомолдорыныҥ бирӱзи, сыйны Унутпасла кожо комсомолго 1926 јылда кирген. Ороондо политикалык кысташтар болуп турарда, бу кижини актуга каралап, 5 јылга айдуга апарган. Тӱндӱктиҥ Воркута городында 1937 јылдаҥ ала 1958 јылга јетире катуда јӱрӱп, Алтайына јанып келген. Ол ло јылдарда Јаманайдыҥ ӧбӧгӧнин ле кожо чыккан эки аказын база айдуга апарган. Бу кижиде балдары јок, карындаштары ла јеендери кӧп.

Тайтакова Туйка, кергил сӧӧктӱ, кыс ӧбӧкӧзи Чулунова. Чыккан јылы јарты јок. Балдар артпаган. Тӧрӧӧн улузы Этеновтор, Кокулековтор.

Матакова Кокпой, кара майман сӧӧктӱ. Чыккан јылы јарты јок. Тӧрӧӧн улузы Шуровтор, Кискиндер, Туймешевтер.

Карчанова Кадыш, сӧӧги кара майман. Оныҥ кожо чыккан эје-сыйны Јала ла Арајанчы Куладыныҥ коммуназыныҥ эрчимдӱ туружаачылары, баштапкы комсомолдор ло коммунисттер болгон. Кадыш тодош сӧӧктӱ Анатов Укашла јуртаган, балдар јок.

Турган улус (солдоҥ оҥ јаны јаар):
Болдырова Јажнай, тӧӧлӧс сӧӧктӱ. Чыккан јылы јарт эмес. Бу кижи Шумаровторго јуук. Кара майман сӧӧктӱ Кохоев Арчынла јуртаган. Балдар јок. Арчын јууда божогон.

Майчикова Ток. 1915 јылда чыккан, сӧӧги кара майман. Бу кижи ӧрӧ адалган Майчикова Јаманайдыҥ сыйны. Ток тодош сӧӧктӱ Бедюров Јаҥала кожо јуртап, азырап салган балдары Артур, Эмма, Элен, Альберт, Бронтой, Сана, Вера, Јоткон Бедюровтор. Олордыҥ ады-јолы Алтай ичинде текши јарлу.

Ерехонова Тучук, кара майман сӧӧктӱ. Чыккан јылы јарт эмес. Бу кижиниҥ кыс ӧбӧкӧзи Убалыева. Эш-нӧкӧри кергил сӧӧктӱ Ерехонов Јылчы, балдары Солум ла Рая деп кыстар. Олордоҥ таркаган улус Сайдановтор, Тундиновтор.

Тайтакова Учур, тӧӧлӧс сӧӧктӱ. Чыккан јылы јарты јок. Кожо чыккандары Маҥырчы, Эртечи – кыстар, Эш ле Эмил – уулдар. Олордыҥ бала-барказы Јоло-Кайырлыкта, Куладыда јаткан тӧӧлӧс Тайтаковтор, мундус Чарагановтор, кыпчак Кашевтер. Учур Мандаев Эдекле јуртаган, балдар јок.

Мешкинова Тӱймен, кара майман сӧӧктӱ. Чыккан јылы јарталбаган. Кожо чыккан аказы Кукуш ла эјези Чугулчы. Кукуштыҥ уулы Мешкинов Солум албатыда текши јарлу «Эҥир јылдыс чыгарда» кожоҥныҥ авторы. Тӱйменге тӧрӧӧн улус Мешкиновтор, Кайбашевтер, Паянтиновтор.

Фотојурук 1932 јылда согулганын Кулады јурттыҥ тӱӱкизин шиҥдеечи Ольга Алексеевна Борсукова чокумдаган. Онойдо ок фотодо улустыҥ кӧп сабазын олордыҥ тӧрӧӧндӧри, јурттыҥ јаан јашту улузы кӧрӱп таныган» – деп, Григорий Барзынович куучындаган.

Бодогондо, бу ла кыска јетирӱлердеҥ калыгыстыҥ јаҥдар солынган ӧйинде тӱӱкизи јарт кӧрӱнет.

Григорий Чекурашев тӧрӧл јериниҥ, ондо јуртаган улустыҥ тӱӱкизин јууп бичиир јаан ишти бӱдӱрген, јондыкта «краевед» деп адаган тоомјылу улустыҥ бирӱзи. Ол тӧрӧл Кулады јуртында ХХIV партсъездтиҥ адыла адалган колхозтыҥ башкараачызы, Алтай Республика тӧзӧлип турар ӧйлӧрдӧ башкаруныҥ экономика аайынча министри, Эл Курултайдыҥ аппарадыныҥ башкараачызы болгон, тодош сӧӧктӱлердиҥ јайзаҥы. Г. Б. Чекурашевтиҥ баштаганыла 2016 јылда кепке базылып чыккан «Кулады: ӧй лӧ улус» деген бичик бӱгӱнги кӱнде алтай јурттыҥ улузы керегинде эҥ чыҥдый јазалган бичиктердиҥ бирӱзи. Ол Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкан јерлештериниҥ ады-јолын мӧҥкӱлеер јаан ишти баштаган ла ол аайынча бедирештӱ ишти апарып јат. Григорий Чекурашев јайалталу поэт болгонын билерис. Бӱгӱнги бичимел оныҥ ӱлгериниҥ јолдыгыла адалган.

Григорий Барзыновичке, ол ажыра Алтайыстыҥ, калыгыстыҥ тӱӱкизин чарактап јууган бастыра улуска быйанысты айдадыс.

«Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ «Бир фотојуруктыҥ тӱӱкизи» деген јаҥы руб-риказы кычыраачыларыска јилбилӱ бичимел боло берген. Ол канайда улалып барары слердеҥ камаанду. Ӧскӧн-чыккан јеригердиҥ, ондо јуртаган улустыҥ тӱӱкизи керегинде солун бичимелдерди ле фотојуруктарды биске ийигер. Мынайда бис тергеебистиҥ ле калыгыстыҥ бичилбеген тӱӱкизин ӧмӧ-јӧмӧ јууп јадыс.

Кӧмӱрчи ПЕТЕШЕВА