Алтайдын Чолмоны

Ада-ӧбӧкӧлӧрдӧҥ келген јаҥжыгулар тирӱ

27.11.2025

Кайчылардыҥ албатылар ортодогы курултайы Горно-Алтайскта кӱчӱрген айдыҥ 22-23 кӱндеринде ӧтти. Быјыл ол Улу Јеҥӱниҥ 80 јылдыгына, Россия Федерацияда Тӧрӧлин коручылардыҥ Јылына ла эл кайчы Алексей Григорьевич Калкинниҥ 100 јылдыгына учурлай ӧткӧн.

Кӧдӱриҥилӱ ачылтада Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Э. Н. Малчинов, Эл Курултайдыҥ эл политика, ӱредӱ, культура, јондык биригӱлер ле СМИ-лер аайынча комитединиҥ председателиниҥ ордынчызы Петр Попошев уткуулду сӧстӧрин айдып туруштылар.

Элбек Калкинниҥ тул арткан эш-нӧкӧри, Алексей Григорьевичтиҥ келди Мария Ертеевна Калкиндердиҥ билезиниҥ адынаҥ Курултайдыҥ туружаачыларын ла айылчыларын база уткуды.

Театрдыҥ фойезинде «Кайдыҥ кеендик јолында ӱйелер колбузы. Калкиндердиҥ билези» деген кӧрӱ ле бичиктердиҥ «Алтайдыҥ мӧҥкӱлик кайчызы» деп адалган кӧрӱ-выставказы ӧтти. Кӧрӱ алтай кайдыҥ ӧзӱмине јаан камаанын јетирген Калкиндердиҥ билезиниҥ байлык тӱӱкизин ачкан. Туружаачылар кайчылардыҥ эзен јӱрерде ойногон топшуурларын кӧргӧн, билелик фотојуруктарыла сонуркап танышкан.

Конкурста туружарга кӱӱнзегендердеҥ 82 угузу келген. Мында кӱӱлик сургалдардыҥ, культураныҥ ла кеендиктиҥ Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган колледжиниҥ ӱренеечилери, кайлаачылар, кайчылар, јайаандык ӧмӧликтер турушкандар. Олор Улаган, Кош-Агаш, Кан-Оозы, Кӧксуу-Оозы, Чамал аймактардаҥ, Горно-Алтайсктаҥ ла ыраак Монголия Республикадаҥ келгендер.

Программада тӧрт номинация болгон: кайдыҥ бӱдӱмдери; кайдыҥ бӱдӱмдери ансамбльда; кай кеендиги; кайды ӱлгерлеп айдары. Жюриге дезе, јарлу кайчылар, артисттер, билимчилер кирген: Артем Омин, Алаш Топчин, Ногон Шумаров, Сурлай Абысова, Байыр Турлунов, председатели Аркадий Конунов болды.

Курултай ӧйинде Увс аймактаҥ Монголияныҥ нерелӱ артисти Элдэв Цэрэвтиҥ адыла адалган «Ойрад» деп кӱӱлик-драма театрыныҥ јайаандык ӧмӧлигиле туштажу ӧтти.

Кӱндӱлеериниҥ алтай чӱм-јаҥыла тоомјылу айылчыларга курлар курчалган, талканду чайла кожо алтай аш-курсакла кӱндӱӱ ӧткӧн. Монгол театрдыҥ артисттери кайлаарыныҥ, кожоҥдоорыныҥ бийик узын кӧргӱскендер, кӱӱзи ажыра кӧрӧӧчилерди бойыныҥ тӧрӧлиниҥ чӧлдӧрине апарган деп айдарга јараар. Албатылык бијелер, кожоҥдор, хоомей кай, албатылык ойноткыларла ойын – монголдор бойыныҥ культуразын бийик кеминде апарып јатканыныҥ кереези деп јарт билдирди. Олор кӧрӧӧчилердиҥ сурактарына акту кӱӱнинеҥ каруулар јандырып, кеендикте ижи, келер ӧйгӧ амадулары керегинде ачык-јарык куучындадылар.

Бу эки кӱнниҥ туркунына улалган јаан керектиҥ адакы программазы «Культуралар туштажузы. Монголия – Алтай» деген концерт болды. «Ойрад» театрдыҥ артисттери ле бистиҥ алтай «Ээлӱ Кай» ансамбль сӱрлӱ јараш ойын-концертин ээчий-деечий кӧргӱсти.

«Ээлӱ Кай» – Алтайыстыҥ ады јарлу кайчылары, Кайчылардыҥ курултайыныҥ лауреаттары ла Гран-при алгандар бириккен ансамбль. Олор – Эмил ле Ойгор Теркишевтер, Мерген Тельденов, Алексей Калкин, Николай Сегерткишев, Геннадий Самаев, Эрке Уул Чулунов, Александр Ельдепов, Байыр Турлунов, Аҥчы Кудачин, Алан Темеев, Байрам Малчинов, Алаш Топчин, Иван Куюков.

Адакыда, Кайчылардыҥ курултайыныҥ јеҥӱчилдерин ле призерлорын адап ийели.

«Кайдыҥ бӱдӱмдери» номинация
9 јаштаҥ ала 15 јашка јетире
1 јер – Владлен Койдушев, Улаган (А. Темеев, А. Темеева);
2 јер – Арлан Меркулеев, Кан-Оозы (Э. Теркишев);
3 јер – Артем Тюлюсов, Кан-Оозы (Э. Теркишев).
16 јаштаҥ ала 22 јашка јетире
1 јер – Урмат Куркаев, Кӧксуу-Оозы;
2 јер – Урсул Малчанов, культураныҥ ла кеендиктиҥ Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган колледжи (В. Малчинов);
3 јер – Эркем Шатин, культураныҥ ла кеендиктиҥ Г.И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган колледжи (В. Малчинов).
23 јаштаҥ ала
1 јер – Дамдинсурэн Басан, Монголия;
2 јер – Артем Пикин, Чамал;
3 јер – Байрам Малчинов, Кош-Агаш.

«Кайдыҥ бӱдӱмдери ансамбльда» номинация
9 јаштаҥ ала 15 јашка јетире
1 јер – «Јаш канат» образцовый ансамбль, Улаган (А. Темеев, А. Темеева);
2 јер – «Алтын Кӱӱ» фольклор ансамбль, Кан-Оозы (Э. Теркишев, Р. Теркишева);
2 јер – «Јайаандык» фольклор ӧмӧлик, Кӧкӧрӱ (А. Турлунов);
3 јер – «Арчын» ансамбль, Моты-Оозы (В. Кыдатов);
3 јер – «Мӱркӱт» ансамбль, Улаган (А. Калкин).
16 јаштаҥ ала 22 јашка јетире
1 јер – «Ойойым» албатылык ансамбль, Горно-Алтайск (Л. Лебедева, А. Куркаев).
23 јаштаҥ ала
1 јер – «Теле-Хан» ансамбль, Улаган (А.Темеев);
2 јер – «Ойрад» јайаандык ӧмӧлик, Монголия.

«Кайды ӱлгерлеп айдары» номинация
6 јаштаҥ ала 8 јашка јетире (соло ло ансамбль)
1 јер – Арслан Асканаков, Улаган (А. Темеев, А. Темеева);
2 јер – Кӱнель Теркишева, Кан-Оозы (Р. Теркишева).
9 јаштаҥ ала 15 јашка јетире (соло ло ансамбль)
1 јер – Айдын-Ай Темеева, Улаган;
2 јер – Сынару Байлагасова, Толунай Аларушкина, Алтынай Пештинова, Кан-Оозы (Р. Теркишева);
3 јер – Жасмин Олчонова, Улаган (А. Темеев, А. Темеева);
3 јер – «Ак-Туру» ансамбль, Кош-Агаш (Эркинэ Тадыкин).
16 јаштаҥ ала (соло)
1 јер – Катрина Болтокова, В. А. Сластенинниҥ адыла адалган педколледж (Л. Лебедева);
2 јер – Аделина Адыкаева, В. А. Сластенинниҥ адыла адалган педколледж (Л. Лебедева);
3 јер – Аруна Санашева, «Ойойым» ансамбль (Л. Лебедева, А. Куркаев).

Аҥылу дипломдорло

Культураныҥ ла кеендиктиҥ Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган колледжиниҥ студенти Эсамар Теркишева, Моты-Оозынаҥ Виталий Фролов ло А. А. Тозыяковтыҥ адыла адалган 2-чи таҥмалу кӱӱлик сургалдыҥ ӱренеечизи Ойрот Елдошев кайралдаттылар.

«Кай кеендиги» номинация
(Алтайдыҥ улу кайчыларыныҥ кай чӧрчӧктӧриниҥ тексттери ле авторский)
6 јаштаҥ ала 8 јашка јетире (соло)
1 степеньниҥ лауреады – Ай-Канат Чукин, Улаган (А. Темеев, А. Темеева);
2 степеньниҥ лауреады – Урмат Сороноков, Кан-Оозы (Э. Теркишев);
3 степеньниҥ лауреады – Айдыҥ Белеев, Улаган (А. Темеев, А. Темеева).
9 јаштаҥ ала 15 јашка јетире
1 степеньниҥ лауреады – Кирилл Майхиев, Кӧкӧрӱ (А. Турлунов);
2 степеньниҥ лауреады – Даниэль Саксаев, Улаган (А. Темеев, А. Темеева);
3 степеньниҥ лауреады – Артем Тюлюсов, Кан-Оозы (Э. Теркишев).
16 јаштаҥ ала 22 јашка јетире (соло)
1 степеньниҥ лауреады – Никита Самунов, Кӧкӧрӱ (А. Турлунов);
2 степеньниҥ лауреады – Урсул Малчанов, культураныҥ ла кеендиктиҥ Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган колледжи (В. Малчинов);
3 степеньниҥ лауреады – Кару Унуков, «Ойойым» ансамбль (Л. Лебедева, А. Куркаев).
23 јаштаҥ ала (соло)
1 степеньниҥ лауреады – Александр Ельдепов, Кош-Агаш;
2 степеньниҥ лауреады – Илья Дугашев, культураныҥ ла кеендиктиҥ Арктикадагы эл институды;
3 степеньниҥ лауреады – Байрам Малчинов, Кош-Агаш.

Улаганнаҥ Эркул Чулунов Николай Улагашевтиҥ «Очы-Бала» деп кай чӧрчӧгин кайлап, ГРАН-ПРИНИ ала сокты.
Анайда ок аҥылу сыйлар табыштырылган. «Алтай кайды кайлаар јаҥжыгуларды корып турганы учун» аҥылу сый Арчын Иртаевке (Кӧкӧрӱ, А. Турлунов) келишти.
«Кайдыҥ кеендигинде ада-ӧбӧкӧнӧҥ арткан јаҥжыгуларды корып турганы учун» деп аҥылу сый Эмиль Теркишевке берилген.
«А. Г. Калкинниҥ билезиниҥ учурлу сыйы» Кӧкӧрӱниҥ Культура туразыныҥ ишчизи Анатолий Турлуновко табыштырылды.