Алтайдын Чолмоны

«Аттыҥ туйгагынча да кире тӧрӧл јериҥди кемге де бербе!»

02.12.2025

Кӱнбадыш Монголдыҥ Ховд (Кобдо) аймагында кӧӧмӧйдиҥ калыктар ортодо VI фестивали ӧткӧни керегинде соцсетьтерде элбеде јарлалган эди. Ол «Келерликтиҥ стратегиязы — 2050» деген программа аайынча ӧткӧн. Оны Монгол ороонныҥ, Ховд аймактыҥ башкараачылары ла Монголдыҥ культура министерствозы баштап ӧткӱргендер. Алтынчы катап ӧткӧн фестивальдыҥ шылтузында јайалталу кӧӧмӧйчилердиҥ ады-јолы јарталып јарлалат, кӧӧмӧйди таркадарын элбедери ла гран ары јанындагы ороондорло колбуларды тыҥыдары јанынаҥ амадулар тургузылган.

Ховд аймактаҥ 100 беристе ыраагында Чаньмань деген јурт бар. 2019 јылда ондо ӧткӧн фестивальда 5 јаштаҥ ала 83 јашка јетире јуулган 1308 кӧӧмӧйчи бир ле уунда кайлаган. Бу телекейди кайкадар солун учурал Гиннестиҥ бичигине кирген эмтир. Оноҥ ло бери Ховд аймак кайчылардыҥ-кӧӧмӧйчилердиҥ тӧрӧли деп чоттолот. Олор анайда ок ЮНЕСКО-ныҥ кӧгӱс-байлыктыҥ јаан тоомјылу тооломолына база киргендер.

Бу ӧткӧн фестивальга Туулу Алтайдаҥ 15 кижи, «Эре-Чуй» ле «Алтай Кай» кӱӱлик ансамбльдардыҥ турчылары, филология билимдердиҥ докторы Тамара Садалова, усчылар Эзен Урелов, Ольга Саватова, «Алтай баатырлар» деп јондык биригӱниҥ башкараачызы, филология билимдердиҥ кандидады Татуна Паштакова барып јӱрдилер. Солун јол-јорук керегинде бойыныҥ санаа-шӱӱлтелериле бӱгӱн Татуна ПАШТАКОВА ӱлежет.

— Байан-Ӱлгийдеҥ 50 беристе ыраагында Толбо Нуур деген кӧл бисти сӱреен кайкатты. Коркышту ару, кырлардагы тоштордоҥ агып тӱжет. «Эре-Чуйдыҥ» турчылары ойто кайра келип јадала, ондо токтоп, кӱӱлик клип соктылар.

Бу јол-јорукка јӱрген улус кӧп туштажуларда туружып, солун улуска јолугып, бойлорына јаан ченемел алдылар. Бисле кожо јӱрген устарга бу јорук база калас болбоды. Олор бойлорыныҥ ченемелиле ӱлежип, ондогы улустаҥ кӧп јакшызын база уккан.

Байан-Ӱлгейдеҥ Ховд калага узак эмес ле ӧйгӧ једип бардыс.

Эртезинде билим конференцияныҥ окылу ачылтазыныҥ кӱни губернатордыҥ баштаҥкайыла ӧткӧн. Ондо ӱч ороонныҥ чыгартылу улузы турушты. Арасей ороонныҥ адынаҥ уткуулду сӧсти Тамара Садалова айтты.

Конференцияда шӱӱжӱлген тӧс сурак — кайдыҥ бӱгӱнги ӧзӱми, јайалталу кайчыларга јӧмӧлтӧ эдери, кайды телекейдеги кубулталарга келиштире чеберлеп алары. Ичбойындагы Монголдоҥ ло Синьцзян автоном округтаҥ, Ич Монгол jеринеҥ кыдат монголдор ло монголдор бойлоры туружып, докладтарын кычырдылар. Т. М. Садалова дезе айткан куучынында кайдыҥ байлу учурына јаан ајару эткен.

Мен Н. К. Ялатовтыҥ «Јаҥар» деп кай чӧрчӧги ле монголдордыҥ кай чӧрчӧктӧриниҥ колбулары керегинде куучындадым. Орус, кыдат ло монгол тилдерге тургуза ла синхрон кӧчӱриш болгоны туружаачыларга јаан арга болды.

Конференцияда кайдыҥ учуры керегинде ачык-јарык куучын база ӧтти. Бӱгӱнги кӱнде јаан ајару кайды канайда кайлайтаны деген эп-аргага, техниказына эдилген. Монголдор бойыныҥ кайыла ЮНЕСКО-ныҥ кӧгӱс-байлыгыныҥ тооломолына кайдыҥ техниказыла киргени мени кайкатты. Анайып, кайды кайлайтан эп-арга олорго эҥ ле јаан учурлу болгонын ајардым.

Бис чилеп, кайдыҥ бойына, оныҥ байлу болгонына, јажыттарына, учурына јаан ајару этпейтен эмтир. Ӱнди канайып чыгаратаны, кайдыҥ ӱни кандый болотоны — онызы олорго эҥ ле учурлу. Оозын ачпай, јӱк ле ӱниле канай кайлайтаны керегинде база куучын ӧтти.

— Онызы јаан солун ба? Кайдыҥ учуры, оныҥ байы јаан ајаруда болор керек эмес пе?

— Кӧӧмӧй ЮНЕСКО-ныҥ тооломолына техниказы аайынча киргенин ајаруга алза, олор јӱк ле кӧӧмӧйди кичееп јадылар. Ол ок ӧйдӧ кайдыҥ бӱдӱмдери кӧп, олор башка-башка.
Конкурс тужында дезе кайчылар кайлаарыныҥ марын, кайдыҥ башка-башка бӱдӱмдерин 2-3 минуттыҥ туркунына микрофон, топшуур јокко кӧргӱскендер. «Эре-Чуйдаҥ» Виктор Малчинов, Арчын Шаудуров, Айас Турлунов, Тӧжлей Алчинов, «Алтай Кайдаҥ» Айдыҥ Орсулов ончозы бийик узын кӧргӱстилер.

Балдар ортозында ондый ок конкурс база болгон. Мында Алтай Республиканыҥ нерелÿ артисти Роман Владимирович Саланхановтыҥ уулчагы 12 jашту Аргымай Саланханов бийик ченемелин кöргÿсти.

Бу кӧрӱни ӧткӧн улус экинчи јарымында ойноткыларла ойноп, бойлорыныҥ узыла база таныштырган. Баштапкы ченелтеде јеҥӱни Тӧжлей Алчинов ло Айдыҥ Орсулов ала соктылар. Экинчи алтам ченелтеде топшуур согуп кайлагандар. Олор каркыраала, кӧӧмӧйлӧ, сыбыскыла кайлаганынаҥ улам сӱреен аҥылу болды. Монголдор эмди кӧп сабазында сыбыскыга кӧчӱп калган эмтир.

Ээчий конкурс дезе ансамбльдар ортодо ӧтти. Ондо микрофон јогынаҥ кайлап јадылар. Уч-турултазында «Эре-Чуй» ла «Алтай Кай» ӱчинчи јерде, экинчиде — «Тыва» ансамбль. Баштапкы јерге Ховдтыҥ «Джангар» ансамбли чыкты.

Ӱчинчи јер учун бӱдӱн јарым мил-лион тугриктер сыйладылар. Бистиҥ акчага кӧчӱрзе, 40-50 муҥ кире болор.

Жюри Тӧжлей Алчиновко ло Аргымай Саланхановко јаан ајару эдип, база сыйлар табыштырды. Јерлештерис кӧрӱде јеҥӱлӱ јер келижер деп иженбегени, эҥ ле учурлузы — туружып, ченемел алып, продюсерлерле, культуролог-искусствоведтерле таныжары болгоны керегинде темдектедилер. Бу јол-јорукла колбой амаду бӱткен деп айдар керек.

Каркыраадаҥ, кӧнӱ кайдаҥ сыбыскыга кӧчӱп кайлаарга сӱрекей кӱч болгоны јарт. Тамара Михайловна Садалованыҥ темдектегениле, кайдыҥ бу бӱдӱмдери кай чӧрчӧктӧҥ камаанду. Темдектезе, баатырдыҥ јӱрӱмин, оныҥ јаанаганын, аҥдап барганын кайдыҥ сыбыскы бӱдӱмиле, алтыгы ороонныҥ ээлериле тартыжып јатса, ӧскӧ эп-аргала —каркыраалап кайлаары, ӧрӧги телекейге чыкса, база башка бӱдӱм ажыра кайлаар керек болуп јат. Је бӱгӱнги кӱнде бу бӱдӱмдерге ајару астап, тӧс ајару јӱк ле кайлаарыныҥ эп-аргазына кӧчӧ бергени чочыдулу. Шӱӱжӱ тужында бу јанынаҥ шӱӱлтелер база айдылган. Је бу фестивальда монголдордыҥ темдектегениле, бӱгӱн кай чӧрчӧкти айдары ондый ла јаан учурлу эмес. Јӱк ле кайлайтаныныҥ марына ајаруны эдер керек.

— Нениҥ учун?

— Олор эмди кӧп сабазында Кӱнбадыштыҥ кӧрӱмине тайанып јадылар, Американыҥ, Европаныҥ шиҥжӱчилерине јайылган эмтир.

— Айдарда, бу јорукта алтай туружаачылар бойлорыныҥ кайлажыныҥ башка-башка бӱдӱмдериле јаан аҥыланды ба?

— Эйе, кемге де тӱҥей эмес кайыла аҥыланганын темдектейдим. Увс аймактаҥ Басанг деп кайчы бистиҥ кайга тӱҥей кайлаганын ајардым. Бойы угы-сööгиле Ойрот каандыктаҥ, Монголдыҥ байаттарынаҥ болгоныла, айса болзо, тÿҥей болгонын темдектеер керек.

Бӱгӱнги кӱнде кай тувалар, алтайлар ла монголдор ортодо элбеде таркаган. Олордыҥ ортозынаҥ эҥ ле солуны алтай кайдыҥ бӱдӱмдери болор.

— Солун јол-јорукта база не кайкатты?

— Ховд бойы тӱӱкизиле бай кала эмтир. Тӧс тепсеҥде Галдан Бошокту каанга кереес турат. Ол Ойрот каандыктыҥ эрте ӧйлӧрдӧги каан-башкараачызы болгон кижи. Бойыныҥ ӧйинде каандыкка уйгурларды кӧчӱрип экелген. Олор субактар казып, аш, анайда ок маала ажын, арбузтар ӧскӱрип баштагандар. Кереестеги бичилген оныҥ јакылта сӧстӧри бисти сӱреен кайкатты ла тереҥ санандырды: «Аттыҥ туйгагынча да кире тӧрӧл јериҥди кемге де бербе!».

Бис ол сӧстӧрдиҥ учуры керегинде узак шӱӱжӱп, шӱӱлтелерисле ӱлештис. Ачык-јарык куучында кӧп сурактар айдылды, анайда ок тӧрӧл јерин кичеери, оны чеберлеери, бӱгӱнги ӧйдиҥ салтарынаҥ корулап алары јанынаҥ солун шӱӱлтелер база болды.

Оноҥ ары улу Амыр-Санааныҥ кереезине јӱрдис. Ол паркта турат. Оныҥ јанында культураныҥ тӧс јери бар, ичинде кийис айылдарды башка-башка ук-сӧӧктӧрлӱ улус тургускан эмтир: торгуттар, тӧрбӧттӧр, захчиндер, байаттар, урянхайлар ла о.ö.

Ховдодо сӱрекей јаан буркан кÿрее бар — «Гандан Пуцаг Чойлинг». Кайкатканы — ол Умай-Энеге учурлалган кереес. Оныҥ эдегинде кыс ла уул балдар отурат. Балдар јок улус келип, ого мӱргӱп, суранып туратан эмтир.

Ховдло таныжып тура ајарганыс, тегин ле кандый бир эдимдерди эптӱ тузаланып билетени. Темдектезе, ӧдӱктерге кереес. Бирӱзи бир келтейинде, экинчизи экинчи јанында. Эмезе икилиге – морин хуурга беш кат турала теҥ бийик кереес кайкатты. Темирдеҥ jазалып, јарандыра будуп салган.

Монголдор сыйлар эдерге, белек берерге сӱрекей элбек улус болтыр. Онызы Тӧс Азияныҥ культуразыныҥ тӧзӧлгӧзи деп айдар керек. Анайып, бой-бойыска сыйлар сыйлажып, јарык кӱӱн-санаалу јӱрдис.

Америкада јадып турган монгол журналисттер бисти кайдаҥ келген деп сонуркадылар. Алтайлар дееристе, оҥдободылар.

— Канай јартап бердигер?

— Кандый Алтайдаҥ келгенисти айттыс. Ойрот каандыктыҥ калдыктары болорыс деп айдарга келишти. Онызын оҥдодылар.

Калмыктар Владимир Каруевичле јарлу дешти. Эмезе бурят, тува артисттер јер-телекейде база танылу. Алтайлар керегинде нениҥ учун кайда да угулбайт деп сурадылар. Байла, бу айалга, бис јуук ороондор, культуразы јуук калыктар ыраажып калганыс ла эмди бой-бойыска танылу эмес болуп калганыстыҥ темдеги болор.
Кыдатта ӱренип турарымда, бу суракла меге база улайын ла баштанып туратандар. Оныҥ учун мындый јол-јоруктар биске бо-йыска, Алтайыс, культурабыс танылу болорына јаан јӧмӧлтӧ.

— Јоруктыҥ уч-турултазы кандый болды?

— Гала-концертте «Эре-Чуйдыҥ» ла «Алтай Кайдыҥ» артисттери база турушкан. Шак бу ӧйдӧ Алтайдаҥ Мерген Тельденов једип келген. Ол бойыныҥ кожоҥдорыла кӧрӧӧчилерди база сӱӱндирди.

Мерген Константинович фестивальдыҥ кийнинде Чаньмань сомоондо ӧткӧн кайдыҥ кӧрӱ-байрамына туружарга барган.

Алтай деп угала, кӧбизи сонуркайдылар. Је эҥ ле кӱч сурак тилисти оҥдошпой турганыста. Кӧнӱ куучын керек, је канай айдарын билбезис. Меге кӧп сабазында кӧчӱрерге келишкен. Эмди кезик улус монгол тилди ӱренерге кӱӱнзейт. Бис, ӱч ороон ортодогы гран-кыйуда јуртаган калык, коштойындагы албатылардыҥ тилдерин јакшы оҥдоор, билер учурлу. Ол ло садыжып јӱрген улуска тилди билзе, артык эмей. Калганчы јылдарда садыжу да элбей берди. Јаҥжыкканы аайынча Кош-Агаш ажыра Байан-Ӱлгейге барып, казах тилле оҥдожып, садыжып алала, кайра јанып келедилер. Је ол ончо Монгол јер эмес, јӱк ле гран-кыйузы болор. Эмди кезик алтайлар 40 сааттыҥ туркунына Улан-Баторго барып келгилейт.

Калмыкияда јаан фестиваль ӧткӧн, тӧрӧӧн албатылардыҥ: монголдор, кыдаттар, калмыктар, буряттар ла тувалар. Тувалар тӱрк тилдӱ де болзо, је монгол телекейле текши тазылду. Олор бу јуук колбуларды табып, бой-бойлорына тӧрӧӧнзижип јадылар. Бис ойто ло тууразында артып каладыс. Бронтой Янгович Бедюровтыҥ темдектегениле, Кӱнчыгыш јаны јаар кӧрзӧ, монголдорло текшизи кӧп, Кӱнбадыш јаны јаар айланза, тӱрк телекейге база јуук. Бу айалгаларла эптӱ тузаланар аргалар бисте јаан.

Пекиндеги национальный университеттиҥ аспиранттары, студенттери икили ойноп турган Ренат Суразовло, Арчын Шаудуровло куучын-эрмек ӧткӱрдилер. Олор ортодо кӧчӱреечи болдым. Сурактары да солун. Олор смычковый ойноткылар јанынаҥ диплом иш бичип турган болтыр. Икилини качан ойноп баштаганы, кемнеҥ ӱренгени керегинде јилбиркедилер. Ренат тайдагымнаҥ деп каруузын јандырарда, ол кем деп јилбиркедилер. Кандый ӧйдӧ ойноорго јараар, качан јарабас? Нениҥ учун эпшилерге ойноорго јарабас? Эпши ойнозо, балазы ыйлаак болор деп бисте айдыжат. Айдарда, олор оноҥ ары јилбиркедилер: икилини ойноп турза, балазы ыйлап турган ба айса ӧскӧ ӧйдӧ ыйлайт па деп.

Томдоп салган ойноткы болуп јат. Кам улуска ба айса неме билер улуска ба ойноткызын томдодып алат. Оныла јӱк ле ээзи ойноор аргалу. Ээленип калат. Ӧскӧ улуска берерге јарабас. Ай јаҥыда алкаар керек. Бу ончо јилбилӱ сурактарга солун каруулар болды. Эмди де шиҥдейтен сурактар кӧп. Ол тоодо ойноткыларла да колбулу.

Ренат тергеебисте икилиле ойноор профессионал ус деп айдар керек. Арчын Шаудуров дезе оноҥ ӱренген, тургуза ӧйдӧ Кош-Агашта балдарды кайга ла алтай ойноткыларга ӱредет.

Монголдордо Наадам деген байрамы бар. Ондо ат јарыш ла кӱреш элбеде јарлу. Јеҥӱчилдерге баштапкы јер учун эки кыпту квартира эмезе калганчы модельдӱ «Крузак» кӧлӱк берип јадылар, экинчи јер учун база бир кыпту квартира сыйлайдылар. Анайып, спортко сӱрекей јаан ајару эдилет.

Концертте дезе Гран-при алгандарга акчала сый берилет.

— Јол-јорук кандый кӱӱн-санаа артыргысты?

— Бистиҥ улус эптӱ-јӧптӱ јоруктап јӱрди. Артисттерис шляпалар садып алдылар. Эр улус шляпа кийери Монголдо јаан суруда. XIX чактыҥ фотојуруктарын кӧрзӧ, алтай эрлер шляпаларды кийери база јаан јаҥжыккан эмтир. Сахаларды да кӧрзӧбис, олор шляпаны национальный бӧрӱк кире кийип јадылар.

Текши алза, Монголдо сӱрекей кӧп фестивальдар, концерттер, туштажулар ӧдӱп јат. Бу текши агыннаҥ биске база артпас керек. Тыш колбуларды элбедип, бойыстыҥ кеен ле јараш, јебреннеҥ арткан культурабысла таныштырып, Ойрот каандыктыҥ калдыктары кайылып-јоголбогон, байлык культуразы јылыйбаган, јеезелӱ јурты коскорылбаган, таш очогы тайкылбаган, эмди олор алтайлар деп аданганыла элбеде таныштырары бӱгӱн де јаан учурлу.

— Ачык-јарык куучын учун јаан быйаным, Татуна Николаевна! Мынаҥ да ары элбек јолдор, бийик једимдер кӱӱнзейдим!

Нина Садалова