Алтайдын Чолмоны

Јабаган совхозтыҥ ӧзӱми

02.12.2025

Јабаганныҥ совхозы 1931-1932 јылдарда тӧзӧлип баштаган. Ол тушта сӱрекей кӱч болгон. Совхозты башкарып турган кадрлар јаан јуртээлемдик ишти башкарарга таскагалак. Мында керек коомой болуп турганы керегинде јетирӱ болгонынаҥ улам, обкомныҥ аппарадынаҥ барган ишчилер айалганы лаптап шиҥдеп кӧрӧлӧ, ондо керектиҥ аайы сӱрекей коомой деп темдектегендер. 1933 јылдыҥ јас ӧйинде совхозтыҥ политбӧлӱги тӧзӧлгӧнинеҥ ала иштиҥ оҥдолгоны кӧрӱне берген.

1954 јылда јылкыныҥ заводын кой ӧскӱрер совхоз эдери керегинде РСФСР-дыҥ Министрлер соведине баштангандар ла 1955 јылдыҥ учында оны кой ӧскӱрер совхоз эдип кубулткандар. Оныҥ баштапкы директоры болуп Александр Петрович Сыркашев иштеген.

Ол ӧйдӧҥ ала совхоз ӧзӱм алынып баштаган, экономиказы тыҥыган. Устин Акуловтыҥ беш кижидеҥ турган койчылардыҥ бригадазы 1959 јыл туркунына 35500 салковойдыҥ кожулта ишјалын алган. Таныш Бытысовтыҥ койчыларыныҥ бригадазы тӱк кайчылаары аайынча планды 131 процентке бӱдӱрген. Олор ол тушта 100 койдоҥ 119 кураннаҥ алган. Планды ажыра бӱдӱргени учун 16520 салковой алгандар. Једимдӱ ижи учун Николай Канаринниҥ бригадазы 16344 салковой, Сӱмелей Ютановтыҥ бригадазы 12389 салковой, Василий Шыдыевтиҥ бригадазы 9700 салковой сый акча алгандар. Ӧскӧ дӧ ондый бригадалар болгон.

Бу кидим кӧдӱриҥилӱ ӧйдӧ Јабаганда совхозко ӧскӧ укту кӧп улус иштеп келген. Бисте башка-башка укту јеҥелер болгон. Тодош сӧӧктӱ Чербен Кандыков акабыстыҥ эш-нӧкӧри — Казаньнаҥ татар укту Маруся јеҥебис. Олор Роза, Роба, Равиль, Ринат ла Алия деген беш баланыҥ ада-энези. Орус укту јеҥебис Таисия — тодош сӧӧктӱ акабыс Тырык Ютановтыҥ эш-нӧкӧри. Ол экӱ Иван ла Николай деген уулдар чыдаткан. Сортыяковторго келген јеҥебис украинка болгон.

Мениҥ ада-энем Кайсын-Кӧзӱл колхозтоҥ. Олор јиит тужында бу Јабаган алтайга иштеп келген. Бис, кӧп балдар, мында туулып чыдаганыс. Орус балдарла теҥ-тай тилге тӱрген ӱренип, сӱреен нак јӱргенис.

Кан-Јабаган, Оро — бистиҥ чыккан-ӧскӧн тӧрӧл, кеен алтайыс. Ырысту бала тужыс мында ӧткӧн. Эмди јаан јаштуда јериске келип, Јеҥӱниҥ байрамына, той-јыргалдарга јаантайын туружып, јӧмӧжип јӱредис.

Бӱгӱнги кӱнде кичинек Оро јуртыста јӱстеҥ ажыра кижи јуртайт. Алдындагы совхозтыҥ элбек кыралары ӱзе чеденделген, таҥынаҥ улус јурт ээлеминде иштейт. Јерлештерис Татьяна Ивановна ла Карамай Яшканович Какпаковтор амыралтада да болзо, эмдиге кой малда. Олордыҥ ада-энези бу Јабаган совхозто јажына ла иштеген. Эмди ӱчинчи ӱйеде барказы Кара Какпаковтыҥ билези мында мал-ашту, Кужурлу ӧзӧктӧ јадат. Бис олордыҥ јаантайынгы айылчылары.

Ӱлӱрген айдыҥ бажында Ороныҥ уй саачыларыныҥ балдары Токой ӧзӧктӧ туштажу ӧткӱрерге турганына кычыру алып, мен јараттым. Бу база бир ӧйдиҥ кемјӱзи.

Шыраҥкай айылдаштарым

Мениҥ коштой јаткан айылдаштарым орус укту улус, је алтай тилди јакшы оҥдоп, бир эмеш алтайлап куучындап та ийет. Эптӱ-јӧптӱ, бой-бойыска болужып јадырыс. Виталий Пучинин айылдажымнаҥ одын садып алгам, бир будак јок, јакшы одын экелдиҥ деп мактадым.

Виталий меге бир учурал куучындаган:
— Алдында, бир 10 јыл мынаҥ кайра, бир карганакка коштой јаткан јурттаҥ одын экелгем. Оныҥ айылдажы, чек јажы јаанай берген эмеген «меге база одын экел, будакту агаш керек» деген. Мен «је» ле дегем.

Албаданып, јырс ла эткен килеҥ одынды экелеле, тӱжӱрип турум. Карганак кӧрӱп-кӧрӱп: «Мен сеге не деп айткам, будактузынаҥ экел» дегем. Бу не? Ойто одыныҥды апар» — деген. Оноҥ мени «бери кел» деп ээчиделе, кажаан айылдыҥ кийнинде јаан казанда чочконыҥ курсагын кӧргӱсти. «Кӧр, бу будакту агашты отко салзам, таҥ атканча јылу берет. Бот, эмди аайладыҥ ба?» «Эйе» ле дедим.

База бир канча ӧйдиҥ бажында будакту бир машина одынды экелип тӱжӱреле, јана бердим. Эки-ӱч конгон кийнинде, байа карганак мени сурулап туруп табала, одын учун акча экелди. «Јок акча керек јок» — деп айтсам, болбос. «Мен кижидеҥ тегин неме албай јадым, ол кижиниҥ кӱчи-тери, ижи» — деп айтты.

Эмди канайдар, бир канча ӧйдиҥ бажында ол ӧрӧкӧнниҥ эш-нӧкӧрине ойто акчаныҥ јарымын «јӱк ле бензинге» деп айдынып, кайра бердим. Кажыбыста ла бойыстыҥ кылыгыс.
Оноҥ база бир учуралды эске алайын. Канчын јиит тужымда анаар ла катай-матай будакту одынды бир карганактыҥ айлына экелдим ле. Байа кижи меге малта береле, «је бу агашты јарып бер» деген. Байа агашты јарарга кӱчин: јӱзим кызарып, чек болуп албай шыраладым. Оныҥ ла кийнинде оҥдоп, одын экелзем, баазын баалатпай, кеминде аладым.

Бот, ондый учуралдар. Кижиниҥ эдип јӱрген ижи ак-санаазыла јӧӧжӧ болот. Оныҥ да учун айылдажым канча јылдарга једимдӱ иштеп, бисти одынла јеткилдеп, јаантайын суруда болот.

Айылдаштарым Алексей ле Айжана Байталовтор — јиит улус. Олордыҥ он эки јашту Чингис уулы мениҥ айлыма јаантайын келер, «Неле болужайын?» деп сураар. Мениҥ оок-тобыр айбымды ӱзе угар, экӱ Вайлбериске керектӱ јакылталар да эдерис.

Јуукта кайыҥныҥ бир баштык тозын экелип берди. Коркышту сӱӱнгем. Айдыҥ сегизинде одымды камызып, чӱм-јаҥдарымды јаҥдап саладым.
Мындый ару санаалу, сӱреен шыраҥкай уулчак ӧзӱп јатканы кандый јакшы. Бистиҥ айылдарыстыҥ јанында кырга-тууга улус сӱрее-чӧбин чачат, Чингисле кожо оны јаантайын арутап, јуунадып саладыс.

Любовь МАЙЧИКОВА,
Кан-Оозы јурт