Алтайдын Чолмоны

Кара башту элине энчилеп артыргысканы

08.12.2025

Кычыраачыларды Н. К. Ялатовтыҥ эзен јӱрерде, бойы керегинде бичиген бичимелиле таныштырадыс.
Кайчы Николай Кокуровичтиҥ кызы Юлия Николаевна Самакова (Ялатова) бу бичимелди олордыҥ билезиниҥ кӧмзӧзинеҥ берген. Јаан ӧрӧкӧнниҥ бичигенин эмеш редактировать эдип јарлайдыс.

«Мен, Николай (Шуну) Кокурович Ялатов, 1924 јылда куран айдыҥ 28-чи кӱнинде Шабалин аймактыҥ Коркобы деп јуртында чыккам. Адам Кокур Ялатов јайалтазы јаан јарлык кижи болгон. Ол 1928 јылда 80 јажында оору-јоболдоҥ улам јада калган.

Адамныҥ адазы Сырын Ялатов — ээлӱ кайчы. Карган адамныҥ кай чӧрчӧктӧрин беш ле јаштудаҥ ала тыҥдап угатам, балдарга 7-8 јаштуда оныҥ чӧрчӧктӧрин айдып баштагам.

Энемниҥ ады – Семион, алтай ады Јажнай, адазы Кечек Коркин, олор Кӱзелӱ деп јуртта јаткан. Адам божогон кийнинде, энем 1929 јылда кергил сӧӧктӱ Каба Айманов деп кижиге барган. Энемниҥ мал-ажы арбынду ла болужатан кижи керек болгон. Кабадаҥ Томуртка (Иван) деп уул азырап алган. Тургуза ӧйдӧ ол Кемерово областьтыҥ Крапивинский районында Бердюгино јуртта јуртайт. Бойында балдар јок. Эш-нӧкӧри Симаныҥ балдарын азырашкан.

Ӧӧй адам Каба Айманов сӱреен казыр, ајат, уурчы ла кӧзӧрчи болгон. Мени коркышту јаман кӧрӧтӧн. Энемде ол ӧйдӧ буурыл айгырлу 20 тын јылкы мал, 12 тын уй, 50 тын кой болгон эмтир. Энемди «сен байдыҥ каты, сени ссылкага ийер керек» деп айдатан. Уй-малды сойор, јиир. Мени улусла кожо азырабас, «ол ӧскӱс, курсактыҥ ӱрӱзин јип ийер» дейтен. Энем ажанар тушта меге айакка кӧчӧ уруп берзе, Каба айактагы кӧчӧни ойто кӧӧшкӧ уруп, кӧчӧлӱ кӧӧшти тышкары тӧгӱп ийетен. Мениҥ адаанымды алза, меге болушса, энемди соготон эди.

Калганчыда ла, 1933 јылда, энемди, мени эки будымнаҥ тудала соккон. Агайры јурттаҥ комсомолдыҥ качызы Алгазар Матушкин кӧрӧлӧ, энемди ле мени аргадап алган эди. Ол мени Агайрыныҥ интернадына кийдирерге болушкан. Бу интернатта Мефодий Григорьевич Куранаков деп ӱредӱчи иштеген. Мени ӧскӱс, адазы јок деп килеп, баштапкы класска алган. Мен бу учуралды бир де ундыбазым, айдары јок јаан сӱӱнчи болгон.

Энемдер 1934 јылда Топучай јуртка кӧчкӧндӧр. Бистиҥ малыстаҥ саар эки уй ла эки ат арткан. Кӧчӱп келеле, бир уйды, бир атты сойгон. Оноҥ ойто Кӱзелӱ јаар кӧчкӧнис. Кӧчӱп барадарыста, Шабалинде ветеринар бистиҥ арткан уйысты айрып алган, ол ӧйдӧ карантин болгон эмтир. Топучайдаҥ Кӱзелӱге јетире јойу шыралай-боролой јеткен эдим. Санаамда эмдиге јетире артып калган. Ол ӧйлӧрдӧ кандый шыра, кыйын кӧрбӧдим деер, ончозын тоолоп болбозым.

Колдогы мал-ажыс божоордо, Каба «Јаҥы јурт» колхозко каруулчык болуп кирген. Энем уй саачы болуп иштеген. Каба улустыҥ да койлорын уурдап, сойып јийтен. Бир катап ол «Киров» колхозтоҥ атты уурдап сойоло туттурткан. Оныла кожо Айманов Экан деп кижи болгон. Олор малдыҥ эдин Агайрыныҥ интернадына табыштырган, је олорды милиция мында ла тудуп алган. Бу интернатта Кӱзелӱдеҥ, Камайдаҥ балдар ӱренген. Ӧӧй адамды ла Эканды милиция Шабалиндӧӧн айдап апарган. Олор экӱ анайда ла кайра јанбагандар.

Мен 1935 јылда 2-чи классты божотком, кӱӱк айда энемле экӱ Чичке-Чаргы јаар кӧчкӧнис. Кожо кичинек бир кӧӧш, эки айак, эки калбак болгон.

Чичке-Чаргы јаар Энтегеш (Јентегеш) деп јуртта энемниҥ адазы ла сыйнызы Јолчы јаткан. Ондо Айылдаш, Корындай, Коля, Поликарп деп уулдар болгон эди. Энтегеште колхозто энем уй саачы болгон. Мен мындагы школдо оноҥ ары ӱренгем. Балдарла кожо ӧркӧлӧп, момондоп, олордыҥ эдин быжырып јийтенис. Јайгыда колхозтыҥ аш салган кыраларыныҥ чӧп ӧлӧҥин одоп јулатаныс. Ӧлӧҥ ижинде бугул тартатаныс. Кӱскиде аш клаттаарга абралу атла сноп тартатаныс. Ол ӧйдӧ бисте уй да јок болгон. Энем сӱтти колхозтоҥ алатан. Мен бӧлӧм Яковлев Айылдашла кожо ӱренип, колхозто кожо иштегенис.

1937 јылда Энтегеште 4 классты божодоло, Бешпелтирде, эмдиги Беш-Ӧзӧктӧ, 7 классты 1940 јылда божотком. 1941 јылда Ойрот-Турада зооветеринарный техникумга ӱредӱге киргем, 1944 јылда ветеринардыҥ ӱредӱзин алгам. Бу ла јылда Шабалин аймакта Акјол, Камай, Агайры јурттардагы «Новый путь», «Киров», «Ленинский животновод» деп колхозтордо мал-аштыҥ эмчизи болуп иштегем.

Мени 1946 јылда Шабалин аймактыҥ Апшыйакту јуртына ийгендер. Мында Сара Будуевна Чаптыновала кожо «Красная Армия», «Путь социализма», «Јаҥы јурт» ла «Таҥ Чолмон» деп колхозто малдыҥ эмчизи болуп иштегенис. 1964 јылда мен аттаҥ јыгылала, 2-чи группаныҥ кенеги болуп, ветеринардыҥ ижинеҥ чыккам.

1950 јылда Мария Альчишевна Мундусовала кожо айыл-јурт тутканыс. 1977 јылга јетире Апшыйакту јуртта совхозтыҥ койлорын кабырып иштегенис. 1951 јылда бисте баштапкы уулыс Александр, 1954 јылда экинчи уулыс Алексей, 1958 јылда Павел уулыс чыккан. Калганчыда тӧртинчи Юля деп кызыс 1963 јылда чыккан. Јуртаган эжим Мария Альчишевна 1977 јылда кенетийин јӱрегинеҥ оорыйла, јада калган. 1988 јылда Алексей уулымныҥ туразында ӧрт бололо, эмеениле кожо божогондор. Онызы коркышту карыкчалду, ачымчылу…

Алдында ветеринар болуп иштеп турарымда, кажы ла колхозтыҥ малчыларыла кожо тайгада конорго келижетен. Узун тӱндерди кыскартып, мен олорго чӧрчӧктӧр куучындайтам. Койчылардыҥ турлуларында конорго база кӧп келишкен. Озогызын ойгортып, эскизин элтертип, куучындаарым кӧп лӧ болгон. Улус айылдарына блаажып кычыратан, тӧжӧк салып кондыратан. Бар-јок курсак-тамагын салып, чайладатан эди. Мен чӧрчӧктӧр куучындагамда, балдар да, јаан да улус сонуркап угатандар.

Јуу ӧйинде, јууныҥ кийнинде кату ӧйлӧрдиҥ тӱндерин кыскартып, мен мынайда чӧрчӧктӧр куучындап, аш-курсак таап, азыранып јӱргем. Ол ӧйдиҥ балдарына јаан быйанымды айдадым. Колхозто малдыҥ эмчизи болуп јӱреле, јайгыда ӧлӧҥ дӧ ижине болужып, тӱни-тӱжи иштегенис. Бригадада бисти ӱч катап азырап салатан. Мен акча албайтам, ӧлӧҥ ижинде курсагым ла бар болзын деп јӱретем.

Апшыйактуда 1946-1954 јылдарда комсомолдыҥ качызы болуп иштегем. Организацияда 12 комсомол болгон, мен олордыҥ тоозын 42-ге јетире кӧптӧткӧн эдим. 1949 јылда коммунистический партияга кандидат эдип алгандар. 1950 јылда мени партияныҥ Шабалиндеги райкомы коммунистке аларга кычырган. Ондо колхозтыҥ председатели, мени билер кижи, адам јарлык болгон деп айдарда, компартияныҥ райкомыныҥ качызы сонуркап уккан. Јарлык кижи серкпениҥ абызына тӱҥей деп ого орустап кӧчӱргендер.

Оныҥ учун мени компартияныҥ турчызына албагандар. Је ого канай ачынар, чын болгон до. Эмдиге јетире коммунистический партияны тооп јӱредим. Совет јаҥ эмес болзо, мен, ӧскӱс кижи, та канайып ӱренип, ӧрӧ чыгар эдим?..

Мениҥ баштапкы бичигеним «Алтай кеп куучындар» деп бичиктиҥ ӱчинчи бӧлӱги болуп, 1963 јылда кепке базылып чыккан. 1966 јылда «Катан Мерген ле Катан Кӧкшин» деген кай чӧрчӧктӧрим «Алтай баатырлардыҥ» 5-чи томында чыккан. «Кӧстӧй Мерген» деп ӱчинчи кай чӧрчӧгим «Алтай баатырлардыҥ» 6-чы томында 1968 јылда кепке базылды.

1970 јылда «Ӧлӧҥир» деп кай чӧрчӧк таҥынаҥ бичик болуп, алтай ла орус тилдерле кепке базылган. 1988 јылда «Чымалы Каан» чӧрчӧк таҥынаҥ бичик болуп чыгып таркаган.

1993 јылда оогош балдарга учурлалган «Чаҥкыр туулардыҥ чӧрчӧктӧри» деп бичик чыккан.

«Јаҥар баатыр» деп байлу-чӱмдӱ, ээлӱ кай чӧрчӧктиҥ баштапкы томы чыккан. Экинчи ле ӱчинчи томдорын чыгарарга карган кайчы кижиде акча-манат јок то. Болушкадый кижи табылгай не?

«Ӱч-Сӱмер» бичик чыгартуга 1989 јылда «Кӧспӧкчи-Мерген» деп јаан кай чӧрчӧкти табыштыргам. База ла акча јок болгонынаҥ улам чыкпай јадыры. Ӧлгӧлӧгимде ол кай чӧрчӧктӧримди не чыгарып салбас? Ол алтай албатыныҥ јӧӧжӧзи ине.

Мени 1994 јылда СССР-дыҥ (Россияныҥ) Бичиичилер биригӱзиниҥ турчызына алгандар. 1998 јылда «Алтай Республиканыҥ Эл кайчызы» деп кӱндӱлӱ ат адалды.
1995 јылда калада кӧлӱкке табартып, будым, кабыргаларым сынган. Бертик-сынык, кӧстӧҥ сокор, кенек те болзом, је Кудайдаҥ алкышту јӱрӱм…»
Бу јолдыктарды Н. К. Ялатов 2000 јылдыҥ сыгын айыныҥ 20-чи кӱнинде бичиген

***
Кайчыныҥ «Јаҥар баатыр» деген кай чӧрчӧгиниҥ экинчи томы 2002 јылда, ӱчинчизи 2004 јылда кепке базылып чыккан. 2007 јылда «Н. К. Ялатовтыҥ балдарга учурлалган фольклорлык чӱмдемелдери (куучындар, кеп сӧстӧр лӧ балдарга кичинек чӧрчӧктӧри)» деген бичик алтай ла орус тилдерле чыккан. Бичикти белетеп чыгарарга Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалаган билим-шиҥжӱлик институдыныҥ билимчилери болушкан: редакторы филология билимдердиҥ докторы Т. М. Садалова, кӧчӱреечизи филология билимдердиҥ кандидады М. А. Демчинова, рецензенттери филология билимдердиҥ кандидаттары М. П. Чочкина ла А. А. Конунов.

«Јаҥар баатыр» деп јаан, ээлӱ кай чӧрчӧктиҥ баштапкы томын орус тилге филология билимдердиҥ докторы Т. М. Садалова, Т. Н. Паштакова кӧчӱрип, 2023 јылда кепке базылып чыгарылганы јаан сӱӱнчи болды.

Николай Кокурович Ялатов кара башту албатызына бойыныҥ билер кай чӧрчӧктӧрин, кеп сӧстӧрин, јаҥжыгуларын, чӱм-јаҥын, куучындарын бичип, энчилеп артыргысканы нерелӱ керек. Олордыҥ кӧп сабазы белетелип, кепке базылып, эл-јонго, бала-баркага јеткени оморкодулу.

Кайчыга болушкан, јӧмӧшкӧн улуска јаан быйан. Акту кӱӱнинеҥ болушкан улустыҥ тоозында Алтай Республиканыҥ эл кайчызы И. Б. Шинжин. Ол 1997 јылда «Сказитель Н. К. Ялатов» Бессмертный Янгар-Богатырь» деп брошюраны орус тилле белетеп, кепке базып чыгарган. Јарлу кайчы Таныспай (Иван) Баксурович билим ижинде Н. К. Ялатовтыҥ јайаандык ижиле бек колбуда болгон.

Кайчы Н. К. Ялатов оору-јоболдоҥ улам 2002 јылда кандык айдыҥ 4-чи кӱнинде амырап калган.

Клара Пиянтинова белетеген