Алтайдын Чолмоны

Эjелер, энелер, jааналар тӧс арга болгон

09.12.2025

Ортонулова Мария Петровна (Табылгина) 1911 jылда чыккан. Адазы jада каларда, алты ла jашту болгон. Энези jада каларда, 15 jашту арткан. Jаан ÿч эjези айылду-jуртту jаткандар. Кичинек сыйны Иринала (алтай ады Кыдый), карындажы Алексейле (алтай ады Элес) ÿчÿ jуртта арткандар. Оныҥ бойын энези эзен тужында Ортонуловтор келин эдип аларга кудалап койгон болгон. Кийнинде Ортонуловтор кудалап койгон келдисти аларга келдис деерде, Кыдый сыйны эjезин jаҥы jуртка чикпеерип аткарган.

Мария Петровнаныҥ эжи Ортонулов Иван Тихонович иштеҥкей, кылык-jаҥы jакшы, албаты-jон ортодо jаан тоомjылу кижи болгон. Оныҥ учун jаҥы jурт ого сÿрекей jараган.

Эжиниҥ эне-адазы, эjе-сыйындары, ага-карындаштары ла öскö дö тöрööндöри jаҥы jööгöн келинди jараткандар. Ого карузып jÿретендер. Шак мындый айалгада олор эптÿ-jöптÿ jуртап, эки уулду болгондор. Jе jаан удабай Иван Тихоновичти «албатыныҥ öштÿзи» дейле, айдай бергендер. Бу öйдö Улаган аймакта Балыктуjул jуртта «Кызыл Таҥдак» деп колхоз болгон. Мария Петровна jаан уулын jединип алала, оогош уулын jÿктенеле, колхозтыҥ ижин ак-чек ле бийик чыҥдыйлу бÿдÿрип jÿрген.

Ада-Тöрöл учун Улу jуу башталарда, ол эки уулду одус ла jашту ÿй кижи болгон. Шак бу öйдö ол Тайбылкы деген капчал jерде колхозтыҥ эчкилерин кабырган. Оныҥ болушчызы болуп Толтушева Магдалина (алтай ады Агый, кижиге баргалак кыс) иштеген. Магдалина эчкилерди кичеериниҥ эп-сÿмелерине тÿрген темигип, сÿрекей jакшы болушчы болгон. «Кызыл Таҥдак» колхозтыҥ jаандары «Агый эмди таҥынаҥ баш малчы болор кемине jеткен» дейле, оны öскö ишке алып баргандар. Ол öйдö Мария Петровна болушчы jокко jаҥыскан бир канча öйгö иштеген.

Бу öйдö «Кызыл Таҥдак» колхозтыҥ председатели болуп Чулчушева (Бедушева) Анна Иосифовна иштеген. Бу кижи мени алдырала айткан: «Тайбылкыдагы эчкичиге болужар кижи керек. Сен ого барып болуш». Ол тужында мен кичинек кижи, канайда болужарын оҥдоп то турганым jок. Ол öйдö «јок, барбазым» деп мойноор арга бар эмес. Тайбылкы jаар jойу бастым ла. Алдында бир катап ого атту jÿргем, оныҥ учун jолды билетем.

Öзöккö тÿжеле, ары-бери аjыктанала, санаам чек караҥуйлаган. Айландыра сÿреен бийик кырлар, кайыр-кайыр кайалар. Кар jаан. Кÿн бир тууныҥ jардынаҥ карап кöрöлö, база бир тууныҥ jаказына jажына берер. Кижи öзöктö кöлöткöдö jÿрер jаҥду эмтир. Кÿнниҥ jарыгы бир-эки часка кöрÿнер, оноҥ ойто ло эҥир. Тÿнде теҥери чаҥкыр, jылдыстар кöп, соок чыкырап турар. Агаштар jара тоҥып турганы кулагыҥа угулып турар. Коркып-ÿркип турганым коркышту, jана берер кÿÿним келген. Jе колхозтыҥ председателиниҥ «сеге бÿдÿп ле иженип jадыс» деп айтканы санаама кирерде, акыр, керектиҥ аайын кöрöр деп сананып алдым.

Эчкилеп jÿрген кижи эчкилерин айдап алган келерде, караҥуй тÿнниҥ бойы. Мен удура базып, эчкилерди айдажып турдым. «Кажаанныҥ эжигин ач»—деерде, мен капшай ла ачтым. Тÿжине тоҥгон эчкилер кажаан jаар озоложып туруп кирдилер. «Эжигин тÿрген jап»—деерде, тÿргендеп jаптым. Нениҥ учун тÿргендейтенин чек оҥдободым.

Эртен тура таҥ jарыгалакта (мында таҥ сÿреен орой адып jат), турдыс ла. «Кажаанныҥ эжигин ач»—деерде, тÿргендеп туруп ачтым ла. Эчкилер кайыр кайалар jаар ууланды. «Кажаанныҥ эжигин тÿрген jап»—деерде, меҥдеп туруп jаптым.

Ол кижи будына темир така кийип турарда, мен оны чек кайкап кöрдим. «Така jок кижи jылым кайа jаар чыгып та, оноҥ тÿжÿп те болбос, ого ӱзеери, эчкилерди jаантайын jандырар керек. Олорды кÿнÿҥ ле jум одордоҥ откорор керек»—деп, меге Мария Петровна jартады. Оноҥ кайа jаар чыга берген эчкилердиҥ кийнинеҥ такалу кижи jÿре берди.
Мен дезе кичинек чадыр айылда эки балала кожо отурып калдым. «Кичинек уулды кöрÿп тур» деп jаанына jакыйла, бойым Мария Петровнаныҥ jакылтазы аайынча иштеп баштап ийдим.

Озо ло баштап кажаанды кургактаар керек. Агаш кÿрекле кажаанныҥ ичиндеги jаш öтöкти кÿреп чоголо, кажааннаҥ чыгара тартып, тöктим. Ол сӱреен кӱч иш, тер анаар ла агып jат. Эмеш тыныш алынала, кургак кÿзÿрÿм тартып, кажаанныҥ ичине jайып ийеле, эжигин jазап jаап салдым. «Тÿжиле соокто jÿрген эчкилер кургак ла jылу кажаанда конор учурлу. Тоҥ кажаанда конгон эчкилер кÿчин чÿрче ле салып ийер»—деп, меге баш эчкичи jартаган. Оныҥ учун мен кажаанныҥ эжигин узак ачык тутпаска кичеенетем.

Бу иш бÿткен. Эмди одын jок. Колчанакту одындап бардым. Оноҥ келеле, чадырда от салып, тош оодып экелеле, казанга кайылтып салдым. Тош келишпезе, кар кайылтып jадым. Ол суула бойыс чай эмезе чейдем азып ичерис.

Jоон эчкилер кардаҥ jип алып jÿрер, jаан суузабас. Jе чучурап jÿрген оок-тобырын кардыҥ суузыла кичинек те болзо, сугарар. Обоодо ас-мас öлöҥ бар. Ат jок. Обоодоҥ öлöҥди jойу jÿктенип тажыыр керек. Эҥирде чала уйадап jÿрген эчкилерди эмештеҥ де болзо азырап ла сугарып койор керек. Бу иштердиҥ ортозында эки уулчакты база кöрÿп турары кайда. Мен келгелегимде, Мария Петровна бойы кырдыҥ бажынаҥ тÿжÿп, уулдарын кöрÿп койоло, ойто чыга беретен эмтир. Кайыр jердеҥ тÿжÿп-чыгып турары коркышту кӱч неме ине.

Эчкилердиҥ баштаачызы ла корыычызы—кӧк теке. Сӱреен jаан мÿÿстÿ, бойы семис, кÿчтÿ ле jараш бÿдÿмдÿ. Ол мени jабыс кöргöн ошкош. Чадырдаҥ чыксам ла, мени jыга сÿзÿп койор. Турбай jатсам, маказырап тургандый. Мен jаар электеп кöрÿп, кепшенип турар. Оныҥ учун Игнатий (Мария Петровнаныҥ jаан уулы, школго баргалак тужы) чыбыкту jÿретен эмтир. Бойыма база чыбык jазап алдым. Эмди теке меге не де эмес. Бу текени коркышту санаалу неме деп кöрÿп jÿргем. Эмди сÿзерге турганын сезеле, чыбыкты öрö кöдÿреле турзам, jалтанганын кöргÿспей, кепшенип туруп, араай ары база берер. Чыбыкту болзом, ол теке меге jууктабас боло берген.

Айылда арткан кижиниҥ ижи сӱреен кӧп тӧ, уур да — кÿнÿҥ ле айылда артары кÿÿниме тийген. Эчки кабыратам деп, кÿнÿҥ ле суранып турар боло бергем. Эчки кабырары айылда артып иштегенинеҥ кÿч деп, меге jартап та турза, тÿҥей ле суранып тургам.

Бир кӱн эртен тура Мария Петровна таказын меге кийдирип береле, кайда канайда базарын, эчкилерди кажы одордо кабырарын jартап айдып берген. Эчкилер одор jаар ууланарда, такалу будымла кийнинеҥ ары бастым ла. Кӧк jарамас! Темир такалу базып болбой, ого-бого илинип, jыгылып тургам. «Такаҥды бери чеч. Айылда арт. Мен бойым баратам. Такалу базып темиге берзеҥ, эчкилерди кабыргайыҥ» — деген. Мен кÿнÿҥ ле эҥирде таканы кийип, оныла базарына темигип тургам. Онойып темиккенчем, бир неделени ажа берген.

Бир кӱн эртен тура «Таканы кий. Бÿгÿн эчкилер кабырып бар. Айылда артканынаҥ jеҥилин кöрöриҥ» деген. Мен эмди кайда канайда базарын, эчкилерди канайда jандырарын билер кижи. Тÿште бир уулак кайадаҥ ажала, оныҥ jигине кептелип калган. Чыгарар арга jок. Айыл jаар кыйгы салдым. Мария Петровна келип кöрöлö, «Акыр, Исаакты экелер керек»— дейле, jана берген. Бир ле кöрзöм, ол кичинек уулын jÿктенеле, армакчы тудунып алган келди. Армакчыныҥ бир учыла уулын кöксинеҥ буулайла, «Ол уулакты тÿжеле, кучактанып ал» дейле, уулын тÿжÿрип ийди. Чын ла, Исаак уулакты эптÿ кучактанып алды. Бис экÿлеп Исаакты (ол тужында ол 5 jашту) чыгара тартып алдыс. Эчкичи кижиниҥ jÿрÿминде ондый учуралдар кӧп болгон.

Эчкилер кабырары айылда артала иштегенинеҥ де кӱч болгонын мен jарт билдим. Jе андый да болзо, кайыр кайаларлу jерде эчкилер кабырарыныҥ марын алып ийгем. Эмди меге эчкилер кабырарын бÿдÿмjилеер боло бергендер.

Jаан удабай jакшы болушчы боло бердим ошкош. Кÿч те болзо, иш меге jарап турган. Мында ла иштеп jÿрер кÿÿндÿ болгом. Jе бир кÿн колхозтоҥ кижи келген. Ол Толтокова Мария Васильевна (мениле кожо школдо ӱренген бала). «Колхозтыҥ jаандары сени jанзын, öскö ишке ийетенис дешкен» — деп айтты.

Ол ордыма болушчы болуп арткан. Мария Васильевна јаан удабай шеф-таскадаачызы ошкош jакшы эчкичи боло берген. Колхозтыҥ jаандары Мария Васильевнаны баш эчкичи эдип тургузала, Мария Петровнаны сарлыктар кабыраачы эдип ийгендер. Мария Васильевна шеф-таскадаачызыныҥ эп-сÿмелерин ижинде jакшы тузаланып, jаан jедимдерге jеткен. Ого «Социалистический Иштиҥ Геройы» деп ат-нере адалган.

Сарлык — болгон ло кижиге jарабас мал. Алдында Мария Петровна бир канча ӧйгӧ сарлык кабыраачыныҥ болушчызы болуп иштеген эмтир. Ол сарлык малдыҥ аайын jакшы билип алган кижи. Кезик улус сарлыкка jууктаарынаҥ коркып турар. Бу кижи дезе бир де jалтанбас. Кажызыныҥ ла jанына базып келер, эркеледер, эрмектенер. Ол кандый да калjу сарлыкты тудуп алып, сÿдин саап jÿрер кижи болгон. Анчада ла кызыр сарлыктар казыр болор. Оны кайдулдап саабаза, сÿди соолып калар. Мария Петровнаны сарлыктар «бойыныҥ кижизи» деп бодойтон ошкош деп, кожо иштеген улус айдыжатан эди. Оныҥ учун бу кижи баштапкы ла кÿннеҥ ала сарлыктарга «бойыныҥ кижизи» боло бергенин jарт кöргÿскен.

Мындагы сарлыктардыҥ буказы сÿрекей кÿчтÿ, чыйрак, казыр, сарлыктарына улусты да jууктатпас. Ол анчада ла бöрÿлерле тартыжуда jеҥÿчил болуп чыгатан. Бöрÿлер оныҥ бÿдÿжинеҥ де коркып, jууктабай, jÿре беретендер. Оныҥ шылтузында Мария Петровнаныҥ сарлыктарына jуу öйинде бöрÿлер тыгынып болбогон.

«Кызыл Таҥдак» колхозтыҥ ветеринарный ишчизи Чулчушева Елена Иосифовна кажы ла кыштуга бойы jÿрÿп, малдыҥ су-кадыгын, турлуныҥ санитарный айалгазын jаантайын шиҥдеп jÿретен. Ол Мария Петровнаныҥ кыштузына jÿреле, мындагы санитарный айалга бийик кеминде деп темдектеген эди. Айалга jакшы болорын кичеегениниҥ шылтузында сарлыктар су-кадык ла jакшы туруп jат деп, ветеринарлар темдектеп туратандар.

Бир кӱн Мария Петровнага азык jетирзин дешкен. Келеле, сарлыктардыҥ бÿдÿжинеҥ де коркып, олорго чек jууктабай, ойып базып, öдÿп тургам. Бир ле кöрзöм, кичинек уулы Исаак сарлыктыҥ торбогын айра минеле, маҥтадып турды. Бу уул школго баргалак, jаан уулы школдо болгон. Исаак бойы кичинек те болзо, сарлыктардаҥ коркыбас, «бойыныҥ кижизи» боло берген эмтир. Бу кыштуга jÿрген улус энелÿ-уулдуныҥ сарлыктардыҥ бажына чыкканын кайкап туратандар. Сарлыктыҥ кыштузы Кату Jарык (Чолушман ичи) деп jерде, сууныҥ ол jанында Кÿркÿрее деп jерде болгон. Анда учар суу кÿркÿреп турар. Оныҥ учун анайда адагандар.

Мен айландыра аjыктап кöрдим. Кöк jарамас! Мында керек дезе чадыр да, айыл да, кажаан да jок эмтир. Сарлыктар кайаныҥ тöзине чук jадала, конып калатан. «Кайда конып турганаар?» — деп, Исаактаҥ сурадым. «Бу ла jапашта» — деди. Jапашты бир таштыҥ тöзинде Мария Петровна бойы jазап алган. Jапаштыҥ ичине ол уулы Исаакла экÿ ле бадар. Саламнаҥ, öлöҥнöҥ калыҥ тöжöк салып алган. Одузы тышкары. Мен тышкары одузыныҥ jанында отко jöлöнип кондым. Эҥирде сууны изиделе, ого кичинек сÿт урала, тус салала, чакырым эдип ичип алдылар. Олордыҥ курсагы ол ло. «Чайды, талканды бу jууктаҥ бери кöрбöдис» дешти. Мындый да айалгада jаткан ла иштеп турган болзо, бу кижидеҥ бир де комудал укпадым. Анда ишjал да jок. Колхоз сарлыктар кичеегени учун трудкÿн чоттоп jат. Трудкÿн учун берип турган неме jок ине.

Таҥары jуукта бöрÿлердиҥ улуганы угулды. Кöрзöм, сарлыктар мÿÿстерин олорго уулап, айландыра турала, бöрÿлерди сакып турдылар. Торбокторы ла оок-тобыры ортозына кирип, jажынып алдылар. Мария Петровна jапаштаҥ чыгала, мылтыкты кӱрс эдип адып ийди. Бöрÿлердиҥ улужы токтой берди. Сарлыктар да токунай берди. «Коркыба, бис мындый айалгага ÿренип калганыс. Карын, кöк буканыҥ шылтузында бис токуналу jÿредис» — деп, Мария Петровна айтты. Мениҥ санаам база токунай тÿшти. Мындый учуралдар кÿнÿҥ ле болотон эмтир.

Бу мындый кату айалгада ого болушчы эдип, колхозтоҥ балдар ийип jат. Андый болушчы ишке таскап ла келзе, «öскö ишке алып jадыс» деп, алып баргылаар. Оныҥ учун jаантайын болужар болушчы болбогон. Бу кижидеҥ тем алынып, jакшы ла ат-нерелӱ иштеп jӱрген улус кӧп болгон. Темдектезе, Манзырова Анна Лукинична (бу кижиниҥ болушчызы болгон) сÿрекей jаан jедимдери учун «Октябрьский революцияныҥ» ордениле кайралдаткан. Манзырова Магдалина Лукинична ла кӧп öскöлöри де ады-jолы jарлу ла мактулу малчылар боло берген.

Оныҥ ÿÿре-jелелери Адыкаева Арина, Сара ла Матрена Ужнековалар, Чалчикова Сара, Манзырова Софья, Тадышева Екатерина, Кобенова Павлина ла кӧп öскöлöри де недеҥ де jана баспас, аштап-суузап, тоҥып-чарчап, кыйналып та jÿрзе, комудабас улус болгон. Андый эjелер, энелер, jааналар, таай энелер jуу öйинде тöс арга болгондор.

«Биске кÿчке келижип jат. Jе фронтто jуулажып jÿрген кööркийлерге оноҥ до кÿч деп сананып ийзеҥ, кижиге ийде-кÿч та кайдаҥ да кожулып турган» — деп, Мария Петровна айткан эди. Оныҥ сок jаҥыс карындажы Табылгин Алексей Петрович (Элес) jуудаҥ озо черÿде jÿрген. «Служба божоп jат, удабас jанарым» деген самаразы келип туратан. Jе Ада-Тöрöл учун Улу jуу баштала берерде, Сибирьде турган (jуулажарга белен) черӱни тургуза ла фронтко аткаргандар. Оныҥ учун карындажы jанардыҥ ордына, jуулажып jÿре берген. «Москваны jайымдаарында туруштым», «Сталинградты jайымдаа-рында туруштым», «Курский дугадагы jууда болдым, амыр-эзен jÿрÿм» деген jетирÿлери келип туратан. Сибиряктар деген сöс укса, фашисттер сӱрекей коркыыр дежетен. Оноҥ «Болгарияны јайымдадыс» деген самара келген. Карындажы ат-нерелÿ јуулажып, бойы тирӱ јӱргенине эјези оморкоп jÿрген.

Је, карын, Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу божогон деген јетирӱ келген. Турлуда радио до јок. Солундарды каа-јаада келген улустаҥ угуп турбай. Бу кижиниҥ јестези Чулчушев Яков Андреевич ле кӱйӱзи Бадыкин Василий Петрович, анайда ок карындажы Табылгин Алексей Петрович јуудаҥ јанып келгендер. Јаан эки јестези дезе фронтто јеҥ јастанып јыгылгандар. Кезик улустыҥ билелеринеҥ јууга баргандарынаҥ бирӱзи де јанбаганы бар. Јуу сӱрекей кату ла казыр болгоны текши јарлу.

Мария Петровна öскÿс öскöн, jуу öйинде шыралап jÿрген. Андый да болзо, ол кижи кÿÿндÿ, улуска килеҥкей, кару, ак-чек санаалу бойы арткан. Балдарды алказа, «Баатыр бол, бай бол» деп алкаар кижи болгон. Алтай улус андый улусты «Ачыбаза, эдин де кезип берер» деп айдып jадылар.

Мария Петровна колхозтыҥ ат-нерелÿ ле мактулу малчызы болгонына ÿзеери, баатыр эки уул азырап салган. Jединип jÿрÿп азыраган jаан уулы Игнатий Иванович Ортонулов — Россияныҥ нерелÿ jурукчызы. Игнатийдиҥ алган эжи Валентина Ивановна база jурукчы кижи. Пенсияга чыкканча, бичик чыгартуныҥ художественный редакторы болуп иштеген. Jаан кызы Елена энезиниҥ ордына художественный редактор болуп иштеп jат. Олордыҥ азыраган балдары бастыразы бийик ÿредÿлÿ специалисттер. Jÿктенип jÿрÿп азыраган кичинек уулы Исаак Иванович Ортонулов — шофер, строитель, сÿрекей ус кижи. Азыраган балдары jаан специалисттер, албаты-jон ортодо тоомjылу ла кÿндÿде jÿрген улус.

Jууныҥ кийнинде Мария Петровна jажы jеделе, пенсияга чыккан. 80 jашты ажыра jÿрген. Тöрööн-туугандары, балдары, балдарыныҥ балдары оны бир де ундыбай, эске алынып, оныҥ jÿрӱминеҥ jозок алып jадылар. Андый улусты бис ундыбазыс.

И. Чулчушев,
jууныҥ ла иштиҥ ветераны
(«Ол ыраак ла јуук Јеҥӱниҥ кӱни!..» деп бичиктеҥ)