Алтайдын Чолмоны

Јаҥы ӧйдӧ јаҥы кӧрӱмле јолду баалалар

09.12.2025

М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотекада ӱлӱрген айдыҥ 29-чы кӱнинде XIX чактыҥ учкары ла XX чактыҥ башталганында Туулу Алтайдыҥ ады-јолы танылу, јарлу аргачызы, озочыл билим-ӱредӱни таркадаачы, јурт ээлемниҥ јаҥы ла јаан јолын ачкан Аргымай Кульджинниҥ (кӧгӧл майман сӧӧктӱ Аргымай Кулјин) чыкканынаҥ ала 160 јылдыгына учурлалган «Аргымай Кульджинниҥ ады-јолына — ӱргӱлјик эзем» деп јайаандык эҥир ӧтти.

Эземниҥ эҥирине кичӱ тӧрӧлиниҥ тӱӱкизиле, тӱӱкилик учурлу энчи-байлыгыла, ада-ӧбӧкӧлӧриле, ук-тӧстӧриле јилбиркеп, соныркап јӱрген кычыраачылар, агалу-карындашту Манјы, Байыҥка, Аргымай Кульджиндердиҥ ук-тукумынаҥ таркаган бала-барка, тӧрӧӧн-туугандар, ӱредӱчилер, билимчилер ле оноҥ до ӧскӧ улус амадап келдилер.

Кӧгӧл майман сӧӧктӱ Кулја бай Алтайдыҥ арга-чакту байларыныҥ бирӱзи болгон. Ол Манјы, Байыҥка, Аргымай деп ӱч уулду болгон. Байыҥка деп уулы эрте амырап калган.
Аргымай ла Манјы керегинде јетирӱлер Туулу Алтайла јоруктаган, алтай калык керегинде бичиген кӧп тоолу билимчи-шиҥжӱчилер Л. П. Потаповтыҥ, Н. Я. Ядринцевтиҥ, А. Г. Данилинниҥ, Л. Э. Каруновскаяныҥ, Л. И. Шерстованыҥ ла о. ӧ. иштеринде туштайт.

Аргымай Кульджинниҥ чыкканынаҥ ала 130 јылдыгына уткый 1995 јылда философия билимдердиҥ кандидады Валентина Муйтуеваныҥ «Аргымайдыҥ ла Манјыныҥ јӱрген јӱрӱминеҥ» деп бичиги 500 тооло чыккан эди. Јуунтыга архив-кӧмзӧниҥ документтери, миссияныҥ отчетторы, Алтайла јоруктаган јорукчылардыҥ ла шиҥжӱчилердиҥ Аргымай Кульджинниҥ јӱрӱми ле ӧткӧн јолы, иштеген ижи керегинде эске алынгандары кирген. Быјыл албатыныҥ атту-чуулу, санаа-укаалу, бойыныҥ ӧйин озолоп јӱрген, ичкери јаҥы јӱрӱмге амадулу иштеген Аргымай Кульджинниҥ 160 јылдыгыла колбой Валентина Муйтуеваныҥ бу бичигин такып ойто кепке базып чыгарза кайдар? Келер ӱйелерге сӱреен керектӱ бичик.

Алтайдыҥ јарлу поэтессазы, Аргымайдыҥ унугы Гӱзел Елемова 2007 јылда «Потомок кӧгӧл наймана» деп бичигин чыгарган. Ол Кульджиндердиҥ угы-тӧзи керегинде бичиген.

Темдектезе, Аргымайга учурлалган бажалыкта «Аргымай бойыныҥ калыгыныҥ чындык сӧстиҥ баазын, јаан иштиҥ учурын билер, айдар-тудар кижи болгон» деп бичиген. Тӱӱки билимдердиҥ кандидады Светлана Тюхтенева «Места и люди Ойротии» деген бичимелинде Аргымай Кульджинди калыгыныҥ јилбӱлери учун турган, ол ӧйдӧ баштапкы аргачы, јылкы малдыҥ угын јарандырып ӧскӱрген, меценат ла Ойротияныҥ эземин керелеген-кереестеген кижи деп айдат. Тӱӱки билимдердиҥ кандидады Иван Белеков ады јарлу јерлежиниҥ 150 јылдыгына учурлалган «Аргымай Кульджин керегинде сӧс» деп бичимелинде бойыныҥ шӱӱлтезин айткан эди: «…алтай албатыныҥ улу јаан эки уулы — Григорий Чорос-Гуркинниҥ ле Аргымай Кульджинниҥ амадаган амадуларын ла бӱдӱрген ижин теҥ-тай баалаар, кӧдӱрер керек». Качан бис калыгыстыҥ кӧгӱс кӧрӱми, санаа-укаазы керегинде айтканыста, бу эки кижиниҥ ады-јолы коштой турар учурлу деп, ол чокумдап айдат.

Аргымай Кульджинниҥ јӱрӱми, иштеген ижи керегинде башка-башка бичилет. Онызы карамду, је ондый да болзо, Аргымайдыҥ албатызына энчилеп артыргысканы јолду баалалбаган, шиҥжӱлелбеген ле бу каруулу ишти ӱренерин-шиҥдеерин ӧй некеп јат. Ӧзӱп јаткан јаш ӱйени Туулу Алтайдыҥ ады јарлу улузыныҥ бирӱзиниҥ јӱрӱмдик кӧрӱмиле, аргачылык ла меценат ижиниҥ учурыла таныштырары — ӧйдиҥ бойыныҥ некелтези…

Интернетте бойыныҥ албатызыныҥ уулы керегинде кыска јетирӱлер база бар: Аргымай Кульджин XIX чактыҥ учкары ла XX чактыҥ башталганында Алтайдыҥ политикада ла акча-манат бӧлӱгиниҥ јарлу улузыныҥ чыгартулу кижизи. Аргачылыкта иштеген. Россияныҥ тӧс калазында, Германияда ла Великобританияда канча катап болгон. Алтай калыктыҥ адынаҥ депутат болуп, Николай II каанныҥ коронациязына айттырткандардыҥ тоозында болгон. Узак ӧйдиҥ туркунына маймандардыҥ јайзаҥы болгон, кийнинде волостной старостаныҥ јамызында иштеген.

Монгол ло орус тилдерди, онойдо ок боодо бичикти билетен, бойыныҥ озочыл шӱӱлтелерин таркадар ла меценат ижиле јарлу болгон. Оныҥ баштаҥкайыла алтай балдарга јурт јерлерде школдор ачылган. Буркан јаҥныҥ кыймыгузын јӧмӧгӧн. Граждан јууныҥ кийнинеҥ билезиле Монголия јаар эмиграцияга барган. 1920-чи јылдарда јер-алтайына јанып келген, НЭП-тиҥ ӧйинде аргачылык ижин орныктырарга ченешкен. 1930 јылда крестьянин-единоличник деп буруладып, 10 јылга отурарына јаргылаткан. Айдудаҥ јанып клееделе, јолой јарт эмес айалгада божогон. 1995 јылда акту ады акталган. Мынаҥ кӧргӧндӧ, бу кижиниҥ јӱрӱми, ӧткӧн јолы јетире шиҥжӱлелбегени иле…

Эземниҥ эҥиринде эл библиотеканыҥ јааныныҥ ордынчызы, библиотекада «Тазыл-тамыр» деген клубтыҥ башкараачызы Марина Алушкина Аргымай ла Манјы Кульджиндердиҥ ада-ӧбӧкӧлӧри, ук-тӧстӧри керегинде башка-башка тергеелердиҥ архив-кӧмзӧлӧринеҥ бедиреништӱ иштиҥ шылтузында табылган документтерле, справкаларла, јетирӱлерле таныштырды.

Туружаачыларга Аргымай Кульджинниҥ барказы Раиса Јудруковна Солдатова бойыныҥ угы-тӧзи, јаандары керегинде куу-чындады. Раиса Јудруковна — Аргымайдыҥ экинчи ӱйи Чӱрмештеҥ чыккан Тана деп сок јаҥыс кызыныҥ кызы. Тана Аргымаевна Кеҥиде Јорук деп јокту уулла јуртаган, оныҥ учун айдуга барбаган. Кийнинде Јудрук деп кижиле бириккен.

«Аргымай баштапкы иркит сӧӧктӱ ӱйиле јуртап, эки кысту ла бир уулду болгон. Кызы Тарынчакта кыс ла уул болгон, олор айдуга барган. Амыр кызында балдар јок. Ол айдудаҥ јанып келеле, Кырлыкта јаткан. Тарынчактыҥ уулы Таный Иркитов, уулыныҥ кызы Вера Даниловна айдуда чыккан. Кийнинде келеле, Кырлыкта качы болуп иштеген. Вера Октошева Света, Ира деген кыстар, Аржан деп уул азыраган.

Уулы Карман адазыныҥ малын чоттоп, тоозын алып, аайлап-баштап турган кижи деп айдыжатан. Карман айдуга барып, оору јанган, Талдуда јаткан, эрте божоп калган.
Кызы Јалаа Бадакина Коркобыда јаткан, 98 јашка јетире јӱрген (1914 јылдыҥ деп айдар), койдо иштеген, энемниҥ сыйны болор, оорый берерде, кичеегем. Аргымайдыҥ кичинек кызы Уйа база айдаткан ла Кузнецкте шахтада иштеген, эш-нӧкӧриле экӱ јер-алтайына јанган. Балдар азырабаган, оорый берерде, база кичееп кӧргӧм. Адазыныҥ баштапкы ӱйи божоордо, Уйа кызы тӧрт-беш јашка јеткенче, кижи албаган» — деп, Раиса Јудруковна эске алып куучындады.

Бӱгӱнги кӱнде Аргымай Кульджинниҥ калыҥ билезинеҥ арткан ла эзен-амыр отурган Раиса Јудруковна јуук улузыныҥ јадын-јӱрӱми, салымы керегинде кӧпти ле эске алынды. Ол бойыныҥ куучын-эрмегиниҥ учкары Аргымай Кульджинниҥ билези, јеезелӱ јурты турган оромды оныҥ ады-јолыла адаары керегинде баштану этти. Бу баштаҥкай, баштану јӱрӱмде бӱдер деп иженер керек.

Аргымайдыҥ јаан кызы Тарынчак Чаргы-Оозыныҥ јаан байы Кыйтыктыҥ уулы Тодотко барган. Олордыҥ уулы Таный база билезиле айдаткан. Бу туштажуда Таныйдыҥ кызы Вера Даниловнаныҥ бала-барказы, унугы, јууктары база туружып, јаандарыныҥ айдуда ӧткӧн шыралу јӱрӱмин эске алдылар. Туштажуда онойдо ок Јоло јурттаҥ Манјы Кульджинниҥ Монгол деп уулыныҥ бала-барказы база болды.

В. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияныҥ ӱренчиги Ада Ялбакова «Меценат Аргымай Кульджинниҥ портерди» деп адалган шиҥжӱлӱ ижиле айылчыларды, туружаачыларды таныштырды. Ӱренчиктер, јиит ӱйе кичӱ тӧрӧлиниҥ атту-чуулу улузыла јилбиркеп, олордыҥ эземин кереестеп, шиҥжӱлӱ иште эрчимдӱ туружып турганы јарамыкту ла оморкодулу. Кажы ла албатыныҥ башка-башка ӧйдӧ, чакта аргалу-чакту, тереҥ кӧгӱстӱ, кӧрӱмдӱ, јарлу меценаттары болгон. Олордыҥ ады-јолдорын эзедип, кереестеп јӱрери агару керек. Олордыҥ ортозында јерлежис Аргымай Кульджинниҥ ады-јолы база адалар учурлу.

Кеҥидеги орто текши ӱредӱлӱ школдоҥ тӱӱкиниҥ, обществознаниениҥ ӱредӱчизи, краевед Ирина Трифанова Кеҥи јурттагы А. Кульджинниҥ јуукта ачылган музейинеҥ белетелген видеоэкскурсияла таныштырды.

Аргымай Кульджинниҥ Кеҥи јурттагы туткан-эдинген эки кат амбарында, ӱлекер-проект аайынча, јаан музей ачылар, иштеер. Бӱгӱнги кӱнде јӱк ле эки јаан кыбы музей этире јазалган. Быјыл јайгыда туристтер кӧп келген. «Кеҥидеги укту мал ӧскӱрер завод» СПК бу тӱӱкилик учурлу јаан, чыт ла эткен амбарларды музейге берген болуптыр.

Ирина Владимировна видеоэкскурсия ӧйинде бу ӱлекердиҥ амадузы јанынаҥ элбеде куучындады. Мында аргачыныҥ агаш айлы турган јерде јаҥы агаш айыл, кереес-памятник те тургузылар. Јада-тура Кеҥи јуртта јаҥыс та Аргымайдыҥ адыла адалган ором болор эмес, је онойдо ок јаан эки кат музей бу јерлежистиҥ адыла адалар. Сӱреен солун керек. Бу ӱлекер аайынча кемиле, учурыла јаан иш болоры јарт.

Агалу-ийиндӱ Кульджиндер јылкы малды ӧскӱрер, кӧптӧдӧр заводторыныҥ ээлери болгон. Аргымай јылкы малдыҥ угын јарандыратан ишти база тӧзӧмӧлдӱ ӧткӱрген. Каанныҥ черӱзин кӱчтӱ, чыдаҥкай, бӧкӧ аттарла јеткилдеген. Эл-јон ортодо олор јылкы малды ла сыгынды тудуп, ӧскӱрип, јаан садуга чыгарып турганы керегинде куучын-эрмек бӱгӱнги кӱнде база јӱрет. Темдектезе, О. П. Игнатьеваныҥ ӧткӱрген шиҥжӱлӱ ижи аайынча Кульджинниҥ ӧскӱрген јылкы малы XX чактыҥ баштапкы јарымында совет ӧйдӧ селекционный иште тузаланылганы чын керек болуп јат.

Эл университетте ветеринар билимдердиҥ кандидады, агротехнология ла ветеринарный медицина аайынча кафедраныҥ доценти, алтай-саян укту сыгынныҥ авторы Наталья Бессонова «Аргымай Кульджин — јурт ээлемниҥ мал-ажыныҥ эмдиги ӧйдӧги генофондный уктарыныҥ тӧзӧӧчизи» деп сӱреен солун ӱлекериле, видеофильмиле таныштырды. Наталья Михайловнаныҥ ӱлекери билимде, јурт ээлемде база бир јаан ачылтага экелери јарт. Ол бу ӱлекериле президенттиҥ грантына конкурска чыгар амадулу.

«Аргымай Кульджинниҥ ады-јолына — ӱргӱлјик эзем» деген туштажуны эл библиотеканыҥ методисти Галина Ядагаева белетеп ӧткӱрди.

Туштажу эҥирге келген айылчылар, кычыраачылар Аргымай Кульджинге учурлалган солун кӧрӱле јилбиркеп таныштылар. Эл библиотеканыҥ ишчилери бу туштажуда айдылган эрмек-куучындарды јуунты эдип белетеп чыгарары керегинде база угустылар.

Клара Пиянтинова