Алтайдын Чолмоны

Эјебиске быйанду кӱӱнисле

16.12.2025

Кӱчӱрген айдыҥ 15-чи кӱнинде кару эјеме, Галина Даниловна Согоноковага, 90 јаш толуп јат.

Адаларыс башка да болзо, телекей ичинде эҥ ле учурлу, тоомјылу, сӱӱген кижиле – Энебисле бис тудуш. Бистиҥ энебис тӧӧлӧс сӧӧктӱ Нина Трифоновна (алтай ады Акбала) Кужакова, кыс ӧбӧкӧзи Тойлонова, јаан јаш јажаган, јаркынду јӱрӱм јӱрген. Бис бастырабыс, энемнеҥ таркап барган бала-баркалары, энебисти јаантайын эске алып, оморкоп јӱредис.

Баштапкы јуртынаҥ энемде тӧрт бала болгон. Уулчагы јаш ла тужында, оноҥ Екатерина кызы 18 јаштуда јер-алтайынаҥ ырагандар. Эјелеримниҥ адазы Оҥдой аймактыҥ Шашыкман јуртынаҥ – Јаан Четтеҥ јети сары сӧӧктӱ Согоноков Данил Дмитриевич деп кижи болгон. Эки эјем, Мария ла Галина, ак-јарыкка ондо туулган. Јаан эјем Мария Даниловна Таханова (Согонокова) база ок јаркынду, тузалу јӱрӱм јӱрген. Ол јажына ла Чибит јуртта садучы болуп, Улаганныҥ райпозында иштеген. Эјемниҥ угын улалтып апарып јаткан ӱч кызы, кӧп тоолу баркалары бар.

Галина Даниловна эјемниҥ куучындаганыла, ол ӱч јашту тужында билези Чибит јаар кӧчкӧн, энем де эзен јӱрерде, эске алып туратан. Ол ӧйлӧрдӧ Чибит Кош-Агаш аймакка кирген. Энемниҥ эјези Мария Трифоновна Идынова (Тойлонова) олорды абралу атла кӧчӱрип экелген. Эне-адазы Бельгибаш колхозто иштеп баштаган.
Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу башталарда, олордыҥ адазы јууга атанган. Тылда арткан ӱй улустыҥ, балдардыҥ јӱрӱми кӱчке келишкен. Эјем эске алынат: «Адам јууга јӱре берерде, энем бисти айылда јаҥыскан артызып, бойы колхозтыҥ ижине јӱре беретен. Јуу ӧйи кату ла шыралу, кийер кийим, јиир аш-курсак тутакту болгон. Јайгыда бис маҥыр, јонјолой, кандык казып азыранып туратаныс. Колхозтыҥ ишчилерине аарчы, аш берип туратан. Энем бойыныҥ ӱлӱзин биске экелетен.

Адам јуудаҥ Алтайына 1944 јылда шыркалу јанып, узак јӱрбей, оору-јоболдоҥ божогон».

Бельгибаш колхозто тӧртјылдык ӱредӱлӱ школ болгон. Эјем јети јаштуда ондо ӱренип баштаган. Кожо ӱренген балдары: Идынова Анисья, Каятова Раиса, Кудюшева Ольга, Каишев Сергей, Кучалу Сергей ле оноҥ до ӧскӧлӧри.

Бежинчи класстаҥ ала Чаган-Узунныҥ сегисјылдык школында эјезиле кожо ӱренген. Ол ӧйлӧрдӧ олор интернатта јаткан. Интернаттыҥ заведующийи болуп Тойлонов Тимофей Трифонович (таайы болор) иштеген. Школдо кӧп сабазы Кош-Агаштыҥ балдары болгон: Зиануров Карагыс, Зиануров Боконбой, Ахметов Канјырбай, Нуриманов Талип, Табуреков Юрий ле о. ӧ.

Сегис классты божодып, эјеме оноҥ ары ӱренерге келишпеген. Ол энезиле кожо колхозтыҥ бастыра иштеринде турушкан. Кӧп сабазында кыра ижинде иштейтен. Ол ӧйдӧ колхоз Бельгибаш, Кӧӧмӧй, Сардыма деп јерлердиҥ јалаҥдарында арба, буудай, арыш отургызып турган болгон. Эки эјем ӧскӧ балдарла кожо кыра одоп, субак казып, кыра сугарып иштеген. Аш бышкан тушта оны кезип, снаптар буулайтан. Качан снаптардаҥ ашты ылгап салза, оны теерменге апарып јат. Алдында Чибитте контора, склад, суула иштеген теермен болгон. Кулурды таарлап, Кош-Агаш апарып туратан.

1950-чи јылдарда, колхоз-совхозторды бириктирип турган ӧйдӧ, Бельгибаш колхоз Чапаевтиҥ адыла адалган колхозло биригип, Ждановтыҥ адыла адалган колхоз болуп калган.
Колхозто уй саар кӧп фермалар болгон. Эјем Сардыма бажында, Тӧҥтытта баш уй саачы болуп узак иштеген. Сарју эдип, аракы азып, аарчы эдип, оны бастыразын табыштырып туратан. Кожо иштегендер: Медведева Груня, Мандаева Кӧлзӧн, Идынова Анисья, Мекинова Матрена. Пастух болуп Чекураков Тимофей иштеген. Мал ижиниҥ заведующийи Мандаев Сергей болгон. Ол ӧйлӧрдӧ улус нак, бой-бойлорына болужып, бир биледий јӱргендер.

1953 јылда эјем Михаил Каятовло биригип, айыл-јурт тӧзӧгӧндӧр. Эјемниҥ куучындаганыла, эмдиги ӧйдиҥ јашӧскӱрими чилеп, таныжып, бой-бойын јарадып, сӱӱп алыжарга келишпеген. «Бозу азырап барарымда, мени уурдап апаргандар. Сӱӱш деп неме билбезим» – деп, ол каткырат.

Је сӱӱш јогынаҥ да бириккен болзо, тӧрт бала азырагандар: Юрий, Анатолий, Владимир, Ида.

Анатолий уулы јеткердеҥ улам кичинек ле тужында божогон. Эки уулын, кызын ӱредип алгандар. Ӱч балазынаҥ кӧп тоолу баркалары эјемди иштеген ижиле, ӱренген ӱредӱзиле сӱӱндирип, кичееп јӱргилейт.

Эјемниҥ иштебеген ижи јок. Колхозто турумкай ла једимдӱ ижи учун кӧп тоолу грамоталар алган, «За освоение залежных земель» деп кайралду.
Колхозто иштегенинеҥ ӧскӧ, культураныҥ јурт байзыҥыныҥ башкараачызы, райподо садучы, киносетьтиҥ ишчизи, аймакисполкомныҥ текши бӧлӱгиниҥ јааны болуп, каруулу иштеген.

Культурада эјем он јыл (1968 — 1978 јј.) иштеп, Улаган аймакта, Чибит јурттыҥ культуразында бойыныҥ изин артыргыскан дезем, јастыра болбос. Анчада ла эл-јон Горно-Алтайский автоном областьтыҥ тӧзӧлгӧниниҥ 50 јылдыгын темдектеп турган ӧйдӧ. Эјемниҥ эске алынганыла, Чибит јурттыҥ улузы бу кӧдӱриҥилӱ керектерде эрчимдӱ турушкан. Јаан болужын Ждановтыҥ адыла адалган колхоз, оныҥ председатели Александр Иванович Марков јетирген. Чибиттиҥ сегисјылдык школыныҥ ӧмӧлиги, директоры Екатерина Сергеевна Маркова ойын-концерт белетееринде турушкан.

Јаан болуш энемнеҥ болгон деп, Галина эјем куучындайт. Энемниҥ колдоры ус, эпчил, азыйда бойы кӧрӱп јӱрген чегедектерди эске алып кӧктӧнип баштаган. Эјем керектӱ ончо немени табып, јеткилдеп турган болгон. Чегедектер кӧктӧӧргӧ кӧк лӧ јажыл ӧҥдӱ скатертьтер алынган. Алтай сӱӱри бӧрӱктерди аймакта эҥ озо кӧктӧгӧн кижи энем болор. Кара уулактардыҥ терезин бедиреп, эјем јуугындагы Јодро јуртка да барып туратан. Тулуҥдарды јазаарга сарлыктыҥ куйругын да садып алып, энеме јетирген.
Энем бастыра он чегедек, эр улустыҥ кийетен тӧрт капталын, кыстарга сары ӧҥдӱ он кире платье кӧктӧгӧн. Тулуҥга керектӱ кееркедимдерди, јыламашты ла тана-топчыларды энем бойынаҥ алып таккан.

Областьтыҥ 50 јылдыгына учурлалган концертте тергеебистиҥ ӧдӱп келген јолы – актардыҥ ла кызылдардыҥ тартышканы, Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу, эмдиги ӧй кӧргӱзилген.
Эјем клубтыҥ јааны болуп турган учун, бис, школды јаҥы ла божоткон балдар: Тойлонова Тома, Таханова Зина, мен, Болтокова Майя кожоҥдоп то, бијелеп те, ойында турушкан эдис. Чокум, ӱнгӱр ӱндерлӱ ӱредӱчилер Галина Павловна Бачимова, Валерий Оранчулович Сат, Екатерина Сергеевна Маркова ла оноҥ до ӧскӧлӧри ӱлгерлер кычыргандар.
Белетеген концертле Улаган аймактыҥ јурттарыла јоруктаганыс. Јаан јашту ӧрӧкӧндӧр Алмадаков Кырачы икили ойногон, энем комусла, эјем бойы балалайкала ойногон, совет јаҥга учурлаган частушкаларды Мария Ильинична Чаганакова кожоҥдогон.

Кӧрӱде баштапкы јер алып, Чибит јурттыҥ ӧмӧлиги тӧс городко, Горно-Алтайскка, концертиле барган. Эјемниҥ айтканыла, бистиҥ јараш чегедектерис, сӱӱри бӧрӱктерис баштапкы јерди аларга база јӧмӧгӧн. Сыйга биске баян бергендер. Энемниҥ кӧктӧгӧн чегедектерин оныҥ да кийниндеги ӧйлӧрдӧ тузаланган. Јаан болужын јетирип јӱрген энебиске јаантайын быйанду јӱредис. Эјем бу ӧйлӧрди јӱрӱминде эҥ ырысту, јакшы јылдар деп темдектейт.

1980 јылда аймактыҥ тӧс јуртын Акташтаҥ Улаган јаар кӧчӱргендер, ол тоодо бастыра окылу иштеер ӧмӧликтер, партияныҥ райкомы, аймакисполком кӧчкӧн. Эјеме ончо ишчилериле кожо база Улаганга кӧчӧргӧ келишкен. Беш јылга јуук иштеп, Акташта артып калган айыл-јуртына, бала-барказына тартынып, јанып ийген. Аймакисполкомныҥ јааныныҥ ордынчызы Зоя Захаровна Кончубаева оны ижине каруулу, јакшы, эрчимдӱ ишчи деп, божотпос кӱӱндӱ болгон. Је эјем јӧпсинбеген. Оноҥ Акташта «Рудник» деп организацияныҥ «Продснаб» деп јаан магазининде садучыныҥ ижине кӧчӱринген. Мынайып тӧртӧн јылга улалган иштиҥ јолын ӧдӱп, амыралтага чыккан.
Кӱчи јеткенче ле Чибитте јуртап, јайгыда каникулдар ӧйинде јуулыжып келген баркаларын кӧрӱжип кичееген. Јанында Юра уулы, Римма келди јаантайын келип, кандый отурганын кӧрӱп салатандар.

Эмди, чала кӱчи јетпей барарда, Чибит барбай, городто кызыныҥ айылында јӱрет. «Кудай берген кызым» – деп, ол Ида керегинде айдат. Ида ӱредӱзиле медишчи кижи, эмдейтен беди, кичееп кӧрӧтӧн беди – керектӱ ончо немени эдип билер, энезин кол бажында алып јӱрет.

Эјем эмди де шулмус, чыйрак, тӧрӧӧн-туугандардыҥ ончо той-јыргалдарында туружат. Балалайкала ойноор, кӧп алтай кожоҥдор, частушкалар билер. Бисти бастырабысты јакшы јӱрзин деп, алкыштарын јаантайын айдып турат.

Эјемниҥ јаан уулы Юрий Михайлович Каятов эш-барааны Римма Николаевнала кожо Чибит јуртта јаткылайт. Эки уулду. Юрий Чибитте киномеханик, оноҥ Акташтыҥ јуртээлемтехниказында ла Акташтыҥ эмчилигинде тискинчи болуп узак јылдарга иштеп, амыралтага чыккан.

Владимир Михайлович уулы эзен јӱрерде, колхозтыҥ председатели, оноҥ ДРСУ-да, Акташтыҥ руднигинде иштеген.

Кичӱ балазы Ида Михайловна Горно-Алтайскта јадып, балдардыҥ эмчилигинде медсестра болуп иштейт.

Эјем баркаларыла бай кижи. Олор база башка-башка иштерде иштегилеп, калык-јонго тузазын јетирип јӱрет. Тӧрӧлин корып, СВО-до туружып турган барказы бар.
Јӱрӱмниҥ јаан јолын ӧдӱп келген эјебисти учурлу јажы толгоныла уткуп, омок-седеҥ кӱӱндӱ, эзен-амыр отурзын деп кӱӱнзейдис. Озогызын ойгортып, кожоҥ-кокырын куучындап, бистерге баш ла јозок болуп, ортобыста база да узак јӱрзин.

Любовь ТУДЕНЕВА