Алтайдын Чолмоны

Зоя Ередеева: «Јуу-чактыҥ кийнинде ӧйдӧ јаш тужым…»

16.12.2025

Алтай Республиканыҥ нерелӱ врачы Зоя Павловна ЕРЕДЕЕВА бистиҥ тергеениҥ су-кадыкты корыыры аайынча системазында јарым чактаҥ кӧп ӧйдиҥ туркунына иштеп јат. Улус оны билгир специалист ле кижи кӱӱндӱ эмчи деп билер. Је оныҥ јӱрӱмдик јолыныҥ башталганы јеҥил эмес болгонын кӧп улус билбес…
Ыраак алтай јуртта кӧп балдарлу биледе чыккан-ӧскӧн кижиниҥ јаш ӧйи јуу-чактыҥ кийнинде ӧйлӧргӧ келишкен: ол уур-кӱчтерди ле ченелтелерди ӧдӱп, бойыныҥ амадузына јеткен — врач болгон.
Бӱгӱн Зоя Ередеева бойыныҥ јӱрӱмдик јолы керегинде эске алыныштар бичийт — кычыраачыларды олордыҥ кезигиле таныштырадыс.

Корбо-Тал
Мен 1944 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 10-чы кӱнинде Кӧксуу-Оозы аймакта Горбуново јуртта чыккам. Совет јаҥ келердеҥ озо ол Корбо-Тал деп адалган. Крестьян биледе эҥ оогош бала болгом.
Качан Кадын суу кӧпчип, јараттарынаҥ ашса, суу бир канча ууламјыларла ага беретен. Андый јерлердиҥ јараттарында койу тал агаш ӧскӧн. Оныҥ да учун бу јерди Корбо-Тал деп адаган.

Адам
Адамныҥ ады-јолы Бааш Некоров, орустап — Павел (1900–1976 јј.). Ол эмдиги Ак-Сас (Банный) јурттыҥ јанында јаткан Мандибаевтердиҥ јаан угынаҥ. Революциядаҥ озо ӧйдӧ алтай улус кобы-јиктерде јаткан. Фамилиязы оныҥ адазыныҥ Нӧкӧр деп адынаҥ туулган. Адабыс билгирлери бийик ветеринарный фельдшер болгон — мындый специальностко таҥынаҥ бойы ӱренип алган. Андый уур-кӱч профессияга ол бойы канай ӱренип алганына эмдигенче кайкап јӱредим.

Јуу-чактыҥ кийнинде ӧйдӧ ороонды орныктырып, колхоз-совхозтор тӧзӧп, мал-аштыҥ тоозын кӧптӧдӧр керек болгон. Ол јылдарда мал-аш јеткерлӱ ооруларла оорып туратан, темдектезе, ящур деп оорула. Оныҥ да учун мал-аш оорыбазын деп, ветеринарный иштерди ӧйлӱ-ӧйинде ӧткӱрер керек болгон. Колхозтыҥ сок јаҥыс ветеринарына тӱни-тӱжи иштеерге келижетен. Ол улустыҥ сураганына качан да мойношпойтон, јаантайын ачык-јарык, јылу кӱлӱмзиренген јӱретен — адамды јерлештери тоогон.

Су-кадыгы кирелӱ болгонынаҥ улам ол јуу-чакка барбаган. Буттары оору болгон учун, колтайакту, ары-бери јайканып, тизелери эмеш бӱктелип калган, јарындарын тескери «таштаган» јӱретен. Адабыс ӧскӱс ӧскӧн — ада-энези та кандый да оорудаҥ улам јада калган, оны адазыныҥ эјези кичееп ӧскӱрген.

Ол јаштаҥ ала кенек те болгон болзо, оны кенек деп чотобогон, јеҥилтелерди тузаланбаган. Јуу-чактыҥ ӧйинде тылда бастыра улусла кожо теҥ-тай иштеген. Мал-аш кабырган, улустыҥ сураганыла мал-ашты эмдеп туратан, болужып јӱретен. Меге 4 јаш болордо, ол ӧскӧ биледӧӧн јӱре берген — бис ол јогынаҥ ӧскӧнис.

Энем
Энем Тонкур Тапасовна Некорова (1905–1988 јј.) ӧскӱс кижи болгон, эје кижиде ӧскӧн. Оныҥ билези југуш оорудаҥ улам бӱткӱлинче короп калган. Ол оору атыйланып, ал-камык улусты кородып турган ӧйдӧ энем тӧрӧӧн-тууган улуста айылдап јӱрген учун оору ого табарбаган.

Энемниҥ јӱрӱми тӱни-тӱжи иште ӧткӧн, качан да бош ӧй болбогон: он баланы азырап, чыдадар керек. Ол балдардаҥ јӱк ле тӧртӱзи эзен-амыр арткан. Ӧскӱс кысты кижиге эрте берип ийгендер. 17 јашту бойынча кыс бала чыгарган — мениҥ јаан эјем Тоняны. Баштапкы эш-нӧкӧри эрте божоп каларда, Чыкырт Тодошевле —отставкада полковник, Кӧксуу-Оозы аймакта јарлу Јалбаҥ Тодошевтиҥ (оны Мао Дзэдунныҥ бойыла тушташкан дежип туратан) аказыла кожо айыл-јурт тӧзӧгӧн.

Чыкырт неме керексинбес, чала јалкузымак кижи болгон учун бастыра иш-тош энемге келишкен. Тӧрӧӧн-туугандары энем оныла кожо кандый кӱч айалгада јатканын ла ого эки баланы чыдатаны јеҥил эмес болгонын кӧрӱп, оны јандырган. Оныҥ кийнинеҥ энем мениҥ адамга барарда, биле Корбо-Тал јаар кӧчкӧн.

Билениҥ балдары
Бис сенектӱ турада јатканыс. Бистиҥ ортодо эҥ јааны болгон эјем Антонида (1922–2017 јј.) оогош балдарды кичееп јӱретен. Ого јеҥил эмес болгонын соҥында оҥдоп јӱрбей.
Этти, сӱтти, мал-аштыҥ терелерин заготконторага табыштырала алган акчала биске кийим-тудум, конфеттер, сахар садып беретен. Энем јазап орустап билбес учун билени не-немелерле јеткилдейтени эјемге келишкен. Антонида јиит тужында колхозтыҥ озочыл ишчизи, койлор ӧскӱрер бригаданыҥ бригадири болгон. Ол ӧйлӧрдӧ мергендӱчилерди Москвада ВДНХ јаар баратан путевкала кайралдап туратан — эјебис ары барып јӱрген, мергендӱчилердиҥ Алтай крайда ӧткӧн слетторында кӧп катап турушкан.

Јажы јааны аайынча экинчи кижи Тарбан акабыс, орустап — Иван (1928–2015 јј). Јуу-чактыҥ ӧйинде ол јаан улусла кожо теҥ-тай иштеген. Соҥында јылдарда тыловиктиҥ јасак аайынча алатан јеҥилтелерин качан да тузаланбаган. Јажыла оогош, је сӧӧк-тайагы бек болгон учун, јуртта эр улус једишпей турганынаҥ улам, колхозто јылкычы болгон. Кезикте меге, оогош кызычакка, јаҥы ла ӱреткен эмдик адын берип, малдыҥ туура барып јаткан ӱӱрин бурып ийзеҥ деп айдатан. Меге атка минип јӱрери сӱрекей јарап туратанын билер болгон.

Иванныҥ ӱни сӱрекей јараш болгон! Ол ӧйлӧрдӧ бас-тыра улус пластинкаларды ойнодып угарын сӱӱйтен эмезе радиоло јарлу кожоҥчы Поль Робсонныҥ кожоҥдорын угатан. Иванныҥ ӱни оныҥ ӱнине сӱрекей тӱҥдеш болгон. Ол ӧйлӧрдӧ аҥылу кӱӱлик ӱредӱ алар арга болгон болзо, акам бийик једимдерге једер эди деп сананадым. Кайран јайалта анайып ла калас артып калган!

Ада-энем Корбо-Талдӧӧн Антонидалу ла Иванду кӧчӱп барган соҥында, мында Егор акам (1939–1996 јј.) чыккан. Ол база јаштаҥ ала иштеп баштаган. Школдо ӱренерин андый ла тыҥ сӱӱбеген, балыктаарын, омок атка минип, шуҥдура маҥтадатанын сӱрекей сӱӱйтен.

Георгий менеҥ беш јашка јаан ла школдо ӱренип турган болгон. Школго сукон галифелӱ, ак сатин чамчалу, кара кураанныҥ терезинеҥ кӧктӧгӧн кубанка бӧрӱктӱ (бӧрӱктиҥ тӧбӧзинде кызыл ӧҥдӱ ленталар кечиндире кӧктӧлгӧн) барып туратан. Уроктордоҥ јанып, сумказын таштайла, уулдарла кожо балыктап эмезе ӧркӧлӧп јӱре беретен. Ол тушта ӧркӧлӧр кӧп болгон: олордыҥ терезин закотконторага табыштырып, эдин ыштап, јип туратан. Андый этти јигеним санаамга кирбейт. Улус андый эт чемет оорунаҥ эмденерине болушту дежетен.

Акамды мени кожо алзын деп суразам — албайтан, уулчактар менеҥ кача беретен эмезе кезикте оогош таштарла шыбалап сӱретен. Кожо барзаҥ, ӧркӧниҥ ичегениндӧӧн уратан суу тажыжарыҥ дейтен. Ол тушта мен сӱрекей сӱӱнетем, олордыҥ јакылталарын чырмайып бӱдӱретем!

Мен школдо ӱренерге энчикпей туратам. Акам школдоҥ келеле, бичиктерлӱ сумказын салып койзо, бичиктериниҥ бирӱзин сумкадаҥ чыгарып, кычырарга умзанатам. Баштапкы класска барар ӧй једип келерде, мен бастыра таныктарды билер, кычырар аргалу болгом.

Бистиҥ малчылар мал-ажын Кастактуныҥ бажында јайым јерлерде јайладып туратан. Озо баштап энем, оноҥ ака-эјелерим мени малдыҥ јайлузындӧӧн апарза, койлор кабырыжып, арга-кӱчим јеткенче олорго болужып туратам. Кезикте эјем деремнедӧӧн курсактап тӱшсе, кедертинде јаҥыскандыра да конорго келишкен.

Јетијылдык школ
Баштапкы ӱредӱчим Лидия Никоноровна Ямышева меге кудайдый билдиретен. Оныҥ айткан кажы ла сӧзин сӱрекей лаптап угарым, кулактыҥ кырыла ӧткӱрбейтем: партаныҥ кийнинде канай отурар, канцелярияныҥ эдим-јазалдарын канай тузаланар керек… Темдектезе, карандашты эмезе ручканы бойынаҥ 20 сантиметрдеҥ ас эмес кирезинде тудар керек, олордыҥ учы кижиниҥ јарды јаар ууландырылган болор учурлу. Ол ээжиле эмдигенче башкарынып турум.

Бисти ӱредер тушта ару бичиирине јаан ајару эдилген. Ол ӱйе улустыҥ бичигени сӱрекей јараш ла кычырарга јеҥил.

Баштапкы класста ӱч кижи ӱренгенис — Шура Сивкова, Леня Тузиков ло мен. Леняла кожо бир партада отургам. Оныҥ таай эјези ого 18 ӧҥдӱ карандаштарды та кайдаҥ да садып экелерде, ӧҥдӱ карандаштарды баштапкы катап ол тушта кӧрӱп турбай!

3-чи класста ӱренип турарымда, школдо јаҥыјылдык утренник ӧткӱрилген: јакшы ӱредӱм учун меге јаан сый берген — чачактарлу, кара-ак ӧҥдӱ арчуул. Ол тушта кандый тыҥ сӱӱнгенимди бичип те болбозым!

5-чи классты ӱренип божодорымда, бистиҥ јетијылдык школды баштамы школ эдип салган. Биске дезе Алтыгы-Оймондогы орто ӱредӱлӱ школдо ӱрензин дешкен. Јаскыда ла кӱскиде, сооктор келгенче, кажы ла суббот сайын эмезе неделениҥ ортозында кӱнде айылга јетире 10 километр јол ӧдӱп, Теректушка деп суучакты кечерге келижетен. 20 километрдеҥ кӧп јол ӧткӧн кийнинеҥ ӱренер де арга-кӱч јок болуп каларыҥ.

9-чы класска кӧчӧримде, Алтыгы-Оймондогы школды јетијылдык школ эдип салган. Биске оноҥ ары Корбо-Талдаҥ 18 километр ыраагында Кӧксуу-Оозы јурттагы орто ӱредӱлӱ школдо ӱренгер дешкен. Је нениҥ де учун менде анда ӱренер кӱӱн чек јок болгон. Деремнеде артар кӱӱн болбогон, кандый да јаҥыртуга тартылгам. Је кандый јаҥыртуга — онызын ол тушта оҥдобой тургам…

Салымга учурлу, јарт эмес телекейге алтам
Мен областьтыҥ национальный школына самара бичип, кожо угузу бичик ле 8 классты божоткон ӱредӱм керегинде кере бичикти аткарып ийгем. Эмди сананзам, «деремнеде таадакка» деп самарадый.

Јай тӱрген ӧдӧ берген, је самарага каруу јок. Ол ло тушта мен јарт эмес телекейге алтам эдер керек деп шӱӱлтеге келгем…

Куран айдыҥ 28-чи кӱнинде эртен тура ойгонып келеле, кала јаар барарым дегем. Энем бӱтпеген: «Кайдӧӧн ол барар! Кӧксуу-Оозы јурттаҥ ары кайда да болбогон». Је мен јолго чыккам. Кийимнеҥ нени де албагам: платьелӱ, колдорымда — кейс бӱдӱмдӱ «балетка».

Озо баштап аймактыҥ тӧс јуртына једер керек. Ол јаар тӧс јолло јойу барып јаткам — таныш эмес јаҥы јӱрӱмге… Сӱрекей сӱӱген энем ле оогош јеен кызычак мени ӱйдешкен. Мен кайра кӧрбӧгӧм, нениҥ учун дезе кайра ла кӧрзӧм, кайдаар да барып болбозым. Энем кийнимнеҥ кыйгырып турган: «Кайра јан! Койлор кабырарыҥ, койчы болорыҥ. Мынаҥ барган улустыҥ бастыразы кайра јанып келет!»

Кӧстӧрим јашталып турган, чындап та, кайдӧӧн барып јатканымды бойым да билбезим! 7-8 километр јерди ӧдӱп ийеримде, мениле кожо школдо ӱренген нӧкӧримниҥ энези мени абра јеккен атла јаба јеткен. «Кайдӧӧн барып јаткаҥ?» деп кайкаганду сураган. Јартап береримде, мени јанына отургузала, Кӧксуу-Оозына јетирген. Оноҥ ол кала јаар барарга турган шоферды (оныҥ таныжы болуптыр) меге таап, мени јетирип салзын, школды ла калада ӱӱрем јаткан јерди табарга болужып берзин деп јӧптӧжип ийген. Ол учун ого сӱрекей јаан быйан! Мени јуу ӧйиниҥ «полуторка» деп кӧлӱгиниҥ кабиназыныҥ ичине тискинчиниҥ јанына отургузып ийерде, бис атанганыс.

Јол уйан, оро-оҥкокторлу учун араай маҥтатканыс — бир саатка 25-30 километр скоростьло. Ол кӱн бис јӱк ле Кан-Оозына једип, анда коночылыкта конгоныс. Эртезинде кӱнде эҥир кирезинде Горно-Алтайскка јеткенис.

Каланы Майманыҥ тӧҥиниҥ ӱстинеҥ кӧрӧримде, сӱрекей јараш — мындый кӧп отторды јӱрӱмимде баштапкы катап кӧргӧм! Мен ӱӱремди табып, анда конгом. Эртезинде школды бедиреп баргам. Кӧрӧр болзо, ол эки кат, јарык ӧҥдӱ, јаан кӧзнӧктӧрлӱ, јараш тура болуптыр. Школды айландыра јерди јерлик розалар кееркедет, клумбаларда кӧп чечектер ӧзӱп турган эмтир. Бу јарашты кӧргӧн кийнинеҥ школдыҥ туразына кирип, директордыҥ кыбын бедиредим. Оныҥ кыбыныҥ эжигиниҥ алдына чала алаатыган айас тура бердим…

Кара костюмду таныш эмес кижи

Кенетийин мениҥ јаныма очкилерлӱ, чачын кыскарта кайчылап салган, кара костюмду ла ак чамчалу кижи токтой тӱшти. Ол мени лаптап кӧрӱп, сурады: «Сеге не керек, кызычак?» Мен бу школдо ӱренерге турум деп айда салдым. Ол кӱлӱмзиренип кӧрӧлӧ, мениҥ колго кийип алган оогош чазымга ајару этти. Секундтарды кӧргӱзер стрелкалу бу часты мен јайгыда кичӱ скотник болуп иштеп турала алган ишјалымла садып алгам. Ол тушта андый частар јаҥы-јаҥы ла табылып турган ӧй. «Кӧргӱзип ийзеҥ?» — деп, ол сурады. Часты ого береримде, ол оны бастыра јанынаҥ лапту шиҥдеп кӧрӧлӧ, кайра јандырып берген. Кийнинде ӧйлӧрдӧ уккан болзо, бу кижи частарды шиҥдеп, јазаарын сӱӱйтен болгон эмтир.

Оноҥ ол таныш эмес кижи бойыныҥ кабинедине кычырып, меге бу школдо ӱренериҥ деген. Оогош тилбек чаазынга интернаттыҥ јаанына меге јадар јер берзин деп бичип берген. Ол тушта мениҥ сӱӱнгеним коркышту! Бу кӱннеҥ ала мен областьтыҥ национальный орто ӱредӱлӱ школыныҥ ӱренеечизи боло бергем. Ол таныш эмес кижи школдыҥ директоры Василий Константинович Плакас болуптыр.

Мени туй ла јакшы ӱренип турган, орустап аайлу-башту куучындажып билер балдардыҥ 9-чы «А» клазына бичип салгандар. Класстыҥ башкараачызы Елизавета Ивановна Завозина болгон, ол биске немец тилдиҥ урокторын ӧткӱрип туратан. Географияныҥ ӱредӱчизи Алла Васильевна Щербинина болгон, орус тилдиҥ ле литератураныҥ — Зоя Сергеевна Казагачева, тӱӱкиниҥ — Екатерина Семеновна Агеева. Јаан класстарда математикага Василий Константинович бойы ӱреткен. Бистиҥ ӱредӱчилерис кандый тыҥ, билгирлери бийик улус болгон! Олор бойын ишке бӱткӱлинче беринип туратан, ӱренчиктерине бек-быжу билгирлер берген.

Ырысту ӧй
9-чы класста ӱренип турала, бис Зоя Сергеевнаныҥ башкарганыла Л. Толстойдыҥ романы аайынча «Наташа Ростованыҥ баштапкы балы» деп мини-спектакль белетегенис. Бистиҥ бал сӱрекей јараш болгон! Костюмдарды Культураныҥ туразынаҥ (ол тушта драмтеатр јок) алганыс.

10-чы класста орус тилдиҥ ле литератураныҥ урокторын Любовь Степановна Пустогачева ӧткӱрген.

Јайалталу математик Василий Константинович бойыныҥ ӱренчиктериниҥ аргаларын јакшы билер болгон. Ол бис-ти улусла куучындажарына, ар-јӧӧжӧгӧ чебер болорына таскаткан. Ӱренчиктерди арбаганын качан да кӧрбӧгӧм. Уроктордыҥ ортозында перемендер болзо, ол јаантайын ӱренчиктердиҥ ортозында јӱргенин кӧрӧриҥ.
Мен гуманитар билимдерге тартылып туратам, орус тилдиҥ ле литератураныҥ урокторы јарайтан.

Кезикте Василий Константинович мен отурган партага јууктап, кандый бир задача-јакылтаны канай бӱдӱретенин тетрадиме бичип беретен. Оныҥ почерки оогош, је јарт, бичигени чокум ла линейкадый тӱс болгон.

Аппаратуралу кабинет школдыҥ 2-чи кадында толукта болгон, оныҥ тӱлкӱӱри — јаҥыс ла директордо. Субботтордо кабинетти ачып, техниканы чыгарарын јарадып ийетен — бисте бије-танецтер болотон! Очкизиниҥ шилдери јалтырап, колдорын тӧжине карчый-терчий салып, бойыныҥ балдарына эрке кӧрӱп туратан. Бије-танецтиҥ кандый кӱӱзин тургузарын ол бойы башкаратан. Ол јанарга меҥдебейтен, бис тойо бијелеп алганча ла јетире кожо болотон. Бис ол ӧйдӧ вальс, полька, краковяк, падеспань, танго бијелеп, танцевать эдип туратаныс.

Литература аайынча бистиҥ практиканттарды, келер ӧйдӧ јарлу поэттер ле бичиичилер болгон Валерий Иванович Чичиновты, Георгий Владимирович Кондаковты ундыыр арга јок. Олор кандый јараш ла јайалталу болгон!

Кӱскиде бистиҥ школ куманакты јуурына болужып туратан. Куманактыҥ кӧбизин Суску јурт јаар апаргылайтан. Тал-тӱште бисти азыраарга флягаларда сӱт, колбаса, сыр, калаш экелетен — бастыразыныҥ чыҥдыйы јакшы, амтамду ла арбынду болотон.

Медицинага јол
Школдыҥ кийнинеҥ мен Барнаулдӧӧн мединститутка кирерге баргам. Конкурс јаан — бир јерге беш кижи. Горно-Алтайсктаҥ бис јети кижи једип барганыс, ол тоодо медучилищени божодоло, су-кадыкты корыырында иштеп ийген улус (Тамара Карамаевна Кудирмекова). Анайда ок черӱниҥ службазын ӧдӧлӧ, ӱредӱге кирерге турган улус база болгон. Андый улусты ӱредӱге конкурс јогынаҥ алып туратан, олордыҥ бирӱзи Николай Павлович Колос — соҥында невролог болгон.

Меге ле Горно-Алтайсктаҥ барган база бир канча кижиге ӱредӱге кирерге баллдар јетпей калган — бисти албаган. Је сыгын айда телеграмма алгам: партияныҥ обкомына тӱрген-тӱкей келзин! Не болгон? Кӧрӧр болзо, партияныҥ обкомыныҥ качызы Ольга Ивановна Тартыкова су-кадыкты корыырыныҥ системазына национальный кадрларды кийдирери керегинде сурак тургускан болуптыр. Мынайып бистиҥ бастырабысты баштапкы курска алгандар.

Баштап тарый ӱредӱ кӱчсимек болгон, не-немелер аларга акча јок — стипендия тӧлӧбӧй турган. Георгий акамга аткарган самарамныҥ бирӱзинде менде кӱскиде кийер кийим јок деп бичигем. Бир канча ӧйдӧҥ акам 300 салковой акча кӧчӱрип ийген. Адресатка деп јолдыкта бичилген јетирӱде бу акчаны оныҥ ротазыныҥ солдаттары меге јууп берген деп бичиген. Бу акчала бойыма тон садып алгам.

Баштапкы ла экинчи курстарда бис бошпок болгоныс, нениҥ учун дезе кӧп сабазында калаш, каарып койгон картошко јигенис ле тату чай ичкенис. Студенттердиҥ ашканазында ажанганыс: 20 акчага 100 грамм каймак, калаш ла чай алатаныс. Оноҥ меге стипендия тӧлӧп баштагандар: баштамы курстарда — 22 салковой, јаан курстарда — 28 салковой.
1969 јылда мен Алтайдагы государственный мединститутты ӱренип божотком. Колдорымда јаҥыс ла диплом эмес, је анайда ок баштапкы уулчагым болгон. Балам 5-чи курста ӱренип турарымда чыккан. Эш-нӧкӧрим Тимофей Янганович Ередеев — педагог, Оҥдой аймакта Кичӱ-Јаламан јурттыҥ кижизи.

Ӱредӱниҥ кийнинде распределение аайынча мен Оҥдой аймактыҥ эмчилигинде инфекционист болуп иштеер учурлу болгом. Је билелик айалгалардаҥ улам мени Ийиндеги участковый эмчиликтиҥ баш врачы болзын деп аткарган, эш-нӧкӧрим Ийиндеги сегисјылдык школдыҥ директорына кӧстӧлгӧн.

Ийин јурт ол ӧйдӧ аймактыҥ ла бӱткӱл областьтыҥ јадын-јӱрӱминиҥ тӧс јери болгон деп айдарга јараар. Мында јонјӱрӱмдик учурлу кӧп тоолу организациялар иштеген. Темдектезе, 18-чи таҥмалу СПТУ механизаторлорды, шоферлорды, комбайнерлорды ла ӧскӧ дӧ специалисттерди белетеген. Јуртта ДРСУ, ЧВТ (Бийсктиҥ автофилиалы), 25 орынду эмчилик, школ болгон, оноҥ черӱчил бӧлӱк турган.

Ийиндеги территориальный участокко Јаан ла Кичӱ Јаламандар, Кӱпчеген, Јодро, Инеген, Ийин ичи, Инюшка јурттар кирип туратан. Јуртта почта ла балдардыҥ сады иштеген. Эмчиликтеги 25 орын качан да бош болбойтон. Эмди ол медучреждениениҥ јеринде амбулатория туру. Училище эмди јок, јурттыҥ ортозында кӧзнӧктӧри куру эки кат тура туруп јат — бомбалаштыҥ кийнинде ошкош. Јурттыҥ оромдорында 70-чи ле 80-чи јылдарда ошкош јӱрӱм кайнабайт.

Врачка записка
Јылдыҥ јылу ӧйинде малчылардыҥ ыраак тайга-таштагы јайгы турлуларында койлор ло уй-мал кабырып турган улуска барар керек болгон. Бир катап бис врачтаҥ ла јоруктап јӱрӱп аш-курсак ла јадын-јӱрӱмге эҥ керектӱ товарлар садар садучынаҥ турган группа тӧзӧгӧнис. Ары јанынаҥ учурал болуп, бисле кожо ол ӧйдӧ јарлу болуп калган бичиичилер ле поэттер Аржан Адаров ло Александр Ередеев барган.

Бистиҥ јол-јоругыс Јайлукуш, Кадрин ле олордыҥ јанында јерлер јаар болгон. Боочылардыҥ бирӱзине чыгып барарыста, јолдо узун ла јоон агаш јаткан. Оныҥ тежигине балазы оорып турган билеге келзин деп бичип салган чаазын салып койгон эмтир.

Бу мындый кайкамчылу учурал… Ол тушта телефондор јок, је мен, эмчи кижи, турлулар сайын јӱрӱп турганым керегинде јетирӱ кедертиндеги койчыларга ла уй кабыраачыларга јеткен болуптыр. Олор мен качан барарымды билип, андый записка артыскан. Врачка мындый тоомјы эткен, иженген учурал јӱрегимде ундылбай арткан. Бистиҥ албаты кӱндӱзек, ачык-јарык кӱӱн-санаалу — улус јанынаҥ меге тоомјы болгонын эмдигенче сезип јӱредим. Ийинниҥ бастыра албатызына јаан быйан!

Алтайдыҥ јаражын, оныҥ албатызын кӧрӱп, кижи кандый тыҥ сӱӱнет! Мен олорло колбулу болгонымды сезип, билеримче болужып јӱргеним база јаан ырыс ла сӱӱнчи. Мен јаантайын јерлештеримди ле эмчиниҥ ижин сӱӱп иштегем.