Алтайдын Чолмоны

Алтайын ла калыгын сӱӱген алып-баатырларыс

29.12.2025

Ӧдӱп јаткан 2025 јыл ороонныҥ президенти Владимир Путинниҥ Јакааныла Тӧрӧлин корыычыныҥ јылы деп јарлалган. Шак оныҥ учун «Алтайдыҥ Чолмоны» эл газетте Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандар керегинде эске алыныштар элбеде јарлалат.

Улу јууныҥ да кийнинде јылдарда бистиҥ алтай эрлерис јуучыл молјузын башка-башка талаларда ак-чек бӱдӱрген, орооны учун турумкай тартышкан. Бу алыптардыҥ ортозында Афганистанда, Чечендеги, Кавказтагы да јуучыл керектерде турушкандар кӧп. Јалтанбас уулдарыс тургуза ӧйдӧ аҥылу јуучыл операцияда туружат, олор учун јӱректерис шимирейт.

Је бу ла амыр-энчӱ јӱрӱмде де јеткер-јарамас боло берзе, бистиҥ уулдарыс болушка келет, канча улустыҥ јӱрӱмин аргадайт, бойыныҥ јӱрӱмин карамдаарын да ундуп, оморкогодый кылык-јаҥ кӧргӱзет. Арга-кӱчтӱ, болушчаҥ кӱӱндӱ, Тӧрӧлин ле калыгын сӱӱген алып-баатырларыс бистиҥ ортобыста деп билип јӱрели. Олордыҥ кажызыныҥ ла эткен јалтанбас кереги керегинде айдар, бичиир керек. Кажы ла алган кайралдыҥ баазы солдаттыҥ јӱрӱмиле теҥ болгон деп, јаш ӱйе билип турзын.

Тӧрӧлин корыычыныҥ јылында алтай калыктыҥ бастыра јӱрӱмин Тӧрӧлине учурлаган база бир чындык уулы керегинде куучын јолду болор. «Јакшы сӧс – јарым ат» деп, алтай улус тегин айтпаган.

Аргымак кулуны,
Аданыҥ уулдары.
Эрјине кулуны,
Элдиҥ уулдары.

Бӱгӱн бис јӱрӱминде јуучыл јол талдап, Јайаанныҥ берген јӱрӱмин ак-чек јӱрген, ада-энезиниҥ, алтай эрдиҥ јакшы адын чыгарган Кызылов Владимир Дмитриевич керегинде эске аладыс. Эзен-амыр jӱрген болзо, быјыл ол 60 jашту болор эди, је ада-ӧбӧкӧниҥ алтайына јӱре бергени эки jыл боло берди.

Владимир Дмитриевичти јуук улузы, јерлештери Ырысту деп адаган. Кару аказы, ада-энези керегинде сыйны Раиса Дмитриевна Баркышева јылу эске алынат: «Адам таҥды сӧӧктӱ Кызылов Дмитрий Еченович, Кӧзӱл jуртта чыккан-ӧскӧн, энем ара сӧӧктӱ Иртаева Людмила Сюнюшевна, Кара-Суудаҥ. Олор XXI-чи партсъездтиҥ адыла адалган колхозто уй да, кой до кабырган иштеҥкей улус болгон. Ада-энемде бис, кожо чыккандар, беш кижи. Мен тӧрт акамныҥ јаҥыс сыйны болорым, олордыҥ ортозында эркетенде чыдаган кижи. Бистиҥ билебис jаан, јадыны јакшы ла нак, токуналу болгонын јаанап келеле оҥдойдым.

Адам бастыра уулдары jуучылдар болзын деп амадаган. Ӱч јаан уулына военторгтоҥ офицерлердиҥ фуражкаларын садала экелгени санаама кирет. Jе јуучылдыҥ jолын jаҥыс ла Ырысту акам талдап апарды.

Адам 45 jаштуда jеткердеҥ улам эрте божоп каларда, энем албаданып, бастырабысты ӱредип алды, колго-бутка тургусты. Мен сананзам, балдары энемниҥ jымжак кылык-jаҥын тӧзӧгӧн. Акаларым jымжак, јобош кылыкту, улуска ачык-jарык кӱӱн-санаалу болгондор.

Ырысту акам айыл-jуртты jарандырар, арутаар, курсакты jӱзӱн-jӱӱрлеп белетеер, кӧктӧнӧр кылыгыла бастыразынаҥ аҥыланган. Мен јаш тужымда акам кыс болгон болзо кайдар, кижи эjелӱ болор эди деп сананатам.

1982 jылда 4-чи класска национальный школго ӱренип барарымда, бастыра jаан класстардыҥ балдары ондо ӱренген Акчабай ла Ырысту акаларымды билер болгон. Анчада ла 9-чы, 10-чы класстардыҥ уулдары: Бабанов Армен, Абраимов Женя, Теркишев Юра, Минаков Эркен меге Ырыстуныҥ сыйнызы деп карузып тургулайтан. Амыраар кӱндерде киного до апарып, городтыҥ столовыйында да азыраганын јылу эске алып јӱредим. Олор меге «Рая, сениҥ акаларыҥ талдама уулдар, олор биске сӱреен болушкан» деп айдып туратан. Акаларым ажыра мен аҥылу кичеемелде јӱргем ине.

Акаларым уур атлетикала сӱреен jилбиркейтендер. Бистиҥ айылда јаантайын олордыҥ нӧкӧрлӧри јуулыжар. Кӧзӱл јуртыстыҥ уулдары келип, штанга, гиря кӧдӱргилейтен. Ырысту акам студент болуп турарда, уур атлетикага јилбӱзин онон ары улалткан. Бистиҥ jердиҥ Торушев Семен Тӧгӱнчинович, телекейде болуп турган керек-јарактарла jилбиркеер, кӧп кычырар, радио «Маяк» угатан кижи, бир катап мынайда куучындаган: «Сениҥ Ырысту акаҥ Барнаулда медицинский институттыҥ студенти болуп турарда, Алма-Атада СССР-дыҥ чемпионадында пятиборьеле студенттер ортодо чемпион болуп чыккан. Ол cӱреен бийик кайрал. Ол керегинде радио «Маяк» jарлады». Оныҥ оморкоп турганы билдирген.

Ол jеҥӱ Ырысту акамныҥ jаан алтамдарыныҥ башталганы деп сананадым. Ол кемзинчек кижи ине, биске jедими керегинде айтпаган да, кижи канайып мактанатан деп айдар болгон.

Акам бистиҥ бастырабыска болушкан. Мен билемле городко кӧчӱп, 1997 jылда jаҥы тура тудуп турарыста, Ырысту акам база jаан болужын jетирген. Спецназтагы кожо иштеп турган нӧкӧрлӧриле тураныҥ фундаментин уруп, баштапкы этажты тударга болушканын кижи ундыйт эмеш пе.

Оныҥ јӱрӱми кыска да болзо, jаркынду болгон. Ижинде ол jаан тоомjыда болгонын билерис, јуучыл нӧкӧрлӧриле куучынынаҥ, кожо јӱргенинеҥ билдиретен.

Акам ӱч кысту ла бир уулду болгон. Билелик јӱрӱми келишпеген де болзо, оору-jоболго до бастыртып турарда, балдарын бойы кичееп кӧргӧн. Ол балдарын бастыра јӱрегинеҥ сӱӱген кару ада болгон».

Владимир Дмитриевичтиҥ кижилик кылык-јаҥы, улуска ачык-јарык болгоны, тӧрӧлчи кӱӱни јаш тужынаҥ, билезинеҥ келгени иле сезилет.

Кӧзӱлим – адалар јӱрген алтайым,
Кӧзӱлим – эркелеткен энейим,
Кӧзӱлим – карузыган албатым,
Кабай jерим.

Тӧрӧл јурты керегинде бу сӧстӧрди Кӧзӱлдиҥ школында орус тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи болуп иштеген Казакбаева Роза Николаевна бичиген. Адалар јӱрген алтайы, энелер јайкаган кабайы кижиниҥ кылык-јаҥында, јӱрӱмдик јолында изин артыргызар дегенинде алаҥзу јок.

Владимир Дмитриевичтиҥ чыккан-ӧскӧн Кӧзӱл јуртыныҥ тӱӱкизи байлык. Јурттыҥ ады ара сӧӧктӱ Ак-Бӧкӧ деп алып-баатырдыҥ адыла, Джунгария каандык тужында циндерге удура болгон калыктыҥ тӱӱкизиле колболу деп айдыжат. Ара сӧӧктӱ таайларынаҥ бӧкӧ, јеҥил айак, турумкай кылык ого тӱшкен ле болор. «Энегер ара кижи, Ырысту таай эне угын тартынган, тӧс таайларыныҥ кӱчтӱзин алган Кӧзӱлдиҥ баатыры, угы-тӧзи ӧҥжӱк кижи» деп, аралардыҥ келди Ай-Сылу Ютееваныҥ оморкоп айтканы база аҥылу.

Кӧзӱлде кичинектеҥ ала кожо ойноп, школдо кожо ӱренген нӧкӧри Максим Ютеевтиҥ эске алынганыла, уроктор божозо ло, олор сыр jӱгӱрӱкле, салкындый учуп, Ырыстуныҥ ада-энези койлогон турлуга, Балкастуга, jеде конгылайтан. Нӧкӧриниҥ буурзак, кандый ла айалгада болужып ийер болгонын, черӱде кожо турганын, оорый берерде, Ырысту ого канайда болушканы керегинде, Барнаулда студент те ӧйин Максим јылу эске алынат. «Jилбӱлерис jаҥыс болгон, экӱ jӱгӱрип, футбол ойноп, чой кӧдӱрип туратаныс. Ончо немеге jилбиркек, албаданчак, эткен ижи чыҥдый нӧкӧр болгон» — деп айдат.

Кырлык jурттаҥ бӧлӧзи Раиса Михайловна Айтпасова: «Ырысту бӧлӧм jаштаҥ ала буурзак, тӧп болгон. Ада-энезине, кожо чыккандарына ла болужар, мениҥ де балдарыма болужатан. Энезине сӱреен кару бала болгон» — деп куучындайт.

«Аш кылгада — бала jашта» деп, алтай улустыҥ кеп сӧзи тегиндӱ айдылбаган.

ОНСШ-та кожо ӱренген нӧкӧрлӧриниҥ эске алыныштары

…Мӧҥкӱ јылдыстар бисти бедиреп,
Кӧк теҥериде типилдеп мелтирейт.
Чаҥкыр тууларда јайым салкындар
Адысты адап, кӱӱлеп ӧткӱлейт,
Уктыҥ ба, најым?..
                                          А. Адаров

Бэлла Татукова: «Тӧрӧлин корыычыныҥ јылыла колбой, бир класста кожо ӱренген нӧкӧрис Ырысту Кызыловты јылу сӧстӧрлӧ эске алар кӱӱним бар. Ырысту бистиҥ санаабыста ол ло јалакай, јымжак, јарык, ак санаалу бойы артып калган. Кожо ӱренген уулдарыс бистиҥ акаларыска-карындаштарыска бодолду, кандый да ӧйдӧ болушка келер, корый алар.

Бистиҥ Ырыстуны бир кӧрзӧҥ, черӱде, оноҥ мединститутка ӱренерге кирген турар, ойто кӧрзӧҥ, службада, оноҥ угар болзо, подполковникке јеткен турар. Эки јуу-согушта турушкан: баштапкы Чечен кампанияда, оноҥ экинчизинде. Онойдо ок спецназтыҥ ла СОБР-дыҥ тооломында ороонныҥ тап-эригин корыган.

Ол чындык, быжу нӧкӧр, оныла кожо кайуга да барарга јараар, кандый да ӧйдӧ болушка келерге белен болгон. Јӱрӱмнеҥ эрте барганы карамду, службазынаҥ улам билелик јӱрӱми де келишпеген, је ол эр кижиниҥ бӱдӱретен молјузын бӱдӱрип салган — тураны туткан, балдарын чыдадып койгон.

Ырысту нӧкӧристи бис качан да ундубазыс. Јымжак, јалакай кылык-јаҥыла, јылу кӱлӱмјизиле, јобош эрмек-куучыныла ол ӱргӱлјикке бистиҥ јӱректеристе».

Борис Джилеков: «Бис бир комнатада кожо jaтканыс. Ырысту, ачык-jарык, омок, болужарга jаантайын белен нӧкӧр болгон. Бийик јамылу, бийик кайралдарлу јуучыл».

Самыр Чурпанов: «Мен Ырыстула кожо уур атлетиканыҥ секциязына jӱргем. Ончо ченелтелерди сӱреен jакшы бӱдӱретен, тазыктыраачыбыс Токтубаев оны мактап, Володянаҥ тем алыгар деп айдатан».

Коля Содоноков: «Ырыстуныҥ база бир јайалтазы – коо ӱниле јараштыра кожоҥдооры, «Березовый сок» деп кожоҥды 8 Мартка учурлай кожоҥдогоны сагыжыма кирет».

Эльза Кузукова: «Ырысту јалакай, турумкай, чыдамкай, класстыҥ јӱрӱминеҥ туура артпайтан. Анда баштак јок болгон, оныҥ да учун јаҥыс јакшызы санаама кирет. Улуркабас, бийиркебес».

Јуучылдыҥ јолын талдаган

В. Д. Кызылов 1983-1985 јылдарда черӱчил молјузын бӱдӱрип, 1987-1992 јылдарда Алтай государстволык медициналык институттыҥ Томсктогы јуучыл-медициналык кафедразында ӱренген. Бийик ӱредӱни алган соҥында, ӱч јылдыҥ туркунына Амур областьта ла Оренбург калада десант черӱде провизордыҥ ижин бӱдӱрген.

Тӱндӱк Кавказта болгон јуучыл керектерде ол 1995 јылдаҥ 2011 јылга јетире турушкан, милицияныҥ подполковниги деп јамылу алтай эр болор. Аҥылу јакылтаныҥ «Эдельвейс» ле СОБР деген спецназ бӧлӱктеринде јуучыл врачтыҥ ла сапердыҥ молјузын ак-чек бӱдӱрген. Аҥылу јакылталу бӧлӱкте службазы ӧйинде Тӱндӱк Кавказ јаар јарым јылдаҥ он катаптаҥ кӧп командировкада болгон.

Владимир Кызылов Чечен Республиканыҥ јеринде ӧткӧн контртеррористический операция ӧйинде јалтанбазы ла јана баспазы учун, Россия Федерацияныҥ эл тергеелик јилбӱлерин корыыры аайынча служебно-јуучыл јакылталарды јӱрӱмине јеткерлӱ айалгаларда једимдӱ бӱдӱргени ле бийик профессионализми учун государстволык ла ведомственный кайралдарла канча катап кайралдаткан: Суворовтыҥ медалиле (2002 ј.), «За заслуги перед Отечеством» орденниҥ II степеньдӱ медалиле (2004 ј.), «За доблесть» деп эки медальла (2000, 2001 јј.), «За отвагу» эки медальла (2006, 2007 јј.). Россия Федерацияныҥ Тӱндӱк-Кавказ тергеезинде токыналу ла амыр-энчӱ айалганы јеткилдееринде оперативно-служебный ижиндеги бийик кӧргӱзӱлери ле турумкай ла тузалу ижи учун Урус-Мартановский районныҥ јуучыл комендантыныҥ Грамотазы (2004 ј.), РФ-тыҥ МВД-зыныҥ министриниҥ молјузын удурумга бӱдӱреечизиниҥ Быйанду самаразы (2006 ј.), МВД-ныҥ Алтай Республика аайынча бӧлӱгиниҥ Кӱндӱлӱ грамотазы (2008 ј.) берилген.

Амыралтага милицияныҥ подполковниги званиелӱ чыккан. Амыралтага чыгала, Владимир Горно-Алтайскта јаткан. Балдарын тӧрӧл јерин баалап, сӱӱп јӱрерине, тӧрӧлчи кӱӱндӱ болорына, Россияныҥ черӱзиниҥ ат-нерезин ле магын тоорына оогоштоҥ ала таскаткан. Горно-Алтайск каланыҥ школдорында ӧткӱрилип турган јуучыл-патриотикалык кӧдӱриҥилерде эрчимдӱ туружатан.

Јакшы кижиниҥ байлыгы — нӧкӧрлӧри. Ижинде, нӧкӧрлӧри ортодо ол јаан тоомјыда болгон. Владимир Дмитриевичти эбире чындык нӧкӧрлӧри курчаган.

Аҥылу јакылтаныҥ «Эдельвейс» деген бӧлӱгиниҥ јааныныҥ ордынчызы подполковник С. И. Евсеевтиҥ эске алынганынаҥ: «Кажы ла ӧмӧликте тоомјызы јаан, айткан сӧзин ончо улус угар кижи болот. Бистиҥ «Эдельвейсте» мындый кижи Владимир Дмитриевич болгон. Оны јаан таныктаҥ Кижи деп айдарга јараар. Оныла кожо иштеерге, куучындажарга ончобыс кӱӱнзегенис. Ачык-јарык кылык-јаҥыла аҥылу, танылу кижи деп айткадый.

Ол бисте медишчи болгон, оныҥ куулгазынду сумказында бастыра эмдер бар. 1990 јылдардыҥ учкары ла 2000 јылдарда эмдерле де коомой айалга болгон ине. Эм-туска берилген бир эмеш акчага керектӱзин алатан, је кӧп туштарда эмди бойыныҥ акчазына алатанын билгенис. Командировканаҥ јанып келеле, балдарыс оорый бергенде, ойто ло Дмитричти алдыртарыс, сумказын тудунган једип ле келер. Болужарга ол јаантайын белен болгон. Кӱӱни јаан, карам деп неме чек јок нӧкӧрис. Бот, јӱрӱмимде меге мындый кижиле кожо иштеп, кожо служить эдерге ырыс келишкен.

Дмитричтиҥ физбелетенижи бийик кеминде болгон. Спортзалда тренировкада бис турникке 20 катап тартынзаас, ол дезе 24 килограмм гиряны ичине илип алала, 20 катап тартынар, бу ла ӧйдӧ 90 градус толукты тудатан. Ээжиниште, колдомдожып согужарында, јеҥил атлетикада, единоборстводо, футболдо, волейболдо ло спорттыҥ ӧскӧ дӧ бӱдӱмдеринде ол баштапкы болгон. Спортло маргаандарда турушса, нӧкӧрлӧрин јаантайын јӧмӧп, болужып турар. Арыыр-чылаар деп неме билбес, тазыктырынышта бойына јаан ченелтелер тургузып, ончозын бӱдӱрер.

Билезине кару болгон, бис оны јакшы билерис. Ӱйиниҥ оору карган энезин уулы ла чылап кичееп, кийимин јунуп, азырап турганын кӧргӧнис. Балдарына сӱреен кару ада, олорды тыҥ сӱӱген. Кӱӱни јайым, ачык кижи, оныҥ ачынып-кородоп, ачынатып, мекеленип турганын качан да кӧрбӧгӧм. Бот, бистиҥ Дмитрич ондый кижи болгон!»

Јуучыл молјуны кожо бӱдӱрген база бир нӧкӧри А. В. Пановтыҥ айтканыла, Чечен јери јаар баштапкы командировказына Владимир Дмитриевич, ого акча тӧлӧбӧс деп биле-тура, медик стажер болуп барган. Ол тушта старший лейтенант болгон. 22-24 јашту уулдар оны тооп, Дмитрич деп адагандар. «Кардымныҥ оозыныҥ оорузы тыҥыырда, Дмитрич мени јаш баланы ла кичеегендий кӧргӧн эди. Эмдерди ӧй-ӧйинде ичтиртип, мумиеле эмдеп, диетаны тутсын, сменаныҥ кийнинеҥ кыйалтазы јогынаҥ јатсын деп некеер.

Чечен јаар экинчи јуучыл јорукта ол сапер ло медик болгон. Бис Гудерместе Чечен Республиканыҥ башкарузын каруулдаганыс. Дмитрич Роман Комаровло кожо школдордо, башкаруныҥ јанында мина јок болорын јеткилдегилеген. 2001 јылда колонналар јеткерге учурабазы јанынаҥ каруулу иш бӱдӱргенис.

Мениҥ санаамла, Дмитрич ончо улус-ка болужар кижи, эҥ ле артык нӧкӧр болгон. Мындый кижиге база туштабагам».

«Кижи ак-јарыкка герой болуп келбей јат, јӱрӱм оны герой эдет» деп сӧстӧрди эзедип, бистиҥ ортобыста јӱрген, бу ла бистиҥ алтай јурттарыста чыккан-ӧскӧн, јӱрӱмин ак-чек јӱрген, ижин бийик кеминде бӱдӱрген, нӧкӧрлӧрине чындык болгон, билезин, Алтайын сӱӱген талдама эрлердиҥ јӱрӱмиле танышканы учурлу ла мӧрлӱ керек деп шӱӱлтеге келериҥ.

Олордыҥ бирӱзи – Владимир Дмитриевич Кызылов. Јӱрӱмнеҥ арай эрте де јӱре берген болзо, је ару, агару ла тоомјылу изин артырган. Оныҥ јуучыл јӱрӱми карындаштарына тем болгон. Аҥылу јуучыл операция башталарда, олор јууга атанган: Кызылов Арутай Мергенович мобилизацияла 2022 jылда барган, jеҥ jастанып јыгылган (2000—2025 јj.); Кызылов Геннадий Николаевич, бойыныҥ кӱӱниле барган, јеҥ јастанып јыгылган (1962—2024 jj.); Кызылов Андрей Геннадьевич СВО башталганынаҥ ала ОМОН-до иштеген, эмди Новосибирскте Жуковтыҥ ордениниҥ аҥылу 24-чи гвардейский бригадазында командир болот, гвардияныҥ сержанты, кайучыл, пулеметчик.
Алтай јерис баатырларыла бай, олорго бастыра калыктаҥ јаан тоомјы ла ӱргӱлјикке мак!

Галина Ядагаева,
АР-дыҥ ӱредӱлигиниҥ нерелӱ ишчизи,
Эл библиотеканыҥ билим-методикалык бӧлӱгиниҥ методисти