Алтайдын Чолмоны

«Гуль жияр» — «чечектер јуур» дегени…

29.12.2025

Бистиҥ тергееде башкараачы иште јаан једимдерге јеткен эпшилер кӧп, олордыҥ тоозында јонјӱрӱмдик ишчи Кульдияр Даутаевна САКИТОВА. Оныҥ јӱрӱмдеги јолы эмдиги јиит ӱйеге тем болгодый. Айдарда, бӱгӱнги бичимелис ачык-јарык, тӧп куучынду, башкараачы иштерде јаан ченемелдӱ бу эпши керегинде.

Совет албаты калју фашистле ӧткӧн јуу-согушта Улу Јеҥӱни алган јыл. Бу јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 29-чы кӱнинде Кош-Агаш јуртта Даутай ла Нуржамиля Сакитовтордыҥ билезинде кызычак чыккан. Оны Кульдияр деп адагандар. Казах тилле «гуль жияр» «чечектер јуур» дегени. Баланы мынайда адаганында, байла, бойыныҥ учуры болгон.
Чамча тайназы ла Чыныбай тайдазы оогош кызычакты кӧпкӧ ӱреткендер, чӧрчӧктӧр, чӱм-јаҥдар, јаҥжыгулар, албатызыныҥ тӱӱкизи, иш ажыра билгирлерге јӱткӱмелдӱ, јалакай јӱректӱ болорына, ӧскӧ улусты оҥдоп, тооп јӱрерине таскаткандар. Кульдиярга анчада ла бийиктей турган Кош-Агаш аймактыҥ тегин эмес айалгаларында 92 јашка јетире јӱрген тайназыныҥ јӱрӱми кӧнӱ куучынга тӱҥей билдиретен. Мындый айалгаларда ончо кире јаш јажарга кандый бек су-кадыкту болор керек.

Кызычактыҥ ада-энези ээжилерле бойын тудунып билерине, ак-чек болорына таскаткандар. Мында анчада ла адазыныҥ — милицияныҥ капитаныныҥ ӱлӱзи јаан болгон ошкош.
Школ ӧйинде Кульдияр спортло тыҥ тазыктырынган. Конекло јӱгӱреринде область, край кеминде јаантайын јеҥӱлӱ јерлерге чыгатан. Спортло тазыктырынып, су-кадыгын мынайда тыҥытканы, кийнинде ого јаҥыс ла тузазын јетирген эмей. Горно-Алтайсктыҥ пединститудына ӱредӱге кирген ле тӱӱки аайынча баштапкы алтай группада ӱренген.

Ӱредӱзин једимдӱ божоткон јиит ле ӧктӧм кысты пединституттыҥ камызы Ленинградта Герценниҥ адыла адалган институттыҥ тӱӱки бӧлӱгиниҥ аспирантуразына аткарган. Је бу ӧйдӧ энези тыҥ оорый берген ле Кульдияр тӧрӧл аймагына келип, албаты ӱредӱзиниҥ инспекторы болуп иштеп баштаган. Кабинетте отурар иш шулмус, јӱреги тирӱ кыска јарабаган. Ол тушта ол аймактыҥ ӱредӱ аайынча бӧлӱгиниҥ јааны И. М. Оминге «школдо иштеер кӱӱним бар» деп баштанган. Удабай Кош-Агаш јурттыҥ орто ӱредӱлӱ школында тӱӱкиниҥ ӱредӱчизи болуп иштеген. Бир кезек ӧйдӧҥ Кульдияр Даутаевна директордыҥ класста эмес иштер аайынча ордынчызы боло берген. Јиит ӱредӱчи Культураныҥ туразы ӧткӱрип турган керек-јарактарда туружатан — эҥирлер сайын телекейдеги политический айалга керегинде јетирӱлерлӱ лекция-лар ӧткӱретен. Лекциялардыҥ кийнинеҥ культурный программа — соот-бије башталатан. Ол керек-јарактардыҥ бирӱзинде эш-нӧкӧри Анатолий Майжегишевле, ол тушта медицинский вузтыҥ студентиле, танышкан.

1970 јылдардыҥ бажынаҥ ала 1978 јылга јетире Кульдияр Даутаевна комсомолдыҥ ла партияныҥ Кош-Агаш аймакта иштеринде иштеп, политӱредӱниҥ кыбыныҥ јааны, компартияныҥ јолына улусты баштаар бӧлӱктиҥ јааны болгон. 1975 јылда ол зооветеринарный техникумга кирип, јаҥы ӱредӱ алган. 1977 јылда партияныҥ Кош-Агашта райкомыныҥ 2-чи качызына јӧптӧлгӧн. 1978 јылда ол СССР-дыҥ ВДНХ-зыныҥ туружаачызы. Компартияныҥ комитединиҥ качызы болорго, 1982 јылда Москвада КПСС-тыҥ Тӧс Комитединиҥ јонјӱрӱмдик билимдер аайынча Академиязын божоткон. Ол ӧйлӧрдӧ бийик звеноныҥ бастыра башкараачыларына кыйалтазы јоктоҥ алатан ӱредӱ болгон.
Кульдияр Даутаевна 33 јаштуда облисполкомныҥ јааныныҥ ордынчызына кӧстӧлгӧн. Он јылдыҥ туркунына М. В. Карамаевле кожо јуук иштеген. Бу тоомјылу кижинеҥ кӧпкӧ ӱренген. 1987 јылдаҥ ала облисполкомныҥ јонјӱрӱмдик јеткилдеш, профсоюз бӧлӱктеринде эрчимдӱ иштеген. Чындап, ол ӧйдӧ, сегизенинчи јылдарда, Алтайский крайдаҥ оогош јурттарды јоголтып, бириктирзин деген јакару болгон. Је Кульдияр Даутаевна ла јамылу иштерде кожо иштеген коллегалары оогош јурттардыҥ адаанын алып, бир де јуртта школдорды јабарга бербеген. Нениҥ учун дезе школды, ФАП-ты јабып ийзе, улус база сала берерин олор јакшы оҥдогон.

Эрчимдӱ иштеп турган ӧйинде кӧп улус-ты јӧмӧгӧн. Ол тоодо 60 томноҥ турган фольклорлык тизимди чыгарарга белетеген билимчи-фольклористтердиҥ ижинде јаантайын јӧмӧлтӧ-болужын јетирген. Туулу Алтайга билим-шиҥжӱ экспедиция келерде, олорго иштеерге јарамыкту айалгалар тӧзӧгӧн. Мыныҥ шылтузында алтай томдорго ноталарлу фоноприложениелер белетеерине керектӱ чыҥдыйы бийик записьтер бичилген. Анайып, јети грамплас-тинка-приложение чыккан, материальный культураныҥ, албаты јайаандыгыныҥ, национальный кеп-кийимниҥ томдорына јилбилӱ фотојуруктар, алтай кайчылардыҥ ла кожоҥчылардыҥ портреттери јуунадылган. Бу мындый јӧмӧлтӧ-болужы учун СССР-дыҥ билимдер академиязыныҥ Сибирьдиҥ албатыларыныҥ фольклоры аайынча бӧлӱгиниҥ заведующийи, филология билимдердиҥ докторы А. Соктоев Кульдияр Даутаевнага Быйанынду самара да аткарган.

К. Д. Сакитова он бир јылдыҥ туркунына Алтай Республиканыҥ ЗАГС бӧлӱгиниҥ јааны болгон. Бу ишке келерде, бистиҥ ЗАГС-тыҥ кӧмзӧзи Барнаулда болгон. Анчада ла јурт јерлерде јаткан улуска справкалар алары коркышту кӱч болгон. Валерий Иванович Чаптыновтыҥ болужыла Кульдияр Даутаевна Горно-Алтайскка ончо кӧмзӧни кӧчӱрип, мында јаҥы иш баштаган. Баштап бӧлӱкте бир-эки ле кижи иштеген болзо, тоолу ла ӧйдӧҥ кажы ла аймакта бӧлӱктер ачылган, иш кӧндӱккен. 2000-ынчы јылдардыҥ бажынаҥ ала Кульдияр Даутаевна јонјӱрӱмдик иштерде иштеген. 2020 јылдыҥ чаган айында амыралтага чыккан. Јондык палатада, Эпшилердиҥ биригӱзинде, Најылыктыҥ туразында иштеген.

Юбилярдыҥ темдектегениле, ол кожо куучындажып турган кижиниҥ кӧрӱм-санаазын тооп турар болгон. Иштеп јӱрерде, улустыҥ кӱӱн-санаазын угатан. База бир учурлу неме — ончо сурактарды јилбиркеп кӧрӱп, олордыҥ аайына чыгарга кӱјӱренетен. Оноҥ болуп јаткан керектердеҥ бир де артпайтан.

— Мен иштеген ӧйлӧримде коркышту кӧп јоруктагам, кӧп ороондор, албатылар кӧргӧм, је Алтайымнаҥ јараш, сӱрлӱ јер кӧрӱп таппагам. Онойдо ок мен бойымныҥ чыккан-ӧскӧн јерим Кош-Агаштыҥ чӧлине эмдиге јетире тыҥ карузып, ого эрке кӱӱндӱ јӱредим. Кош-Агаштыҥ кӱндӱзек албатызына, Туулу Алтайдыҥ ончо јуртап јаткан кандый ла укту калыгына акту кӱӱнимнеҥ быйан айдар кӱӱним база бар. Кайда ла иштееримде, меге јакшы улус туштайтан. Ол тоодо албаты башкарган Григорий Андреевич Бельбеков, Виктор Андреевич Поносов. Олор меге јаантайын болужар, бойлорыныҥ ижине каруулу, кижиниҥ кӱӱнин кӧдӱрер улус болгон. Совет ӧйинде јашӧскӱримле кожо учур-ууламјызы бийик иштер ӧткӱрилетен, јаан улуска база болуш эдип туратаныс, слёттор ӧткӱретенис. Јаан јашту улусты тоогоны, кӧп јылдарга иштеген улусты ундубайтаны, јаман-јакшызын сурап, эжиктерин ачып берип турза — албатыныҥ ла ороонныҥ ӧзӧриниҥ јажыды мында — деп, Кульдияр Даутаевна айткан.

Узак јылдарга иштеп, кӧп тоолу кайралдар алган. Ол тоодо Алтай Республиканыҥ эҥ бийик кайралы — «Таҥ Чолмон» орденле кайралдаткан. Чындап, ол бу орденди алган баштапкы эпши болуп јат.

Эш-нӧкӧриле кожо чыдаткан уулы Сергей Майжегишев Алтай Республиканыҥ јаргы системазында иштейт. Кульдияр Даутаевна ӱч барказыныҥ сӱӱген јааназы.
Бис юбилярга база да узак јылдарга омок, су-кадык јӱрзин деп кӱӱнзейдис!

* * *

А. А. Саламова: Јӱрӱмдик јолыста (иште, амыралтада, јадын-јӱрӱмде) туштаган улус јӱрӱмисте бойыныҥ изин артырат. Кульдияр Даутаевнала јаантайын телефон ажыра куучындажадыс, бар-јок солундарысла, эске алыныштарысла ӱлежедис (бис туку качаннаҥ ала амыралтада).

Салым бис экӱни ишмекчи айалгада таныштырган. Эрчимдӱ, ачык-јарык, ижин јакшы билер Кульдияр Даутаевнага облисполкомныҥ председателиниҥ ордынчызы болуп иштеп турарда, ајару эдетем. Кийнинде таныжар арга келишкен. Мен бу јӱрӱмимде кӧп јакшы улуска туштагам. Оҥдой аймактыҥ јааныныҥ ордынчызы болуп иштееримде, башкаруда јонјӱрӱмдик сурактарды ойгор, тереҥ билгирлерлӱ, јаан ченемелдӱ башкараачы Юрий Васильевич Антарадонов башкарган. Ол јонјӱрӱмдик бӧлӱктиҥ бастыра башкараачыларынаҥ нак, иштеҥкей команда тӧзӧп алган эди. Бу командада Кульдияр Даутаевна Алтай Республиканыҥ ЗАГС-тыҥ керектери аайын-ча комитедин башкарган. Кӧп јылдарга башкараачы иштерде иштеп, јаан ченемел алынган бу кижи јаантайын керектӱ јӧп-сӱме айдып беретен. Кульдияр Даутаевна сӧзине турар, једикпестер керегинде чике, је черчеҥ айдар кижи.

Н. М. Малчинов: Кульдияр Даутаевна Эре-Чуйдаҥ чыккан ла јаан иштерде иштеген баштапкы эпши кижи, казах албатыныҥ тоомјылу кызы. СССР-дыҥ коммунистический партиязыныҥ кадрлар белетеер системазы јакшы болгон. Јербойында баштаҥкайлу, ӧктӧм јииттерди илелеп, олорды ишке таскадып ӧскӱретен. Кульдияр Даутаевна ондый јииттердиҥ бирӱзи болгон. Ол ишке албаданчак, чыдамкай, ишти билер, улусты оҥдоор кылык-јаҥду. Экинчи јанынаҥ ӱредӱзи аайынча тӱӱкичи, Кош-Агаш аймакта јаткан эл-јонныҥ тӱӱкизин, казах, орус, алтай албатылардыҥ тилдерин де, кылык-јаҥын да, јадын-јӱрӱмин де, айалгаларын да јакшы билер. Оныҥ мындый кылык-јаҥы ла билгирлери ого ӱредӱчиниҥ ижинеҥ баштап, аймак кеминде КПСС-тыҥ райкомында иштеп, облисполкомныҥ председателиниҥ ордынчызыныҥ јамызына јетире ӧзӧр арга берген. Ол кандый ла јамыларда улуска ајару салып иштеген, кайда да олордоҥ ӱренип, кайда да јартап, улусла теҥ-тай, ачык-јарык куучындажып иштеп, јаан једимдерге јеткен.

Кульдияр Даутаевна јаш тужында тыҥ спортчы болгон. Конекло јӱгӱрип, областьта, крайда јеҥӱлӱ јерлер алган деп, оныҥ ӱредӱчизи Иван Михайлович Оминниҥ куучыны сагыжымда арткан. Ол кижиле кожо 1980-чи јылдардыҥ ортозында райкомдо иштегенис. «Мениҥ ӱренчигимди кӧрӧр» — деп, оморкоп биске куучындайтан.

Юбилярыс бӱгӱн јажы јаанап, бажы бурайып та јӱрзе, тӱҥей ле ак-чек иштенип, јондык та иштерде туружат. Бӱгӱнги кӱнде бис экӱ юстиция аайынча министерствоныҥ јондык совединиҥ турчылары. Ол ӧскӧ дӧ јондык иштерде ак-чек туружат. Оныҥ, эки государстводо, эки чакта иштеп алган ченемели, билгирлери бӱгӱнги де кӱнде керектӱ болуп јат. Эмдиги ӧйдӧ башкараачы иштерде иштеп турган улуска ол кижидеҥ тем алгадый.

Юбилейлик јажыныҥ ла Энениҥ кӱниниҥ алдында Кульдияр Даутаевнаны мен учурлу юбилейлик јажыла уткуп, јерлежиме бектеҥ бек су-кадык кӱӱнзейдим. Сергек ле омок јӱрзин, бала-барказы, тӧрӧгӧн-туугандары кичееп, сӱӱндирип јӱрзин.

В. П. Чукуев: Туулу Алтайдыҥ јурукчыларыныҥ биригӱзин тӧзӧӧр тушта озо ло баштап барала, бистиҥ башкараачыларла куучындажар керек болгон. Баштапкы ла барган кижи ол Кульдияр Даутаевна болгон. Биригӱни канайда тӧзӧӧр керек болгонын ол бастыра айдып берген. Оноҥ ары М. В. Карамаевке ле Ю. С. Знаменскийге барганыс. Биске ол ӧйдӧ тыҥ болушкан улус — облисполкомныҥ председателиниҥ ордынчызы К. Д. Сакитова ла обкомныҥ качызы Б. К. Алушкин.

Јурукчылардыҥ биригӱзин тӧзӧӧргӧ материальный тӧзӧлгӧ (јуранатан производственный мастерскойлор, јуранатан јайаан мастерскойлор, квартиралар) керек болгон. Не дезе, Москвада биске онойдо айткандар. Озо материальный тӧзӧлгӧни тӧзӧп алыгар, ол тӧзӧлгӧн кийнинде, он кижидеҥ ас эмес турчылу биригӱни тӧзӧӧргӧ јараар. Ол тужында бис слерге болужарыс дешкендер. Бисте дезе, турчылардыҥ тоозы јетпей турган, тӧрт лӧ кижи болгон: И. И. Ортонулов, В. И. Эдоков, В. Д. Запрудаев ле А. В. Гурьянов. База улус алар керек болгон. Кош-Агаштаҥ кебис кӧктӧп турган јети кижини белетегенис. Олорды белетеерге Кульдияр Даутаевна биске болушкан. Је олорды ӧткӱрбегендер. Је бу ӧйдӧ бисте материальный тӧзӧлгӧ бар боло берген. «Чаҥкыр Алтай» кинотеатрдыҥ јанында јуранар мастерскойлор тудулган. Оноҥ Коммунистический проспект-теги 24-чи таҥмалу турада јети художественный мастерской тудулган. Онойып турганча, турчылар да кӧптӧй берген. 1986 јылда јурукчылардыҥ биригӱзин тӧзӧӧри аайынча камыс тудулган.

Москванаҥ келген чаазын аайынча мени оныҥ председателине туткандар. Эки јылга албаданып иштегенис. 1988 јылдыҥ чаган айыныҥ 8-чи кӱнинде бистиҥ организация тӧзӧлгӧн. Кӧп болушкан улустыҥ бирӱзи Кульдияр Даутаевна, ол ӧйдӧ ченемелдӱ башкараачы. Бойыныҥ болужар кӱӱниле, јалакайыла, ижин јакшы билериле аҥыланатан. Канча ла катап баштанзабыс, болужып, айдып беретен.

А. А. Матыков: Кульдияр Даутаевна амыралтада да болзо, кӧп јылдардыҥ туркунына республикабыстыҥ Јондык совединиҥ аппарадында иштеген.

Бистиҥ аймактыҥ јондык ишчилери аймак ичинде граждан јондыктыҥ институдыныҥ кӧп тоолу коммерческий эмес биригӱлериниҥ ижин тӧзӧӧргӧ, муниципал јаҥныҥ органдарыныҥ, организацияларыныҥ ла учреждениелериниҥ јербойында ижин шиҥдееринде, школдордо балдарга изӱ курсактыҥ, аймактыҥ јурттарында сууныҥ колонкаларыныҥ ла электрический сетьтердиҥ мониторингин ӧткӱреринде јӧмӧлтӧ-болужын јетиргени учун быйанду јӱрет. Кульдияр Даутаевнаныҥ јӧп-сӱмелери аайынча «Кан-Оозы аймак» муниципал тӧзӧлмӧниҥ јондык биригӱлериниҥ соведи талдаштарда јондык шиҥжӱчилдердиҥ ижин билгир ууламјылайт. Кульдияр Даутаевна эмди де АР-дыҥ Јондык палатазыныҥ турчызы, јербойыныҥ улузыныҥ чактар тӱбинеҥ арткан чӱм-јаҥдарын, јаҥжыгуларын јакшы билер кижи болуп тура, Туулу Алтайдыҥ эл-јоныныҥ байлу јерлерин сӱрее-чӧптӧҥ арутаары аайынча јаан јартамалду иш ӧткӱрет. Республиканыҥ Јондык палатазыныҥ турчыларыныҥ ижиниҥ шылтузында ажуларыста, аржан сууларыста јеҥилденер јерлер јоголгон, кайа-таштарыс туристтер бичиген бичимелдердеҥ аруталган.

Кан-Оозы аймактагы иштиҥ ветерандары: 2025 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 29-чы кӱнинде Туулу Алтайда ады-јолы јарлу кижи, Горно-Алтайсктыҥ облисполкомыныҥ председателиниҥ ордынчызы болуп иштеген, «Знак Почета», «Дружба» ла «Таҥ Чолмон» ордендердиҥ кавалери Кульдияр Даутаевна Сакитова юбилейлӱ јажын темдектейт.

Бис, јаан јашту ӱйениҥ чыгартулу улузы, Кан-Оозы аймактагы иштиҥ ветерандары, бу кижини 1978 јылдаҥ ала ол туштагы автономный областьтыҥ эҥ артык башкараачыларыныҥ бирӱзи деп билерис. Кульдияр Даутаевна иштеген јылдарда албаты ӱредӱзиниҥ, су-кадыкты корыырыныҥ, культураныҥ учреждениелериниҥ материальный тӧзӧлгӧзин тыҥыдарына, башкараачы кадрлар, ишмекчи профессиялардыҥ специалисттерин белетеерине, ыраак јурттардагы јадын-јӱрӱмниҥ ле культураныҥ кемин бийиктедерине кӧп иш эдилген. Ол Кан-Оозы аймакка, оныҥ ишмекчилерине, бастыра эл-јонына јаантайын ачык-јарык кӱӱндӱ болгон. Бис оныҥ область ичинде башка-башка керек-јарактарда айткан куучындарын лаптап угатаныс, газеттердеги статьяларын кычыратаныс, аймагыстыҥ эл-јоныла ӧткӧн туштажуларында болотоныс. Казах, орус ла алтай тилдерди јакшы билгени оны тегин улусла јуукташтыратан, ого улустыҥ јӱрӱмде ичи-буурын ӧйкӧгӧн сурактарды ачарга болужатан.

Кӱндӱлӱ Кульдияр Даутаевна, Слер каруулу государственный, партийный ла јондык иштерде иштеп тура, Горно-Алтайский автономный областьтыҥ ла Алтай Республиканыҥ јонјӱрӱм-экономикалык ӧзӱмине јаан камааныгарды јетиргенер.

Слерге, јӱрӱмди сӱӱр, јалакай, ажындыра шӱӱп турар кижиге, јаан юбилейердиҥ кӱнинде акту кӱӱнистеҥ бек су-кадык, узун јӱрӱм кӱӱнзейдис! Јиит республикабыстыҥ албатыларыныҥ кежигине база да кӧп јылдарга иштегер!

У. А. Альпимов: Кульдияр Даутаевнала бис бир јердиҥ балдары деп айдарга јараар. Ол Горно-Алтайсктыҥ пединститудында ӱренген, мен дезе педучилищеде ӱренгем. 1965 јылда педучилищени ӱренип божодоло, Кош-Агашка барып иштегем.

Ол тушта Кульдияр Даутаевна Кош-Агаштыҥ школында ӱредӱчи болгон. Комсомолдыҥ пленумдарында, јуундарында јиит, бичик-биликтӱ, эрчимдӱ улус туружатан. Ондый улустыҥ бирӱзи Кульдияр Даутаевна болгон. Бир канча ӧйдӧҥ ол кижи Кош-Агаш аймакта партияныҥ комитединде пропаганда аайынча бӧлӱкти башкарган.

Меге база башка-башка иштерде иштеерге келишкен. Је ижим аайынча молјуларга пропаганда, идеология, газет аайынча ла оноҥ до ӧскӧ сурактар киретен. Оныҥ учун бу ууламјыда кожо иштегенис.

1975 јылда Кульдияр Даутаевна партияныҥ аймактагы комитединиҥ качызы боло берген. Ичкери кӧрӱмдӱ, эрчимдӱ бу кижи бир канча ӧйдӧҥ облисполкомныҥ председателиниҥ јонјӱрӱмдик сурактар аайынча ордынчызы болуп иштеген. Кульдияр Даутаевна Кош-Агаш аймактаҥ мындый јамыда иштеген баштапкы казах ӱй кижи болгон.

Ол менеҥ јарым јылга јаан, јамызыла да менеҥ јаан болгон. Оныҥ учун мен Кульдияр Даутаевнага, јаан најымга чылап, «слер» деп баштанатам, эмдиге јетире онойдо баштанадым. Баштапкы ла туштажудаҥ ала бойын тереҥ билгирлерлӱ, јаҥыс ла куучындап эмес, је анайда ок улусты ајарулу угуп, кандый ла сурактарды чечип билерин, эрчимдӱ јӱрӱмдик кӧрӱмдӱ болгонын кӧргӱскен.

Кырчын ЯШЕВ белетеген
Фотојуруктар билелик кӧмзӧдӧҥ алынган