Алтайдын Чолмоны

Тайга-таштыҥ Ээзине быйан!

29.12.2025

(Кожо иштеген улузыма учурлалат)

Тышкары кӱчӱрген айдыҥ бажы да болзо, байа ӱлӱрген айдый јылу. Керек дезе, тӱнде де јаан соок јок. Ондый да болзо, бистиҥ Топтыгиндерис ле Потапычтарыс Јайлуны таштап, бийиктей тайга-таш, Торот јаар јӱре бердилер. Бийикте соок, тӱндӱктей кар. Олор бойлорыныҥ ичегендериниҥ јанында ла айланыжат, кыштай уйуктаарга белетенгилейт. Бойыныҥ молјузына каруулу энелер айучактарыла кожо агаш аразында ичегендерине эптӱ эдип јадарга јазанып алган. Јылу јаскы тӱштерин кӧрӧргӧ бир де неме чаптыгын јетирбезин деп. Мен Торо деген кыр јаар кӧрӱп, бу јурукты санаамда ла јурап, эске алынышка буруладым…

Ол учурал туку качан болгон.

Јирме тогус јыл мынаҥ кайра, 1996 јылдыҥ кӱзинде Алтай заповедниктиҥ атту јӱрер патрульный бӧлӱги Шапшал тууныҥ айрыланып барган сындарыла керий јортып, шиҥжӱлӱ иш ӧткӱрген. Каруулдыҥ ишчилериниҥ тӧс амадузы — шок кылыкты болдыртпазы аайынча профилактикалык ишти ӧткӱрери, байлу јерлердиҥ ээжилерин бускандарды тудары.

Онойдо ок шокчылдарла административно-юридический јартамал иш ӧткӱрери, туттурткан улустыҥ ады-јолдорын јартап чокумдаары, протокол-акттарды бичиири ле о.ӧ. Учуры јаан эл-тергеелик јакылтала коштой кышкы ӧйдӧ азык-тӱлӱк ле тӱрген-тӱкей ӧткӱретен рейдтерге ле экспедицияларга керектӱ јепсел керектӱ јерине јетирилет. База тайга-таштагы турган тураларды чыныктаары ла одынды артыктап белетеп салары тизӱ иштиҥ тоозына кирет.

Ай-кӱн айас, јылу, чын ла эмеен јайга бодолду турган. Кургак, тӱндеги тӱшкен кырудаҥ билдирер-билдирбестеҥ шыҥыраган кей ару ла јарык, ӧткӱре кӧрӱлип тургандый. Ыраактагы бийик ажулар, суу аккан ӧзӧктӧр, кобы-јиктер јап ла јарт кӧрӱнип турды.

Таҥ атту улустыҥ јол-јоругы тӱрген, маҥ ла бажында болды. Тойу, семис аттар мылтык-јепселин јӱктенген ээлерин, олордыҥ азык-тӱлӱктӱ, эдим-тудумду јаан арчымактарын ойногон кептӱ јеп-јеҥилчеҥ апарып јаттылар. Айас кӱндердиҥ шылтузында кыштуларга токтобой, конорго јаан, элбек јалаҥду, кӧлдӱ эмезе суучакту, от саларга кургак будак-одынду эптӱ јерлерди талдап алдыс. Улуска да, аттарга да амырап аларга табылбас јерлер.

Јол-јоругыс он кӱнниҥ туркунына улалды.

Атту јӱрер патрульный бӧлӱктиҥ јол-јоругыныҥ экинчи неделезиниҥ учкары теҥери уур кара булуттарла бӱркеле берди. Јыш, јум тайгада корголјындый уур булуттар — ургун јааштыҥ белгези ине. Чолушманныҥ Шавла суузыныҥ ӧзӧгиле-ичиле лесниктердиҥ плащтарыла, арчымактарыла, аттардыҥ баштарыла, јалдарыла, јалмаштарыла сыгын айдыҥ соок јаҥмыр-јаажы суучак болуп кӧндӱре ага берди. Аттардыҥ туйгактарыныҥ алдында јол аайы-бажы јогынаҥ чейилет-чачылат. Орой кӱс бойыныҥ уур-кӱч јӱгиле-суузыла бисти туй базып ийди. Калганчы тӱнди Ташту-Айры деп ӧзӧктӧ — Чодроныҥ кӱндӱзек лесниктериниҥ кыштузында ӧткӱрдис. Болчок турада јылу ла јымжак болгон.

Керосинле кӱйӱп турган лампа эскизи јеткен столды ла нараларды јарыдат. Арайдаҥ ла јарыдып турган оттыҥ јаркыны тыт агаштаҥ туткан ла јеҥесле тапту јакшы сыксып салган стенелердеги илген Мосинниҥ карабиндерин, Б-8 турнабайларды, плащтарды, анорактарды ла јерде јӱрерде тудунатан-тузаланатан ӧскӧ дӧ эдимдерди јарыдат. Оогош кӧзнӧк, ургун јааш ӧткӱре турачактыҥ ичин тайганыҥ чыкту карачкызы кӧрӱп, карамду айдынган: «Је, једип келдеер бе? Бот, эмди мында кӱнниҥ айазарын сакыгар. Јаска јетире. Хе-хе…»

Темдектеп алган ишти бӱдӱрер керек, оныҥ учун эрте таҥ ла турарга келишкен. Кече эҥирдеги курсактаҥ арткан-калганыла, соок то болзо, тӱрген ашкарыныш болды. Койу, изӱ ле тату чай артыгынча, айла, айылдыҥ сукайрызыла кожо табылбас тамзык эмей. Изӱ чай, ары-бери кыймыктаныш этти-канды изидип ийди.

Эртен турагы јаашка ла чала сооксымак кейге ајару этпей, аттарды ээртедис. Лесниктер бой-бойына болужып, уур арчымактарын бойлорыныҥ «росинанталарына» ла «буцефалдарына» арта салып ийдилер. Ыраак јолдыҥ алдында соорго јаткан чайды ичип саларга, оттыҥ јанына отура тӱштис.

Отты суула ӧчӱрип, тураныҥ эжигин јаап, олорды кондырган тураныҥ ээзине јаҥжыкканы аайынча «слерге, тураныҥ ээзине, быйаныс!» деп айдып, аттарыстыҥ ээрлериниҥ колоҥдорын база катап ајарулу кӧрӱп, јорторго белетенип ийдис.

Меҥдебезинеҥ Сайконыш деп сууныҥ аайыла ичкери јорттыс. Оноҥ ары — ондор километрге чӧйилген јалбак ла узун, састу туулык ӧзӧк кенје кайыҥдарла, талла, јеҥесле, саалакла туй ӧзӱп калган — Јылу Кӧл (Джулукуль) јаар кайыр, каскак, кайалары бийик кырла јол-јорук улалган.

Таскылга чыгара бараткан ичкери јолдо јыш чала астап, мӧш, чиби ле тыт агаш јабызап, јааш дезе табынча јашкан карга кӧчти. Таскылдыҥ чике бажында патрульщиктерди јӱк ле јабыс тыт агаштар, кенје кайыҥдар ла ӧртӧп турар шуурган сакыган. Ол карды кӧскӧ кийдире, јиткеге кептей согот. Бир де неме јарт кӧрӱнбес. Плащка, аноракка оронгон улусты аттары калјуурган туулык шуурганды, туй ӧскӧн агаштарды ла јаан эмес састарды ӧткӱре араайынаҥ апарган. Бастыра јанынаҥ соккон ачу салкын аттардыҥ јалын элбиредет. Кечеги конгон турачактыҥ кӧзнӧгин караган, јут-јулакайды сакып алзын деп айткан бӱдӱм-кебер шуурган ортозынаҥ элес эдет.

Сӱреен кӱч, буудакту јол јарым саат кире ӧйдиҥ туркунына улалган, лесниктер јолдоҥ асканын јӱк ол тушта оҥдогон. Ойто Сайконыш ӧзӧкти ӧрӧ чыккан јерге бурыларга келишкен. Ајарулу бедиреништиҥ шылтузында Јылу Кӧл јаар баратан јолго чыккандар.

Аттардыҥ туйгактары таныш туулык јолло сӱӱнчилӱ, табышту такылдадат. Каруул бӧлӱктиҥ кӱӱн-санаазы јарып, калјуурып-чугулданып јаткан јоткон-шуурганды да ајаруга албай, керектӱ јолло јортып ийдилер. Аттар сыр јелиште.

Је ӱч те минут ӧткӧлӧктӧ, та кем де олорды чылбырынаҥ тудуп алгандый, јаҥыс јерде шык ла тура бердилер. Таҥ атту улустаҥ кайда да он метр ыраагындагы сынык мӧштиҥ кийин јанынаҥ је ле деген айу кийин буттарына табылу туруп келди. Јоон ло семис айуныҥ койу тӱги араайынаҥ толкуланып турды. Кӧзи немеге јакшы јетпезинеҥ ле шуурганнаҥ улам, ол аттарды да, улусты да јакшы кӧрбӧй дӧ турган болзо, је кузукла тамзыктанып јатканын не де бусканын сезип ийген. Тайганыҥ ээзи чала чочый берди. Јаан тумчугыла кейди јыткарып, амырын бускан шокчылдыҥ јыдын аларга ла јеткердиҥ аайын билерге ченежет.

Аттар бир ле јерде шык ла турат. Лесниктердиҥ бирӱзи оҥ будын адыныҥ бажы ажыра эптӱ ажыра чачып, бу ок ӧйдӧ карабинин јардынаҥ уштуп, ээринеҥ араайынаҥ «јылбырт» эдип, адыла коштой туруп алды. Мылтыгын Топтыгинге шыкап, бойы патруль бӧлӱктиҥ улузы учун чочып турды.

Шуурган карды ӧрӧ-тӧмӧн айландырып-толгоп, јытты ла ууламјыны булгаштырып турды. Айу тумчугын «иштедип», кейди јыткарат ла. Патрульщиктер оноҥ кӧстӧрин алгылабайт.

Аттар шык ла, кыймык јок. Мындый чочыдулу, кызу айалга бир одус ла секундтыҥ туркунына болды. Айуныҥ бойыныҥ оборы јаан да болзо, алын тамаштарына киске чилеп јымжак туруп, эбире соголо, туйук кардыҥ ортозында тӱрген, је бойыныҥ баазын биле, тоомјылу базып, јылыйып калды. Байа бу јерлик телекейдиҥ јолду ээзи болгонын сӱреен јакшы билип тургандый.

Лесниктер оныҥ кийнинеҥ кӧрӱп, јеҥил тынып ийдилер. Аттар да база јайымжып, буттарына да олый-солый туруп, јалын силкип, бийик туулык јердиҥ кыска ӧлӧҥин оноҥ-мынаҥ ӱзе тартып отой бердилер.

Шуурган-јоткон јабызап токунады. Корголјын ошкош уур ла јабыстай учуп бараткан булуттар јарык ла бийик булуттарла солынды, олордыҥ ортозында айас јаркынду теҥери кӧгӧлтирим ӧҥин алынып ийди. Сыгын айдыҥ кӱзиниҥ чокторы чӱрче ле јолды, Топчиханыҥ јалбак ӧзӧгин, Ӱч башту кырдыҥ баштарын, ыраакта кӧрӱнип турган Узун-Ойык деген јал-мӧҥкӱни јарыдып турды.

Оноҥ ары барардаҥ озо лесниктер (кем бойында, кем чыгара) «Ээзи, слерге алкыш-быйаныс» деп айттылар. Ийдези јаан Ээге быйан, нениҥ учун дезе ол улуска тийбеген ле Јылу Кӧл јаар јолды кӧргӱзип берген.

Евгений Веселовский,
Алтайдагы биосферный заповедниктиҥ ишчизи