Алтайдын Чолмоны

«Чкалов ошкош бол!»

16.01.2026

В.И. Чаптынов јиит тужында

Бистиҥ байлу јерис ӧктӧм јӱректӱ, ойлу кӧгӱстӱ, бойыныҥ јӱрӱмин Тӧрӧлине ле албатызына учурлаган улузыла бай. Ондый улустыҥ эҥ баштапкыларыныҥ тоозында Алтай Республиканыҥ баштапкы башчызы Валерий Иванович Чаптынов турат. Эзен јӱрген болзо, быјыл ол 80 јашту болор эди.

Је Валерий Иванович 52 јаштуда ак чечектӱ алтайына јана берген. Кыска ла јаркынду јӱрӱминде турумкай ижинде бийик једимдерге јеткен, Туулу Алтайдыҥ тӱӱкизинде тереҥ изин артырган.

Энем Роза Николаевна Казакпаеваныҥ куучынынаҥ Валерий Ивановичти јаанам Нарын Юхтуева (Бекина) јанынаҥ биске тӧрӧӧн кижи деп билип алдым.

Иван ла Шура Чаптыновтордыҥ билезинде уул бала чыккан. Карган адам Тохна Моткочокович Юхтуев баланы летчик Валерий Чкалов ошкош јалтанбас ла јӱткӱмел кижи болзын, бийик учсын деп алкап, Валера деген ат берген.

Таадам јаан политиканаҥ ыраак, је албатыныҥ ойгорлыгына јуук, тегин ле кижи болгон. ол Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ветераны, Шабалин аймактыҥ Коргобы јуртында чыккан. 1952 јылда колхоз-совхоз биригерде, таадам билезиле Чичке-Чаргы јуртка кӧчкӧн. Јаанамле кожо беш бала азырап чыдаткандар.

Тохна Моткочокович јаан ӱредӱлер божотпогон до болзо, јурттыҥ улузы оны Ӱредӱчи деп адайтан. Ого кандый ла сурактарла баштанган кижиге кыйалтазы јогынаҥ кандый бир эп-сӱме айдып беретен. Балага не-немени тегин сӧстӧрлӧ јартайтан. Оныҥ айлында јаантайын бичиктиҥ јыды јытанатан.

Таадамга Валерий Чкалов чыдамкайдыҥ, ич-кӧкси кӱчтӱ ле Тӧрӧлине чындык болорыныҥ кöргӱзӱзи болгон. Оныҥ адыла баланы адаганы – ол Валера деген сӧстӧ јажырып салган алкыш сӧс.

Валера Чаптынов бийик эмес сынду, јеҥил базытту, кӱргӱл чачту уул болгон. Ол 5-чи класстаҥ ала интернатта јадып, Шабалинниҥ школында ӱренип тура, бойыныҥ ару-чегиле, јобош кылык-јаҥыла аҥыланатан. Ӱредӱчилер, таскадаачылар ла ӧскӧ дӧ јаан улус оныла јаан кижи чилеп куучындажатандар. Валера јаанды јаан деп, оогошты оогош деп тооп јӱрген.

Оныҥ энези Шура эјемниҥ куучындаганыла, Валера сӱрекей јилбиркек, ајарыҥкай ла кичееҥкей уулчак болгон. Ол юннаттардыҥ кружогына јӱрген. Бир катап кружоктыҥ эҥ эрчимдӱ туружаачыларына Ленинград барар путевка келишкен. Бу јол-јоругынаҥ Валера Валя эјезине кофта, энезине сӱрекей јараш джемпер ле клеенка экелип берген.

Шура эјем ол клеенканы кичееп, оморкоп, столго јӱк ле байрамдарда јайатан болгон.

Јылдар ӧдӱп, Валерий Иванович Чаптынов Алтай Республиканы тӧзӧп, оны башкарар јаан ла кӱч ишти апарган. Ого ӧйдиҥ уур-кӱчтерин јеҥӱлӱ чыгып, бойыныҥ «самолёдын» билгир эбиртип, керектӱ јанындӧӧн баштандырып ӧткӱрерге келишкен. Байла, Валерий Ивановичтиҥ санааларыныҥ тӱбинде таадамныҥ «Чкалов ошкош бол!» деген алкап айткан сӧстӧри ого чын јолды талдап барарга болушкан.

Бу куучын тегин ле кижиниҥ немени озолондыра сезип јӱргени улустыҥ салымына камаанын јетиргени керегинде. Онойдо ок чындык ӱредӱчилер кыйалтазы јоктоҥ дипломду болор эмес, јозок алгадый геройлор дезе бӱткӱл ороонго до, бир алтай билеге де текши болор аргалу керегинде.

Нурлана КАЗАКБАЕВА,
Кӧзӱл јурттыҥ школыныҥ орус тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи