Алтайдын Чолмоны

Кыл кыйра ла бӧс кыйра – башказы јок

Кыйраны ак бӧслӧ буулаарын токтодып, озодо чылап аттыҥ кылына эмезе учукка, јипке кӧчӧр керек деген шӱӱлтени јуукта алтай чӱм-јаҥдарды шиҥдеген билимчилердиҥ бир јуунында уккам.

Тургуза ӧйдӧ кыйра јаҥыс та текши тергеебисте эмес, алтайлар да ортодо аайлашпастар чыгып турган сурак боло бергени учун кычыраачыларыс ол керегинде нени сананып турганын билерге солун болор эди.

Ажуларда илген кыйраларыс – ол, тегин сӧслӧ айтса, Алтайыска, агаш-тажыстыҥ ээлерине айткан быйаныс, јолыбыс јымжак, јоругыс турулталу болзын, айыл-јуртыбыс, мал-ажыбыс амыр турзын деген кӱӱнземелис.

Је байлу бу чӱм-јаҥыс нениҥ учун экологиялык курч сурак боло бергенин шӱӱп кӧрӧктӧр. Тӧс буруны, јаҥжыкканы аайынча, јериске айылдап келип турган јорукчыларга тӱжӱредис. Олор алтайларды ӧткӧнижип, кыйралардыҥ јанына јӱзӱн ле јӱӱр бӧстӧрин, ӧскӧ дӧ тудунган не-немезин илип, јаҥысты бузуп јат деп айдадыс. Мыныла колбой туристтерле јартамал ишти тыҥыдар ла, болбозында, олордыҥ кыйра илерин јасакла токтодор керек деген шӱӱлтелер де айдылат.

Ажуларда, кӧп улус болуп турган ар-бӱткендик кереес јерлерде илген камык кыйраларга агаш-јыраалар кунурап ла кургап, олорды эбире јер эскирген, ӱзӱлген бӧстӧрлӧ бӱркелген, сӱрее-чӧп кире јадат. Олорды болгон ло кижиге јуунадарга јарабас, ары јанынаҥ кезедӱлӱ деп, неме билер улус айдат.

Экологиялык тӱбекке јеткен бу керекте бойыстыҥ бурубыс чик јок кӧп деп бодойдым. Тойдыҥ чӱм-јаҥдарында кудалап, белкенчек јетирип јӱрген 20-30 кижи кажызы ла кыйра илерге турза, бойыныҥ кӱӱнинде. Эмезе јаан ажуны јылында беш катап ашкан болзо, беш катап кыйра буулап турган улус бар. Мыны ээжилеп турган јаҥ эмди јок.

Бу сурак аайынча мен билимчилердиҥ де, алтай чӱм-јаҥды билер, оны баштап јӱрген улустыҥ да шӱӱлтезин сурап уктым. Укааркак, билечиркек, јӧпсинбеген кижини сӧгӧ-быза ӱреде берер кылык-јаҥысты билип, бу улустыҥ ады-јолын адабай турум. Керек кем айтканында эмес, нени айтканында ине.

Билимчи улус кандый ла немениҥ тазылын, учурын шиҥдеп јат. Озодо улус аттыҥ кылын кыйрага тузаланганыныҥ учуры керегинде, ат ӧс калыкка эрјине мал, тӱште канады, тӱнде нӧкӧри, јаан јӧӧжӧ болгонын билимчи кижи куучындаган. Оныҥ учун Алтайына, ээлерге эҥ баалу ла кару малыныҥ кылын, бӱткӱл малга бодоп, сый, быйан эдип берген деп. Теејилеп салган аш-курсагыныҥ учуры мындый ок болгон. Койдыҥ тӱгинеҥ иирген јипти кыйра эткениниҥ учуры, байла, мындый ла.

Јуук тӱӱкибисти кӧргӧжин, бӧсти кыйра эдип илер чӱм-јаҥ јуукта, 20-чи чакта таркап ла элбеп барган. Ойрот каандык чачылган косколоҥду ӧйлӧрдӧ, оныҥ да кийниндеги јуу-чакту, торо-тӱбектӱ ӧйлӧрдӧ эмдигидий бӧс јок болгон. Бойыныҥ чӱм-јаҥын јаҥдабас тудулу ӧйлӧрди эске алалы. Мен ӱредӱмди тӱгезип, «Алтайдыҥ Чолмонында» 1979 јылда иштеп баштагам. Комсомол болгон ол ӧйлӧрдӧҥ бир учурал санаамда арткан.

Горно-Алтайскта марксизмниҥ-ленинизмниҥ ӱредӱзине учурлалган кандый да јуун ӧткӧн лӧ ондо тӧс јетирӱни КПСС-тыҥ обкомыныҥ каруулу ишчизи эткен. Куучын эскидегизинеҥ арткан чӱм-јаҥдарды јоголторы керегинде ӧткӧн. «Јаан јашту улус кыйраны эмдиге јетире буулап јат. Олорды канайдатан?» – деп, јуунда турушкан бир алтай кижи сураган. «Колынаҥ тудугар. Јарабас деп јартагар» – деп, байагы алтай башкараачы јартаган. Совет јаҥ јайрадылып, кӧп тудулар јоголгон кийниндеги јылдарда јаан јашту, тоомјылу бу кижи Алтайыска келген айылчыларла кожо јоруктап, кыйра буулап турганын јаҥыс катап эмес кӧргӧм. Мен мыны јамандап эмес, ӧйлӧ кожо јаҥ да, јӱрӱм де, улустыҥ санаа-кӱӱни де јаҥыс јерге турбай, ӧскӧрип турганын айдадым.

Чын, бистиҥ каргандарыс чӱм-јаҥын таштабай, кандый ла ӧйлӧрдӧ туткан. Ӧткӧн чактыҥ 50-60 јылдарында, совет јаҥ ӧйинде чыккан ӱйелер кыйрага аттыҥ кылын да, бӧсти де тузаланганын кӧрӱп ӧскӧн. Оноҥ бери кӧп неме кубулган. Тургуза ӧйдӧ јаан ажуларда, мӱргӱӱлдер ӧткӱрген јерлерде кыйралар илер аҥылу јер эдип салганын јакшы кӧрӧдим.

Јаҥы ӧзӱп келген јаш ӱйеде ада-ӧбӧкӧниҥ јаҥдаган јаҥын билерге јилбӱ иле, билгенинче, кӧргӧнинче јаҥдаарга ла јат. Је ажа коныштар, келишпестер де ас эмес. Калыктыҥ чӱм-јаҥын, ол тоодо кыйра буулаарын ойын эдип кӧргӱскен, јараш фото согуп аларга келишпес јерге кыйралар илип турган учуралдар кӧп. Мыныла колбой база бир учуралды эске алып ийейин.

Сибирьдиҥ јетирӱлик агент-стволорыныҥ фотокорреспонденттериле кожо бир катап Кӧксуу-Оозы аймакта Мультаныҥ кӧлдӧрине јоруктап јӱргем. Кадын-Бажыныҥ сӱреен јараш јерлериле ӧткӧн бешкӱндӱк бу јорукты Кадындагы биосферный заповедник тӧзӧгӧн. Мынаҥ озо болбогон байлу-чуулу јерге барып јада, кыйрамды, талкан-курудымды сугуп алган болгом. Мультаныҥ Орто кӧлине једип, конып јадарыста, заповедниктиҥ ондогы ишчизинеҥ мында кыйра илер јер бар ба деп сурагам. Бу јерлерди крестӱ јаҥныҥ абызы келип аластап салган, кыйра буулаарга јарабас деген. Оноҥ до ары, Мультаныҥ Ӱстиги кӧлине јетире јолдо кыйра-эш илген бир де јерди кӧрбӧдим. Биске де, байла, калыгыстыҥ јаҥын баалап ла байлап турган болзобыс, оны ойын этпес керек.

«Бисте тойдыҥ чӱм-јаҥдарын јурттыҥ јаан јашту кижизи башкарып јат. Кыйраны јӱк олор илип јат», «јуртында кижи божозо, оныҥ улузы јыл чыкканча кыйра тутпай јат», «кудалап барза, белкенчек јетирзе, той эдип јаткан уулдыҥ ада јанынаҥ јаандары эмезе тӧс таайлары јорукты башкарып, чӱм-јаҥын ӧткӱрер учурлу», «балдарга кыйра берери озодо качан да болбогон. Ӱч јашка јетире адын да адабайтан. Эмдиги улус бир јашту балазына байрам-јыргал эдип турганын кайкап кӧрӧдим», «ажуларда ак маанылардый элбиреген кыйраларыс јок болзо, бис те, алтайлар, јоголорыс»… Кыйра керегинде куучынла колбой бу ла ӧскӧ дӧ шӱӱлтелерди уктым.

Јӧптӧшкӧни – мӧрлӱ деген сӧс бар. Бичигер. Бу ла ӧскӧ дӧ чӱм-јаҥдарыс керегинде шӱӱжӱ-куучын «Алтайдыҥ Чолмонында» алаҥзу јоктоҥ улалар. Ол слерге солун болзо, газетти келер јылда аларга бичидигер, ӧй ас арткан.

Кӧмӱрчи ПЕТЕШЕВА