Алтайдын Чолмоны

Јайыла барган јаҥарында — Алтайы

30.01.2026

«Јаҥары јок телекей — јилбилӱ эмес.
Јаныксабас кижи — кижи болбос…»
К. Кошев «Јерим».

Республиканыҥ чӱмдӱ бичик кепке базар «Алтын-Туу» байзыҥ-јурты бу јуукта јарлу поэт, прозаик, драматург, кӧчӱреечи Караҥ Кошевтиҥ чыкканынаҥ ала 80 јылдыгына учурлай «Алтайым — мениҥ јаҥарым» деген јуунтызын (повестьтер, куучындар, ӱлгерлер, бичимелдер) чыгарды.

Јайаан јайалтазы башка-башка ууламјыла јайа ла јайым барган, ийделӱ, чӱмдӱ сӧстиҥ макка чыккан узы Караҥ (Анатолий) Дмитриевич Кошев Чолушпа ӧзӧктӧ Кӧӧ јуртта 1946 јылда чаган айдыҥ 2-чи кӱнинде чыккан. Адазы — кӧбӧк, энези — сагал: айдаткан јайзаҥдардыҥ балдары. Караҥ Кӧӧ, Кайру, Улаган јурттарда, Горно-Алтайскта школдордо ӱренип, 1962 јылда Москвада кӧлӱкле јӱрер јолдор јазаары аайынча институтка (эмди Техгосуниверситет) 16 јаштуда кирген, јолдордыҥ ла транспорт јазалдарыныҥ инженер-строители, проектировщик-ӱлекерчизи. 1972 јылда тӧс госкурсты (оноҥ — институт) божодып, патентовед (Изобретательство и патентоведение) деп специальность алган.

Ӱредӱзин божодып, ыраак Тӱндӱкте Коми Республика јаар иштеп барган. Бу тергееде ол газ ӧткӱрер иштерде, стройкаларда инженер болуп иштеген.
«Оныҥ бастыра специальностьторы 10-ноҥ ажыра — картограф, геодезист-маркшейдер, инженер-экономист… Ол јаан кӱрлер, ӧргӧӧлӧр, вокзалдар, јолдор, аэропорттор, причалдар, нефтегазовый трубопроводтор ло ӧскӧ дӧ тудум-јазалдар ӱлекерлеген, олорды тударында турушкан» — деп, бичиичи Байрам Кудирмеков 2006 јылда Караҥ Кошев керегинде бичиген.

Караҥ Дмитриевичке «СССР-дыҥ изобретатели» деп ат адалган, ол телекейлик кемдӱ кӧп изобретениелердиҥ ле јаҥы техникалык јазалдардыҥ авторы. Оныҥ сананып тапканы бийик баалалып, 1987 јылда ого ВДНХ-ныҥ Алтын медали берилген.

Караҥ Кошев онго јуук бичиктиҥ авторы, балдарга сӱреен јакшы, јараш ӱлгерлер чӱмдеген. Оныҥ чӱмдемелдери ӧмӧлик он јуунтыга кирген, журналдарда-альманахтарда улай ла јарлалган, оныҥ алтай ла орус газеттерде тӱӱки, архитектура, филология, критика, литературоведение, кудай јаҥы, јаҥжыгулар, јебрен математика ла о.ӧ. керегинде јаан ла јилбилӱ бичимелдери чыккан.

К. Кошев «Слово о полку Игореве» деген јебрен орус туујыны алтай тилге «Игорьдыҥ черӱзи керегинде сӧс» деп адап кӧчӱрген. Кӧчӱрмени ээчий оныҥ тӱӱкилик айалгалар керегинде «Русь ла Сӧс» деп бичимел-эссези јарлалган.

«…Караҥ Кошевтиҥ чӱмдемел телекейине баштапкы алтамдары 1960-чы јылдардыҥ башталганына келижет. 1966 јылда алтай поэттердиҥ балдарга учурлалган ӱлгерлериниҥ «Кӱничек» деп јуунтызы кепке базылып чыккан. Јуунтыга оныҥ аташ ӱлгери кирген. 1967 јылда поэттиҥ «Айгӱнет» деп таҥынаҥ јуунтызы чыккан. Јуунтыга оныҥ беш ӱлгери ле «Кардагы кӧстӧр» деп јаан эмес повести кирген. Бу ла јылда чыккан «Баштапкы алтам» деген ӧмӧлик јуунтыга Б. Бедюровтыҥ,
Б. Суркашевтиҥ ле К. Кошевтиҥ ӱлгерлери кирген.

Оныҥ кийниндеги јылдарда бичиичиниҥ поэзиядаҥ ла прозадаҥ турган база алты бичиги чыккан» — деп, филология билимдердиҥ кандидады Маргарита Дединаныҥ К. Кошевтиҥ јаҥы чыккан бичигинде «Алтайы — оныҥ јаҥары» деп адалган бичимелинде темдектейт.

Билимчи М. Дедина бичимелинде бичиичиниҥ јайаандык ижиниҥ учурын башка-башка ууламјыларла элбеде, толо кӧргӱзет. Оныҥ темдектегениле, Караҥ Кошевтиҥ кӧп ӱлгерлери кӱӱге салынган ла ол јирмеге јуук кожоҥныҥ јолду авторы. Онойдо ок ол алтай драматургияныҥ ичкери ӧзӱмине јаан камаанын јетирген. Алтай ла орус тилдерле чӱмдеген пьесаларыныҥ тоозында «Санат» драма, «Чагана» водевиль, «Лесная сказка» деген кокыр пьеса, «Баспак керегинде туујы — Сказание о зернотерке» (мультфильм-ге эки бӧлӱктеҥ турган сценарий) ле о.ӧ. Драматургияда «И взойдет твоя заря» деп адалып, орус тилле чӱмделген тӱӱкилик драмазы бӱгӱнги кӱнге јетире учурын јылыйтпаган.

Караҥ Кошевтиҥ јайаандык ижинде публицистика, кӧчӱрме ижи тыҥытту. Темдектезе, Шота Руставелиниҥ «Вепхисткаосани» («Ирбис терезин јабынган кезер») 1975-1987 јылдарда кӧчӱрилген. А. С. Пушкинниҥ јаан эмес трагедиялары «Керик кезер» («Скупой рыцарь»), «Таш айылчы» («Каменный гость»), «Моцарт ла Сальери» («Моцарт и Сальери») 1998-1999 јылдарда кӧчӱрилген. Николай Ижендейдиҥ туујызы — «Туулаарга бербеген баланыҥ ӱни» («Голос ребенка, которому не дали родиться»). Омар Хайямныҥ «Рубайатарын» алтай тилге кӧчӱрген, И. В. Шодоевтиҥ «Кызалаҥду јылдар» деп романын 1970 јылда орустап кӧчӱрген («Трудные годы»). А. О. Адаровтыҥ «Кӱльтегин» деп трагедиязын 1999 јылда «Письмо из каганата» деп адап, орус тилге кӧчӱрип јазаган. Алтай тилле «Каганаттаҥ ийген самара» 2000 јылда «Эл Алтай» журналда чыккан.

Ол анайда ок ӧскӧ дӧ кӧп бичиичилердиҥ чӱмдемелдерин кӧчӱрген: Эдуардас Межелайтистиҥ ӱлгерлери, С. Есенинниҥ ле Н. Рубцовтыҥ кожоҥдоры, орус кожоҥдор ло романстар, Виктор Ащеуловтыҥ, Александр Блоктыҥ ла ӧскӧлӧриниҥ де ӱлгерлери» — деп, бичиичи Б. Кудирмеков бойыныҥ ӧйинде бичиген эди.

Бичиичи Караҥ Кошевтиҥ «Алтайым — мениҥ јаҥарым» деген јаҥы чыккан бичигине тӧрт повесть кирген: «Кардагы кӧстӧр» (1966), «Туулар ээзиниҥ кӧли» (1968), «Алагӱн ӧткӱре» (1981), «Аш ортозыла ӧткӧн јол» (1970, 1980). Автор бойыныҥ бу чӱмдемелдеринде чыккан-ӧскӧн лӧ ӧзӧккӧ кару јериниҥ салымында ӱйе улузыныҥ учуры, кижи кӱӱндӱ јӱрери, ак ла ару кӱӱн-санаалу, каруулу ла турумкай, керсӱ болоры керегинде шӱӱлтелериле ӱлежет. Повестьтердиҥ тӧс геройлоры колхозчы, койчы-малчы, ӧлӧҥчи, аҥчы, тискинчи, тракторист улус. Кажы ла кижиниҥ, јаан да, јаш та болзын, јӱрген јӱрӱми, иштеген ижи, ырызы, сӱӱжи эбире јӱрген улуска тузалу, керектӱ. Олордыҥ ару кӱӱни, Алтайын, јерин, ар-бӱткенин, јерлештерин баалаганы ӧзӱп јаткан ӱйениҥ јолына ырыс-кежик болуп бурыларына бичиичи бӱткен ле иженген…

Бичиктиҥ экинчи бажалыгына куучындар кирет, темдектезе, «Кожоҥныҥ туулганы», «Кара чечектер бар», «Кууныҥ учканы», «Армакчылу алабуга» ла о.ӧ. Ӱчинчи бажалыгында — ӱлгерлер, тӧртинчизинде бичимелдер јарлалды. Оныҥ кийнинде билимчи Маргарита Дединаныҥ «Алтайы — оныҥ јаҥары» деп адалган бичимели.
Караҥ Кошевтиҥ «Карчага» деп ойыныныҥ учуры (Алтай ойын аайынча) керегинде, «Кӧп толкулар бирӱзи…» (Јебрен алтай бичик-билик керегинде), «Кӱнайлаткыш» (Јилбиркек ле сонуркак кычыраачыга) деген бичимелдери сӱреен јилбилӱ.

«Озогы улус астрономияны сӱрекей јакшы билген деп бодойдым. Ол билгирлерди кемдер јетирген? Эмди де кезик билимчилер кижиликтиҥ јажы 2 миллион јыл эмес, 10 миллионго јуук деп бодогылайт. «Мааны аҥныҥ балдары» деп кайкамчылу алтай чӧрчӧк бар: оны П. Кучияк ла А. Гарф бичип алган ла ол 1948 јылда чыккан «Сартакпай» деп јуунтыда арткан…» Бичиичи бу чӧрчӧктиҥ учуры јанынаҥ кӧп сананган, шӱӱген. Бу чӧрчӧк кӱнайлаткыш, бистиҥ чолмондык (планетная система) керегинде эмтир деген шӱӱлтеге келген болуптыр. Онойып, мында планеталардыҥ (чолмондордыҥ) аттары аҥдар ажыра кӧргӱзилген ле 7 аҥ – 7 планета (Айла кожо) деп бичийт. Мында ла бу чӧрчӧк аайынча «Шиҥжӱ билимдик» (гипотеза) јарлалат.

Учкары автор: «Бир бодозом, «Мааны аҥныҥ балдары» ол чӧрчӧк эмес — кеп куучын, легенда! Билимдик ачылталар кӧп алтай чӧрчӧктӧрдӧ салылган. Кезигин ачарга-табарга келишкени — јаҥыс ла мениҥ мӧрим эмес: ӧйистиҥ келгени бу туру. Кезик јажыттарын, качан бирде алтай калык ӧҥжип чыкса, уулдары, кыстары тӱҥей ле тапкылап алар» — деп, Караҥ Кошев бичийт.

Јаҥы бичик Новосибирскте кепке базылган, тоозы јӱк ле 400. Айдарда, бичикти аларга, кычырарга эмеш меҥдегедий…

Клара Пиянтинова