Алтайдын Чолмоны

«Ӧткӱре баалу квартираларлу туралар биске не керек…»

Россия Федерацияныҥ нерелӱ юристи, 2006-2010 јылдарда алтай албатыныҥ Эл Башчызы болгон Владимир Константинович Амургушев «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ редакциязына келип, бойыныҥ шӱӱлтелериле ӱлежип турганы јакшынак јаҥжыгу болуп келди. Ӧткӧн јылдыҥ јаҥар айыныҥ учкаары ол биске такып келип, келген амадузы керегинде мынайда куучындады:
— Редакцияга келип, база бир канча шӱӱлтемди айдар деп санандым. Баштапкы сурак бистиҥ республиканыҥ јолдоры јанынаҥ. Ол Манјӱрекке јетире јаҥы јол тударга темдектеп турган деерде, оны сананып шӱӱп кӧрзӧ, бу бир јанынаҥ јакшы керек, параллельный јол болор. Чуйдыҥ јолы эмеш те болзо когызаар.

Экинчи јанынаҥ ол јолло колбой бир шӱӱлте айдайын деп. Ол јол Суску јурттаҥ ары болор. Айдарда, ол јолдоҥ Кызыл-Ӧзӧккӧ јетире јол салып ийген болзо, јакшы болор эди. Картадаҥ кӧрзӧм, ого јетире ӱч-тӧрт лӧ километр. Јолды Кызыл-Ӧзӧктӧҥ «Страшной лог» деген јер ажыра салар керек. Ол тушта Алтын-Кӧлдӧӧн барып турган туристтер каланыҥ ичиле ӧтпӧй, Кызыл-Ӧзӧктӧҥ Чуйдыҥ јолына чыга берип турар эди. 1980-чи јылдарда облисполком ол ло Кызыл-Ӧзӧктӧҥ Карагуж ажыра јол салар деген баштанула ороонныҥ башкарузына чыккан болгон. Ол сурак чечилерге јеткелекте, ороон јайрадылып калган. Ол јол тудулган соҥында, база јакшы боло берер эди. Горно-Алтайсктыҥ јолдоры да одус процентке јайымдалар эди. Калганчы ӧйдӧ калабыстыҥ ичиндеги јолдордо пробкалар коркышту, кӧлӱктер туй туруп калат. Башкару да, каланыҥ да јаҥдары ол суракка ајару этпейт.

Экинчи сурак — ол бистиҥ республикадагы казынтылар керегинде. Ӱкектиҥ Каан балазыла колбой јондык тал-табыш кӧдӱрген кийнинеҥ, тергеебисте казынтылар эдери токтоп калган деп айдарга јараар. Мен сананзам, бу эмеш јастыра керек. Казынтыларды орныктырып, улалтар керек. Јаҥыс бу ишти јербойыныҥ јаҥдары шиҥжӱде тудар учурлу. Бастыра тапкан, јууган немени республикада артыргызар керек.

Нениҥ учун онойдо сананып тургам дезе, республиканыҥ ады казынтыларла элбеде јарлу. Мен Эрмитажта болуп, ондогы Алтайга учурлалган бӧлӱкти кӧрдим. Ӧскӧ тергееге учурлалган башка бӧлӱк ондо база јок. Јарлу советский археолог Сергей Руденконыҥ башкарганыла 1940-чи јылдарда Базырыктыҥ корумдарында ӧткӧн казынтылар тушта табылган эдимдер Эрмитажта тургузылган ла Алтайдыҥ ады бастыра телекейге чыккан. Ӱкектиҥ Каан балазы база бастыра телекейге јарлалды.

Ол академик Алексей Окладниковтыҥ тапкан ла шиҥдеген Јебрен кижиниҥ турлузын кӧрӱгер. Ол база чек башка куу-чын. Ондо табылган казынтылар Горно-Алтайсктыҥ кебеделинде јуралган да болзо, је ол объектке ајару керектӱ кеминде эдилбей јат. Ол керегинде јетирӱлерди ороон кемине чыгарар керек. Бу ла кӱскиде ондо болдым. Јӱдек те, уйатту да. Качан ол «бистиҥ јер мындый» деп тӧшкӧ јудуруктанып, туристтерге кӧргӱзетен јер болор учурлу.

Куладыныҥ, Боочыныҥ, Туйактуныҥ корумдарын кӧрӧр. Башадардыҥ корумдарынаҥ табылган узуны эки метр кире кижиниҥ сӧӧги Эрмитажта јадат. Ондо ло бу корумдардыҥ бирӱзинде табылган агаштаҥ эдилген куштыҥ сӱри база бар.

Мен бодозом, казынтыларды, олорло колбулу јаан шиҥжӱ иштерди ойто орныктырар керек. Туй тебинеле, байланып турус дежип, телекейдеҥ бӧктӧнӧлӧ отурзаас, јакшы ла неме болорын билбей турум. Археологтор иштензин, айса болзо, база кандый бир табынтылар табылар. Јаҥыс ла бу ишти шиҥжӱде тудар керек.

База бир сурак — ол республикабыс јараш ар-бӱткениле јарлу болуп келерде, мында туралар тудар иштер кӧптӧй бергени. «Кырлардыҥ калазы» ла оноҥ до ӧскӧ ӱлекерлер аайынча јаҥы туралар тудулат. Је бааларды кӧрзӧ, бистиҥ јокту-јойу улуска ол туралардаҥ квартира садып алар арга јок. Мен интернеттеҥ ӧнӧтийин ле байа туралардыҥ бааларын кӧрдим. Ол ло Новосибирскте, Новороссийскте квартиралардыҥ баалары бистийинеҥ чик јок јабыс. Јербойыныҥ јаҥдары рес-публикабыста туралар тударга келген фирмаларга тура тударына јӧп-јараду берердеҥ озо, квартиралардыҥ баалары кандый болор деп сурап угар учурлу деп сананадым. Ӧткӱре баалу квартираларлу туралар биске не керек. Олорды јӱк ле тууразынаҥ келген бай улус садып алар. Квартиралардыҥ баалары нениҥ учун ӧткӱре баалу, оны јабызадар арга бар ба деген бу сурагым республикан јаҥдарга, кӧп квартиралу туралар тудуп турган строительный компаниялардыҥ јаандарына менеҥ баштану болзын. Ого пресса ажыра каруу јандырзын деп сурайдым.

Бистиҥ республика Россия, телекей ичинде бойыныҥ ар-бӱткениниҥ јаражыла, мында јаткан улустыҥ кӱндӱзегиле, ару суузыла, јакшы јолдорыла, чымыл-томонок јогыла јарлу болуп, ал-камык туристтер келип турганыла колбой, бастыра не-неме коркушту бааланып турганыла мындагы јаткан јон не бурулу? Ол ло самолеттордыҥ баазын кӧрӧли. Москвага јетире, ойто оноҥ бери учуп келериниҥ баазы баштаҥ ашкан. Айдарда, мындагы јаткан улуска квартиралардыҥ баазын 30-40 процентке јабызадар деп суракты не тургуспас?! Ипотечный эп-сӱмеле айса јер бергениле колбой бо, кайра јандырбастаҥ субсидиялар ба? Авиабилеттиҥ баазын бистиҥ улуска јарым баазыла сатсын.
Эмчилерле колбулу база бир сурак. Бистиҥ эмчилер, ишјалы јабыс деп, туку ӧскӧ тергеелерге иштеп барат. Алдында јылдарда эмчилерге, ӱредӱчилерге јадар квартиралар беретен. Ол практиканы не шиҥдеп кӧрбӧс. Туура јерлердӧӧн иштеп барып турган специалисттеристиҥ кӧп лӧ сабазы мында јадар јери јок, ишјалы јабыс болгонынаҥ улам барат.

Эмди республикабыска башка тергее-лердеҥ вахтовый эп-сӱмеле эмчилер јилбиркедип, олорго јаан акчалар тӧлӧп турган эмтир. Мен бу айалганы база шиҥдеп кӧрдим. Ол ло акчаны мынаҥ озо иштеген эмчилерге тӧлӧгӧн болзо, олор мынаҥ не барар эди. Оноҥ биске келип турган эмчилердиҥ билгирлери бийик кеминде болзо, јакшы болор эди. Је билгири ас та эмчилер келип турган эмтир. Оныла колбой карыкчалду да учуралдар болуп туру.

Врачтарга эмди талондор алып кирер ээжи тургузып салды. Барза, талондор јок дежер. Је ол ло врачтар тӱштиҥ экинчи јарымында таҥынаҥ поликлиникаларда иштегилейт. Сананзам, мында да шӱӱшкедий сурактар бар. Јербойыныҥ улузы унчукпай базып јӱрет. Депутаттарыстаҥ табыш та јок.

База бир сурак Ойноор (игорный) зоналарла колбулу. Олор биске не керек? Ал камык жуликтер келер, јӱзӱн-јӱӱр балыр јӱрӱм болор деп, кӧп саба улус айдыжат. Мен сананзам, ол тӧгӱн куучын.

Игорный зона — республикан бюджетке билдирлӱ акча экелетен јер. Ол ло бистиҥ коштойыста Кадын суу кечире игорный зона иштеп ле јат. Бойыныҥ ӧйинде оны Алтай Республиканыҥ ла Алтайский крайдыҥ ортозында тудар дешкен эди. Је нениҥ де учун Александр Бердников оны одоштой тергееге берип ийген. Эмди ол Кадын суу кечире јерлер јаранып ӧзӱп јат. Акча-манады Алтайский крайга барат.

Мен сананзам, оноҥ јаман не де болбос. Игорный зонаны тударына удура болуп турган улус бойыныҥ бу шӱӱлтезин тӧзӧлгӧлӧзин. Гольф ойноор јалаҥдар тудар деген сурак кӧдӱрилип турала, база токтоп калды ошкош. Бу ойынды акчалу бай улус ойнойт. Ондый јалаҥдар бисте болгон кийнинде, бюджетке база ӱзеери јаан акчалар келер эди.

Мынаҥ озо туштажубыста тергеебистеги туробъекттердиҥ регистрациязын ӧткӱрер керек деген шӱӱлтемди айткан эдим. Эмди кӧрӧр, туризмле колбулу ууламјыда иштеп турган бир муҥнаҥ кӧп турбаза регистрация ӧткӧн. Ол туробъекттердеҥ бюджетке канча миллион акчалар келди.

Игорный зоналарда ачу аш болор дежет. Бу ла каланыҥ ичиндеги «Красное-Белое» деген магазиндерди кӧрӧр. Јӱк ле калабыс-та он беш кирези бар, Маймада кайда да бешке јуук. Ондо аракы не аайлу садылат. «Кызыл-Ак» деген јаркынду реклама кӧскӧ улай ла илинип, бойына кычырат. Јараш этире кееркедилген шилдерде аракылар. Јаҥдар ондый кӧп магазиндер ачарга јӧпти не берип турган? Аймактардыҥ тӧс јурттарында јаан магазиндер экидеҥ, ӱчтеҥ турат. Мынаҥ улам јербойыныҥ улузыныҥ магазиндери јабылган.

Јасак аайынча ачу аш садып турган магазиндер школдордоҥ ӱч јӱс метр јуугында турбас учурлу. Эмди бу ла республикан гимназияныҥ одожында магазинди кӧрӧр. Јол ло кечире. Балдар јӱзӱн-башка энергетиктерди оноҥ алып ичет. Ол эмезе, бистиҥ оморкодубыс болгон 7-чи таҥмалу школдыҥ автобустар токтодузынаҥ баратан јолыла база ла «Кызыл-Ак» јаркындалып турат.

Бу учуралда мындый сурактар кӧдӱрер кӱӱним бар. Олорго јаҥдар каруу берген болзо, јакшы болор эди.

Адакыда айдарга турганым. Мен бойым ишмекчи јолымды «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттеҥ баштагам. Беш јыл корреспондент болуп иштегем. Ол тушта газеттиҥ тиражы беш муҥды ажатан. Бӱгӱнги чыгып турган газет сӱрекей јилбилӱ. Оныҥ кажы ла номерин лаптап кычырадым. Бичимелдер кандый ла ууламјылу: јарлу улус керегинде, тӱӱкилик, чӱм-јаҥдарыс керегинде бичимелдер бар. Јаҥыс байа бир кыдырмак сурактарды база кӧдӱрер керек.

Адакыда мен алтай улуска, јербойыныҥ алтай јурт јеезелериниҥ јаандарына, башкараачыларына баштанадым: кӧӧркийлер, алтай газедисти јӧмӧп, бичидектер. Мен бойыма ла тӧрӧгӧндӧриме бичидедим. Газеттиҥ тиражын кӧптӧдӧр керек.

Газеттиҥ ӧмӧлигин, кычыраачыларын Јаҥы јылла уткуйдым!

Кӧскӧ илинип, кижини санандырып турган кӧдӱргедий ӧскӧ дӧ сурактар бар. Је олор керегинде база бир келип, «Алтайдыҥ Чолмонына» айылдап кирип чыккан тушта…

Кырчын ЯШЕВ бичип алган