Алтайдын Чолмоны

Чӱмдӱ ле байлык тилди корыыры

Орус тил башка-башка албатылардыҥ бой-бойыла куучындажар текши тили болуп тура, Россияда јадып турган калыктардыҥ тилдериниҥ ӧзӱмине ле олорды байыдарына камаанын јетирет.
Је орус тилге ӧскӧ ороондордыҥ тилдеринеҥ сӧстӧр кирип, оны «киртидер» деген каршулу айалга тӧзӧлип турганы иле сезилип јат.

Англицизмдер тилге аайы-бажы јок кирген кийнинде, оныҥ аҥылузы јылыйып калар. Ӧскӧ тилдеҥ кирген сӧстӧр бир јанынаҥ тилди байыдып турганында алаҥзу јок. Је качан англицизмдер тӧзӧлгӧзи јогынаҥ орус сӧстӧрди солып турза, тилдиҥ культуразын кызалаҥду айалгага экелери јарт кӧрӱнет.

Ӧскӧ ороондордыҥ сӧстӧриниҥ орус сӧзликке киргениниҥ шылтагы – ол английский тилдиҥ калыктар бой-бойлоры ортодо куучындажар тили деп јарлалып, тузаланылары эрчимделгени. Англицизмдер анчада ла билимниҥ ӧзӱмиле, јаҥы технологиялар табылганыла бизнесте ле элбек јетирӱлер эдер эп-аргаларда элбеген. Ондый да болзо, орус тилди ару ла чокум болзын деп, ӧскӧ ороондордыҥ тилдеринеҥ кирген сӧстӧрди тузаланарын астадар керек. Ол сӧстӧргӧ тӱҥей орус сӧстӧр бар болзо, оны тузалангадый ине.
Бу курч сурактыҥ аайына чыгарга билгирлер берер иштер ӧткӱрер, орустап бичип турган бичиичилерди ле журналисттерди јӧмӧӧр керек. Школдордо ло вузтарда орус тилди ле литератураны ӱредериниҥ эп-аргалары база јаан учурлу. Шак ла мынайда келер ӱйелерге ару ла байлык орус тилди артыргызарыс.

Бу суракла колбой президент Владимир Путин ӧткӧн јылдыҥ јайында орус тилди корыыры керегинде јарлык чыгарган. Бу документ-чаазынныҥ чыдулары 2026 јылдыҥ кандык айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала быжулалар. Јарлыкта айдылганыла, јарларды ла магазин-кафелердиҥ аттарын ӧскӧ ороондордыҥ тилиле бичиирин токтодор керек.

Мыны кычырып, кижи канайып сӱӱнбес. Туулу Алтайда туризм элбегениле колбой турбазалар, коночылыктар тудулып ачылат. Олордыҥ аттарын кычырзаҥ, кӧп сабазы английский тилле бичилген. Јолой баратсаҥ, бойыҥды ӧскӧ ороондо деп бодоорыҥ.

Бӱгӱнги кӱнде орус литератураныҥ ӱредӱчизине балдарга чӱмдӱ сӧстиҥ учурын јартаарга кӱчке келижет. Тилде англицизмдерди кӧп сабазында јашӧскӱрим тузаланат. Олор «чиллить» (амыраар) ле «рофлить» (шоодор) эдерге сӱӱйдилер.

Алтай тилиле куучындабай турган балдарыстыҥ мынаҥ ары «орустап» та куучындаганын оҥдобой каларыс. Оныҥ учун чӱмдӱ литератураны кычырарын темиктирер керек.

Јиилек ТАХАНОВА