Алтайдын Чолмоны

Сары-Сэп Канзачаков: јол баштаачыларысты эзедип

06.02.2026

«Тургуза ӧйдӧ Ойрот автоном областька 37 волость кийдирилген, 1917-20 јылдардыҥ тооалыжыла эл-јоныныҥ тоозы – 90,825 кижи. Олордоҥ орус эл-јон – 26,597 кижи, алтайлар – 64, 228 кижи.

Область алты аймакка бӧлӱлген. Баштапкызы – Усть-Канский, ого 17,128 эл-јонду 9 волость кирип јат, олордоҥ 6,218 орус ла 10,910 алтай улус. Экинчизи – Горно-Онгудайский, ого 16,007 эл-јонду 7 волость кирип јат, олордоҥ 5,127 орустар ла 10,880 алтайлар. Ӱчинчизи – Улалинский, ого 16,238 эл-јонду 6 волость кирип јат, олордоҥ 6,347 орустар ла 9,891 алтайлар. Тӧртинчизи – Алтан-Кольский, ого 14,355 эл-јонду 6 волость кирип јат, олордоҥ 8,514 орустар ла 5,841 алтайлар. Бежинчизи – Кош-Агачский, ого 2097 эл-јонду 5 волость кирип јат, олордоҥ 391 орустар ла 11,706 алтайлар. Алтынчызы – Таежно-Кузнецкий, ого 15,000 эл-јонду 4 волость кирип јат.

Адалган автоном областьтыҥ ӱстиги јаҥы отурган тӧс јер Улалинское јурт болоры темдектелген.
Сары-Сеп Канзычаков
«Сибирские огни», 1922 јыл

* * *

«Ойрот албатыныҥ автоном облазы керегинде» ВЦИК-тиҥ (Текшироссиялык Тӧс бӱдӱреечи комитеттиҥ) 1922 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 1-кы кӱнинде чыккан Декрединиҥ ӱлекерин ол ӧйдӧ облревкомныҥ јааныныҥ ордынчызы болгон Леонид Алексеевич Сары-Сэп Канзачаков белетегенин кӧп улус билбес болор.

«Л. А. Сары-Сэп Канзачаков ХХ чактыҥ алтай интеллигенциязыныҥ јаркынду улузыныҥ бирӱзи болгон. 1922 јылда алтай албаты автономия алганында оныҥ бӱдӱрген ижи айдары јок јаан да болзо, Канзачаковтыҥ бойыныҥ салым-јӱрӱми јарталбай артканча» – деп, тӱӱки билимдердиҥ кандидады Григорий Самаев бичиген.

Алтайлардыҥ автономиялу болорында Г. И. Чорос-Гуркинниҥ ле Л. А. Сары-Сэп Канзачаковтыҥ учурын теҥ тургузып, «бистиҥ улу бу јондык ишчилеристиҥ тӧзӧгӧн автономиязы Россия тергеезинде «республика» статуска јетире ӧзӱп чыкканын, оны корып алары келер ӱйелерге эҥ јаан учурлу керек» болгонын юридический билимдердиҥ докторы Даниил Табаев темдектеп туратан.

Быјыл Леонид Алексеевич Канзачаковтыҥ чыкканынаҥ ала 135 јылдыгы толуп јат. Ол не кижи болгон, чыккан-ӧскӧн јери кайда, ӧбӧкӧзинде «Сары-Сэп» деген кожулта кайдаҥ табылган? Ойрот автоном область тӧзӧлӧринде оныҥ эткен ижин билимчилер нениҥ учун ондый јаан баалап јат? Бу да, ӧскӧ дӧ сурактардыҥ аайына чыгып кӧрӧктӧр.

Бу ӧйгӧ јетире Л. А. Канзачаковтыҥ јӱрӱми керегинде эҥ толо јетирӱлерди билимчи Григорий Петрович Самаев јууп јарлаганын айдар керек. Оныҥ бичигениле, Л. А. Канзачаков 1891 јылдыҥ кандык айыныҥ 27-чи кӱнинде (кезик јетирӱлерле, 14-чи кӱнинде) Кан-Оозы аймактыҥ Чаргы-Оозы јуртында чыккан. Адазы, Алексей Канзачаков, 1886 јылда Бийсктеги катехизаторский училищени божоткон ло ӱредӱчи ле абыс болгон кижи. Энези Мария Анфиловна айыл-јуртын башкарган. Леонидтеҥ башка биледе Капитолина, Анафиа ла Калерия деген кыс балдар болгон.

1920-зинчи јылдардыҥ јетирӱлеринде ле архив-кӧмзӧлӧрдиҥ документтеринде Леонид Алексеевичтиҥ ӧбӧкӧзи Конзочаков, Канзычаков, Канзачаков, Сары-Сэп Канзачаков ло ӧскӧ дӧ эдип бичилет. Григорий Петровичтиҥ шӱӱлтезиле, ол «Канзачак» деген телеут сӧстӧҥ бӱткен ле чынынча Канзачаков болор учурлу.
Ӧбӧкӧзинде «Сары-Сэп» деген кожулта 1921 јылдаҥ ала бичилип башталган эмтир. Ол ӧйдиҥ ончо бичик документтеринде Л. А. Канзачаковтыҥ угы «алтай» деп темдектелип јат ла јӱк 1937 јылда тӱрмелеткен шылу документтерде «алтай-телеут» деп бичилгени учурайт.

Ӧткӧн чактыҥ 20-30 јылдарында алтай интеллигенция ӧбӧкӧзине сӧӧгин кожуп бичиир јаҥырту башталган болгон. Темдектезе, Чорос-Гуркин, Чагат-Строев, Тибер-Петров ло о. ӧ. Шорлордо ло хакастарда «себи» деген сӧӧк лӧ шорлордо «сары себи» сӧӧк барын Г. П. Самаев темдектейт. 1917 јылда Л. А. Канзачаков Алтай Туулык Думада шорлордыҥ ла телеуттардыҥ јилбӱлери аайынча бӧлӱкти башкарганын ајаруга алза, ол телеут (байат) канду кижи болгодый.

1903 јылда Леонид Канзачаков Томсктогы духовный семинарияга кирип, бир јыл ӱренеле, ӱредӱзин таштап јат. Оноҥ 1904 јылдыҥ кӱзинде Бийскте миссионерлердиҥ катехизаторский училищезине ӱренерге кирип, ондо база бир ле јыл ӱренет. Оныҥ кийнинде Кан-Оозында Мокин деген којойымда «батрак» болуп иштегени, Катанду јуртта Саватий Чеканцев деген којойымныҥ сарју-сыр эткен заводына сӱт јууганы уулчактыҥ курсагын азыранып јӱргенин керелейт.

Је ӱренер кӱӱни јаан болгон болор, не дезе, миссионерлердиҥ Челухоево јуртындагы станында псаломщик болуп иштеп тура, ол «Самообразование» ле «Гимназия на дому» деп журналдарла таҥынаҥ бойы ӱренип, 18 јаштуда Томск-то ӱредӱчилер белетеер семинарияныҥ ченелте экзамендерин экстерн эп-аргала јеҥӱлӱ табыштырып, Кан-Оозы јуртта миссионерлердиҥ школында ӱредӱчи болуп иштеп баштайт.

1915 јылда Леонид Канзачаковты черӱге алып јат. Ол ХI армияныҥ Сибирьдеги V стрелковый корпузыныҥ пулеметно-вьючный командазыныҥ фельдфебели болгон деп айдылат.

Черӱдеҥ Л. А. Канзачаков 1917 јылдыҥ ӱлӱрген айында јанып, Г. И. Гуркинле таныжып јат. Бу ӧйдӧҥ ала олордыҥ јӱрӱмин – кожо до иштеген, башка да јӱрген ӧйлӧрдӧ, бу јарыкта јӱрген калганчы кӱндерине јетире – бир амаду, бир санаа-салым бириктирип апарган.

* * *

Леонид Канзачаков черӱдеҥ јанарда, 26 јашту јиит кижи, Григорий Иванович Гуркин 47 јашту эр болгон.

1903 јылда Канзачаков Томсктогы духовный семинарияга А. В. Анохинниҥ јӧмӧлтӧзиле ӱренерге кирген деген јетирӱлер чын болзо, Гуркин ле Канзачаков 1917 јылдаҥ да озо таныш болордоҥ маат јок. Не дезе, ол черӱдеҥ јанып келген 1917 јылда ол Алтай Туулык Думада инструктор болуп иштеп баштайт. Оноҥ кӱчӱрген айда бу Думаныҥ Кузнецкий бӧлӱгиниҥ јаанына тудулып јат. 1919 јылга, Чорос-Гуркин гран ары јаар ырбап барар ӧйгӧ јетире, Тӱштӱк Сибирьдиҥ ӧс калыктары кирген республиканы, оныҥ кийнинде автоном областьты тӧзӧӧри аайынча олордыҥ тартыжузы ла ижи бир коолло барган.

Л. А. Канзачаков «1921 јылдаҥ ала Алтай губернияныҥ бӱдӱреечи комитединде национальностьтордыҥ керектери аайынча бӧлӱктиҥ јааныныҥ ордынчызы ла јааны болуп иштеген. Автоном областьты тӧзӧӧри аайынча таҥынаҥ бойы айдары јок јаан ишти бӱдӱрген. Мыны Сибкрайисполкомго, РКП(б)-ныҥ Сибкрайбюрозына, ВЦИК-тиҥ Тӧргизине, Ук-калыктардыҥ керектери аайынча Албаты Комиссариатка, РКП(б)-ныҥ Оргбюрозына ла керек дезе И. В. Сталинге «Алтай республиканы», кийнинде «Алтай инородецтердиҥ алтай облазын» тӧзӧӧри, ӧс калыктыҥ граждан јууда турушкан улузына амнистия эдери керегинде бичиген суру-бичиктери керелейт.

«Россия Федерацияныҥ Государстволык архивинде мен алтай калыктыҥ автономиязыныҥ сурактары аайынча тӧс, крайдыҥ ла губернияныҥ советский ле партийный јаҥдарына бичиген 15 бичимелди тапкам. Леонид Алексеевичтиҥ бичиген сурулары толо, быжу ла јарт болгонын темдектеер кӱӱним бар. Бого ӱзеери, ол бойы адалган сурактарды кӧрӧринде туружып, јетирӱлер эдетен. Л. А. Канзачаковтыҥ бу ижин аҥылап шиҥдеер некелте бар» – деп, Д. И. Табаев бичиген.

Тӱштӱк Сибирьде алтайлардыҥ автономиязы, амадулары ла олордыҥ бӱткени керегинде јӱзӱн-башка јетирӱлер бӱгӱн интернетте кӧп. Олордыҥ ончозына бӱдер арга јок – ол ӧйдӧ бир айдылган сӧсти эмезе бир кижиниҥ шӱӱлтезин алып, бу ончо алтай улустыҥ кӱӱни болгон деп айткан кӧрӱмге јаантайын туштайдыс.

1921 јылдыҥ куран айында Национальностьтордыҥ керектери аайынча комиссариаттыҥ Сибирьдиҥ ревкомындагы элчилигиниҥ баштаганыла, Тӱштӱк Сибирьдиҥ тӱрктерине РСФСР-дыҥ ичинде бойы башкарынып јадар арга берери керегинде јуун ӧткӧн. Ондо Сары-Сэп Канзачаков ло В. И. Анучин куучын айткандар. Бу јуунда айдылган ӱлекерле, автономияга Горно-Алтайский уезд ле Бийский, Кузнецкий ле Минусинский уездтердиҥ кезик волостьторы, чокумдаза, алтайлар, хакастар ла шорлор јаткан јерлер кирген.

Је Сибирьдиҥ коммунисттери адалган ӱлекерди кезем јаратпаган. Канзачаковтыҥ ӱлекеринде автономияныҥ јери 195,7 муҥ кв. км, эл-јоны 208,7 муҥ кижи, олордоҥ 135,6 муҥы ӧс калыктардыҥ улузы болор деп айдыларда, Сиббюро – 320-420 кв. км јер ле 1 млн 169 муҥ эл-јон, олордоҥ јӱк 8,2% ӧс калыктыҥ улузы деп угускан.

Бу аайлашпастардыҥ аайына чыгар камыс тӧзӧлгӧн лӧ Сибревкомныҥ тӱп-шӱӱлтелери чынга келишпей турганы јарталган. Блааш-тартышту бу јарташты мен бичибей јадым. Камыс Сибревкомныҥ ла Сиббюроныҥ шӱӱлтелериле јӧпсинбей, алтай калыктыҥ чыгартулу улузыныҥ (Л. А. Канзачаковтыҥ) шӱӱлтезин јӧмӧгӧнин угускан.

Оныҥ кийнинде база кӧп лӧ керектер болгон. Леонид Алексеевич Сары-Сэп Канзачаков јаҥы тӧзӧлгӧн областьтыҥ рев(олюциялык) комитединиҥ јааныныҥ ордынчызына тудулып јат.

Је ВЦИК-тиҥ декрет-јасагыла «ойрот калыкка» деп тӧзӧлгӧн автономия алтай калыкка эмес, јерге берилгени удабай јартала берген. 1922 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 22-чи кӱнинде чыккан «Известия ЦИК» газетте ВЦИК-тиҥ Ойротиядаҥ турчызы, облревкомныҥ турчызы болгон П. Чагат-Строевтиҥ областьтыҥ, аймактардыҥ ла јурттардыҥ јаҥдарында јербойыныҥ ӧс улузы аргазы јок ас болгоны керегинде статьязы чыгып јат. Сары-Сэп адалган бичимелди јӧмӧгӧни учун партиядаҥ ла ижинеҥ чыгартып, Сростинский районныҥ Березовский јуртына ӱредӱчи болуп иштеп барат.

* * *

Леонид Алексеевич Сары-Сэп Канзачаковтыҥ фотојуругы эмдиги јондык кӧмзӧлӧрдӧ јок. Оны бурулаган шылу документтерде ол, алаҥзу јоктоҥ, болор керек. Је эмди оны јӱк кӧнӱ тӧрӧӧндӧри кӧрӱп-таныыр, алар аргалу. Бодогондо, Алтай Республиканыҥ окылу јаҥдары бу сурактыҥ аайына чыгар чыдулу. Анчада ла быјылгы, алтай калыктыҥ Россияныҥ эл тергеезине бойыныҥ кӱӱниле киргениниҥ 270 јылдыгы, Алтай Республиканыҥ тӧзӧлгӧниниҥ 35 јылдыгы темдектелген ӧйдӧ.

Леонид Алексеевич Сары-Сэп Канзачаковты 1937 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 14-чи кӱнинде адып салгандар. Оныла кожо бу кӱнде ӧлтӱрткен улустыҥ тоозында И. С. Толток, Г. Г. Гуркин (Чорос-Гуркинниҥ уулы), Б. С. Софронов болгон. А. С. Алагызов ло Л. П. Таушканов — 10 јылга, И. В. Пьянков 8 јылга ла К. А. Казагачев 5 јылга айдуга барар эдип јаргылаткандар.

Оноҥ озо, ӱлӱрген айдыҥ 11-чи кӱнинде, Г. И. Чорос-Гуркинди, Н. Ф. Меджит-Ивановты, И. С. Алагызовты, С. С. Сафроновты, П. С. Хабаровты ла М. А. Борисов-Кочубеевти адып ӧлтӱргендер.

Бу улус актуга бурулатканын кийниндеги јылдарда ӧткӧн јаргылар јартап, олордыҥ ак-чек адын јандырган.

Светлана Кыдыева