Алтайдын Чолмоны

Аксагалдардыҥ шӱӱжӱзинде — јонныҥ ӧҥзӱре сурактары

13.02.2026

Государстволык ла муниципал иштиҥ ветерандарыныҥ совединиҥ – Алтайдыҥ аксагалдарыныҥ кӱреезиниҥ кочкор айдыҥ 5-чи кӱнинде ӧткӧн јууны бӱгӱнги јондыктыҥ алдында турган эҥ ӧҥзӱре сурактарга учурлалган. Олор – јажы јаанаган улуска ла эне-адазыныҥ кичеемели јок арткан ла ӧскӱс балдарга јетирген јӧмӧлтӧ-болуштыҥ айалгазы.

Адалган кӱрееге республикабыстыҥ башкарузында ла парламентинде, ӧскӧ дӧ государстволык тӧзӧмӧлдӧринде иштейле амыралтага чыккан улус кирип јат. Јуунды јондык бу биригӱниҥ башкараачызы Владимир Иванович Петров башкарып ӧткӱрген. Кӱреениҥ ижинде АР-дыҥ иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министри Алексей Санаров ло Эл Курултайдыҥ су-кадыкты корыыры ла јонјӱрӱмдик корулаш аайынча комитединиҥ јааны Алена Казанцева турушкан.

Ветерандарды айлында јеткилдегени

Карыыр јажы једип, арга-чыдалы чыккан улуска айлында ла аҥылу учреждениелерде јӧмӧлтӧ-болуш јетиргени, ӧскӱс ле эне-адазыныҥ кичеемели јок арткан балдарды јадар јерле јеткилдегени, билезинде уур-кӱч айалгага кирген эпшилерге ле балдарга болуш јетирер аргалар ла ӧскӧ дӧ сурактар јуунда кӧрӱлген.

Јонјӱрӱмдик учреждениелердиҥ ишчилери бойын бойы кичееп јадар аргазы чыккан ветерандарды айлында јеткилдеериниҥ ээжилери, бу иштиҥ чыҥдыйы, каргандар кандый јеткилдеш учун акча тӧлӧӧри керегинде сурактарды министрге кӱреениҥ турчызы Мария Павловна Гайдабрус берген.

А. И. Санаровтыҥ јартаганыла, јонјӱрӱмдик ишчилер бойын толо кеминде јеткилдеп болбос ветерандардыҥ айлында неделеде 5 катап болуп, 1,5 саат ӧйгӧ јеткилдеш эдер учурлу. Мыныла коштой, узак ӧйгӧ јеткилдеш эдериниҥ системазы тергееде јуукта иштеп баштаган, ол аайынча ветеранга болуш эткен кижи (сиделка) неделениҥ алты кӱнине кере тӱжине карыган кижини кичееп кӧрӧр учурлу.

Эки бӱдӱм бу јеткилдештиҥ кӧп нургуны казнаныҥ чодыла эдилет. Ветеран социшчиге магазин барганы, сӱреени чыгара таштаганы, ич кийимин солыганы ла бир канча ӧскӧ дӧ болуш учун акчаны бойы тӧлӧп јат. Оныҥ кеми бир айда 1,5 муҥ салковойдоҥ 4-5 муҥга једер аргалу.

Социшчилер ветерандардыҥ айлында ас болуп турганы ла јеткилдештиҥ чыҥдыйы јанынаҥ комудалдарга министр быјыл бу ишти шиҥжӱде тудары, социшчи ветеранныҥ айлында канча катап болгоны, качан келгени ле барганы, бӱдӱрген ижиниҥ чыҥдыйы неделе сайын шиҥделер деп айткан.

«Турбай јада берген кижини кичееп кӧрӧри — јеҥил эмес иш, оны јуук, тӧрӧӧн кижи артык бӱдӱрер. Оныҥ учун јажыла иштеер аргалу болгондорды медколледжте ӱредип, «специалист по уходу» деп ишке алып, ишјал тӧлӧп јадыс» – деп, министр айткан.

Узак ӧйгӧ јеткилдеш эдер эп-арганы эҥ озо Горно-Алтайскта тузаланып баштагандар, тургуза ӧйдӧ калада 99 мындый специалист иштеп јат. Анайда ок Маймада, Чойдо, Турачакта, Оҥдойдо ло Шабалинде кичеемелдиҥ бу эп-аргазы иштеп баштаган деп, јуунда айдылган. 2028 јылга јетире оны текши республикада тузаланары темдектелет.
Ветеранды кичеер специалистти табарга эмезе оны тартарга кӧлӱк керек болзо, ӧскӧ дӧ сурактарла соцјӧмӧлтӧниҥ башкартузына баштанар керек. Оныҥ сурузы, соготон телефондор АР-дыҥ иш ле јонјӱрӱмдик ӧзӱм аайынча республикан министерствозыныҥ ла башкартуныҥ окылу сайтында бар.

Эрчимдӱ узак јаш јажаары керегинде

Республикада каргандардыҥ Горно-Алтайскта, Улаган аймактыҥ Акташ, Оҥдой аймактыҥ Каракол ло Кан-Оозы аймактыҥ Кан-Оозы јурттарындагы интернат-тураларда кичееп кӧрӧр јуук улузы јок јаҥыскан арткан ла бала-барказы «табыштырып» ийген јаан јашту улус јадат.

2024 јылда каргандардыҥ Кан-Оозындагы туразы Россия Федерация ичинде јеткилдеш аайынча эҥ артык ДПИ деп адалганы јуунда айдылган.

Республиканыҥ ДПИ-лери аш-курсакты бойы азар јерлӱ, мааланыҥ ажын ӧскӱрип, айылдыҥ тындуларын тудуп јат. Калаш та быжырып, артыкташканын садуга чыгарып, кӧктӧнип турган јерлер бар. ДПИ-лер улус тартар кӧлӱкле, керектӱ ӧскӧ дӧ техникала јеткилделген. Соок ӧйдӧ јаткан туразын одырып болбос карган улусты интернатта јылулар келгенче удурумга база јаттыргызып турган эмтир.

Горно-Алтайсктагы ла Акташтагы ДПИ-лерде тургуза ӧйдӧ кажызында ла 120 кижидеҥ, Караколдо ло Кан-Оозында 60 кижидеҥ јадып јат. Мынаҥ ажыра улус алар аргазы јок, очередьте база 30 кире кижи туруп јат деп, А. И. Санаров куучындаган. Чой аймактыҥ Паспаул јуртында «Биле» эл ӱлекер аайынча 150 кижи јадар јаҥы интернат-тура тудары темдектелгенин министр айткан. Тургуза ӧйдӧ ого керектӱ ӱлекер-документтер белетелет ле 2027 јылда тудум иштерди баштап, 2029 јылда бу тураны тузаланарына табыштырарга турган болуптыр.

Мыныла колбой јаан јашту улуска коногына чыҥдый јеткилдештӱ, кичеемелдӱ, јарамыкту амыраар айалгаларлу эмдиги ӧйдиҥ некелтелериле тудулган туралар база керектӱзин экономика билимдердиҥ докторы Сергей Леонидович Ленкин ле Александр Николаевич Алчубаев кӧдӱрген. Государствоныҥ ла аргачылыктыҥ, ол тоо-до таҥынаҥ улустыҥ акчазыла тудулган мындый туралар гран ары јанында туку качаннаҥ бери иштеп јат деп, олор айткан.

Куучын эрчимдӱ јӱрӱм јӱрӱп, узак јаш јажаары керегинде ӧдӱп јат. 2025 јылдыҥ јетирӱлериле, Алтай Республикада јуртаган улустыҥ 22% (47 муҥ кижи) амыралтага чыккан пенсионер улус. Телекейде де, Россияда да, республикада да эл-јон «карыганы» – текши айалга.

Јаан јаштулардыҥ айдылган туразын республикада јарлалган «Туулар ӧзӧгинде кала» ӱлекердиҥ јерине коштой тударга јараар шӱӱлте база айдылган. Аксагалдардыҥ кӱреезиниҥ турчыларыныҥ ајарганыла, јарлалган бу калада чокум кандый тудумдар болоры, ондо јуртаган улус нени иштеери керегинде јарт эрмек эмдиге јок.

Кичеемел јок арткан балдар

Кӱч ӧйдӧ балага, кижиге болуш јетирер тӧс јерди ачар некелте барын јуунда Виктор Александрович Облогин айткан. Бу керегинде куучын Јажы эр кемине јетпеген балдардыҥ керектери аайынча камыстыҥ (КДН) јуукта Горно-Алтайскта ӧткӧн јуунында ӧткӧн эмтир. «Эне-адазы аракыдай берзе, балдар кандый да ајару јок арткан эмезе эзирик эр кижи јуртында јууланза, эпшиниҥ балазыла кирер-барар јери јок болгон учуралдар ас эмес. Мындый айалгада јеткер-тӱбек болдыртпаска, Кризисный тӧс јер болужар эди» – деп ол ајарган.

Алексей Санаровтыҥ јетиргениле, Кризисный тӧс јерди ачар сурак, чын, курч туруп јат, оны ачар јерди бедиреп, министерство бир канча тудумдарды кӧргӧн. Кандый бир конор турада бу тӧс јерди ачарга јарабас болгоны јарт.

Горно-Алтайскта «Очаг» тӧс јердиҥ (Жуковтыҥ адыла адалган школдыҥ интернадындагы) беш кат туразында јазалду јаан иштер Сбердиҥ болужыла ӧдӱп јат деп, ол куучындаган. Мында ӱренип јаткан 240 баладаҥ шиҥжӱлӱ иштердиҥ кийнинде 150 бала арткан. «Тура јазалган кийнинде, оныҥ јарымын Кризисный тӧс јерге берерге турубыс. Ондо санитар бӧлӱк, карантин ӧдӧр јер болор. Баланыҥ јаткан айалгазын кӧрӱп, оноҥ ары кайда јадары аайынча шӱӱлте мында ок чыгарылар. Биледе согуш-уруштаҥ качкан энелер бу ок тӧс јерде удурумга коруланар аргалу болор» – деп, А. И. Санаров куучындаган.

Министрдиҥ айтканыла, мындый тӧс јерлер кажы ла муниципал тӧзӧлмӧдӧ болор учурлу. Тургуза ӧйдӧ Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Катанду јуртында јонјӱрӱмдик учреждениениҥ јайымдалган туразын јазайла, оныҥ бир бӧлӱгин Кризисный тӧс јерди ачарга берер шӱӱлте бар.

Ӧскӱстерге – јадар јер

Бу республикада јаантайын шӱӱжилген эҥ ӧҥзӱре сурактардыҥ бирӱзи.

Тургуза ӧйдӧ республикада ӧскӱс ле эне-адазыныҥ кичеемели јок арткан 1432 бала јадар јер алар тап-эриктӱ. Быјылдаҥ ала 18 јажы кирер балдарды кожо тоолозо, очередьте тургандардыҥ тоозы 1780 кижиге једер.

«Јаргыныҥ јӧби аайынча 342 баланы бис калада јадар јерле јеткилдеер учурлу – деп, Алексей Санаров јуунда јетирген. – Јиит улуска јадар јерди эмес, оны садып алар сертификатты берери аайынча бис јаргыга баштанганыс. Мындый чыдулар министерствого ӧткӧн 2025 јылдыҥ чаган айында берилген.

Ӧткӧн јылда јадар јер садып алары аайынча 78 контракт-јӧптӧжӱ кӧрӱлген. Олордоҥ јӱк 20-зи јеҥип чыккан. Аларга турган тураларды камааны јок шиҥжӱ-экспертиза шиҥдеп, јӱк тӧрт тудумды садып аларын јараткан. Мынайда јети айга ӧткӱрген иштиҥ турултазы садып алган 4 лӧ тура болуп калган».

Оныҥ учун јадар јердиҥ ордына оны садып алар сертификат берер јӧп јарадылган. Бӱгӱн бир сертификаттыҥ баазы — 5 млн 450 муҥ салковой.

Бу акчага бистиҥ тергееде јадар јер садып аларга сӱрекей кӱч. Је адалган сертификатла Россияныҥ кандый ла тергеезинде јадар јер садып аларга јараар. Онойдо, республикада сертификат алган алты кижи јадар јерди Кемероводо, Алтайский крайда, Новосибирский областьта, Санкт-Петербургта ла Краснодарда ла јӱк бир кижи бистиҥ республикада садып алган эмтир.

Сертификаттыҥ база бир јакшызы неде дезе, садып алган квартиразын эмезе туразын кижи ол ло тарыйын ээленер аргалу. Мынаҥ озо ӧскӱстер јадар јерди ӱч јылга удурумга ээленерге алып, бойыныҥ јӧӧжӧзи эмес болгон учун оны кичеебей, јадар арга јок эдип ӱрей тузаланганы учун ремонтко акча чыгарган учуралдар јаҥыс катап эмес болгон.

«Ӧткӧн 2025 јылда бисте ӧскӱстерге јадар јер садып аларга 580 млн салковой чыгарылган – бу акча сертификатла 136 кижиге јадар јер алар арга берилген. Бу улустыҥ ончозына јуугы – СВО-ныҥ јаргыныҥ јӧбиле јадар јер алар тап-эриктӱ турчылары.

Быјыл ӧскӱстерге јадар тура садып аларга 120 млн салковойдоҥ ажыра акча федерал бюджетте ле 240 млн салковойдоҥ ажыразы тергеелик бюджетте темдектелген. Јуукта республиканыҥ башчызы А. А. Турчак ӧткӱрген јуунда ӱзеери база 270 млн салковой берилери керегинде айдылган. Мынайда, ӧскӱстерге јадар јер аларга быјыл 780 млн салковой акча чыгарылып јат, бу 130 квартира эмезе тура садып аларга једер» –деп, министр јуунда куучындаган.

Горно-Алтайскта Жуковтыҥ адыла адалган школдо ӱренген 200-теҥ ажыра баладаҥ јӱк ле 8 бала эне-адазы јок ӧскӱстер болгоны керегинде министрдиҥ айтканыла колбой, эне-адазыныҥ кичеемели јок арткан, «јонјӱрӱмдик ӧскӱстер» деп адаган балдар керегинде куучын јуунда база ӧткӧн. Калганчы јети јылга мындый балдардыҥ тоозы астап турганын, олордыҥ эҥ кӧбизи Майма аймактаҥ болгонын А. И. Санаров айткан.

Јуунда анайда ок Горно-Алтайсктагы поликлиниканыҥ ижи, пенсияларга тергеелик кожулталар, јонјӱрӱмдик јеткилдештиҥ бӧлӱгинде иштеген улустыҥ ишјалы ла оноҥ до ӧскӧ сурактар кӧдӱрилген.

ЈОНДЫКТЫҤ ӦЗӰМИ КАРЫГАН УЛУСКА ЛА БАЛДАРГА КӰӰНИ КАНДЫЙ БОЛГОНЫЛА КЕМЈИЛИП ЈАТ.

Светлана КЫДЫЕВА