Алтайдын Чолмоны

Культураныҥ тӧс тепсеҥи керек

Jакшылар ба, кӱндӱлӱ кычыраачылар! Бӱгӱн слерле бойымныҥ санаа-шӱӱлтемле ӱлежер, шӱӱжер кӱӱним бар.

Азыйдаҥ ла бери алтай элдиҥ ортозында алтай культураныҥ тӧс jери керек деп куучындар, санаа-шӱӱлтелер ӧдӧтӧн. Горно-Алтайск калада ондый тӧс јер тудар керек деп, jерлер де бедиреген, сураган да улус бар. Је чынынча, каланыҥ ичи тапчы, бош jерлер јок. Эмдиге ле jетире ол санаа-шӱӱлтелер јӱрӱмде бӱтпеген. Темдек эдип ӧскӧ ороондорды, национальный субъекттерди алактар. Олордо кажызында ла бойыныҥ эл байрамдарын, маргаандарын ӧткӱретен тӧс тепсеҥдер бар.

Оныҥ учун оны тууразында, ар-бӱткенниҥ ортозында, кажы бир аймактыҥ jеринде тӧзӧгӧн, туткан болзо, јакшы болор эди. Эмезе кажы бир аймакта Эл-Ойын ӧдӱп турган jерди алып, ого республиканыҥ ончо jаан байрамдары ӧдӧтӧн тӧс jер деп бийик статус берип иштедер, jарандырар керек. Ол тепсеҥде ат jарыжар jер, ойын-концерт ӧдӧтӧн сценалар, кӧрӧӧчилер отурар трибуналар, спорттыҥ маргаандары ӧдӧр јабынтылу јерлер, спортчылар, айылчылар, эл-jон jадатан туралар, музей-айылдар, садуныҥ jерлери, jартын айтса, ончо ло инфраструктура болор учурлу. Ондо республикада jадып турган ӧскӧ дӧ укту албатылар туружар аргалу. Олор база бойыныҥ культуразын кӧргӱзип, эдим-тудумдарын тургузар. Сӱӱген Эл-Ойын байрам кезик ӧйдӧ аймактар да сайын ӧткӱрилип турган, онызы кем јок. Байла, улуска бир jер кӱӱнине тийип калат. Кажы ла аймакта байрамдар ӧткӱрер бойыныҥ jерлери база бар. Ол jакшы.

Бу jердиҥ материальный базазын сӱреен бийик кеминде эдер керек. Азыйда чылап палаткаларлу эмес, а чынык, jакшы тураларлу jер болзын. Айылчылар да келзе, кондырар jерлер јок ине. Эмдиги ӧйдӧ ондый болбос учурлу. Байрамныҥ учуры, кеми jылдаҥ jылга тыҥыыр, ӧзӧр учурлу. Jаҥы ӧйдиҥ некелтезиле бир jерде турарга jарабас.

Jе мындый ӱлекерди бӱдӱрерге кӧп акча-манат керек. Оныҥ учун культураныҥ тӧс jерин чыныктай тӧзӧӧргӧ Эл-Ойынныҥ программазына кирер керек. Оны акча-манатла јеткилдеерин jылдыҥ сайын кӧптӧдип турар. Оноҥ до башка государственный программаларга, бюджетке, гранттарга кирер, туружар керек. Бу тепсеҥди Эл-Ойын ӧткӱретен тӧс тепсеҥ деп адап та саларга jараар. Jылдаҥ jылга ӧдӱп турган байрамдардыҥ, фестивальдардыҥ, маргаандардыҥ тоозы кӧптӧп jат. Онойдо ок бу ла тепсеҥде кайчылардыҥ курултайын ӧткӱретен тӧс јер база болор. Бу ла jерге кайчылардыҥ айылдары база тудулар. Келер ӧйдӧ кӱӱнзеген улусты кайга ӱредер школ до тудуп ачарга jараар.

Кайчылардыҥ курултайларын кӧрӱп, мындый санаа-шӱӱлтеге келдим. Кайчылардыҥ курултайын кышкыда эмес, культураныҥ тапчы, тӧрт толукту тураларында эмес, jайгыда ар-бӱткенниҥ јайым, телкем ортозында эмезе јаан алтай айылдардыҥ ичинде ӧткӱрер керек. Эл-Ойынныҥ jери ого эҥ ле jарамыкту болор эди. Jайгыда ого туристтер де келер, музейлер иштеер, саду ӧдӧр, ус улус бойыныҥ эдимдерин садар, тудулган тураларда школдыҥ балдары да амыраар эди. Культураныҥ кӧп-кӧп керек-јарактар ӧткӱрилер тӧс јери, тепсеҥи болор эди. Ол кажы ла jай иштейтен јер болор учурлу. Кийнинде ӧзӱм алынза, кышкыда да иштейтен ууламјылар болордоҥ айабас.

Нениҥ учун бу jерди Эл-Ойынга колбоор керек? Эл-Ойын ӧткӱрерге бюджеттеҥ акча-манат чыгарылып јат. Кажы ла катап куру jалаҥдарда суу, электроот ӧткӱрилип jат, айылдар тудулат. Байрам ӧткӧн соҥында, ончо инфраструктура, тудулган айылдар ээн туруп, ташталып, тонолып, бузулып ӱрелет. Акча-манат калас јерге барат. Канча jылдардыҥ туркунына Эл-Ойындар ӧткӧн, канча миллион акча чыгарылган. Jе бӱгӱнги кӱнге jетире бисте республикан кеминде јаан байрамдар ӧткӱрер тӧс jер jок. Jакшы тураларлу, сценаларлу, тротуарларлу, спорт площадкаларлу jер керек. Акчаны канчазын бодоп ло ӱреер. Бир јакшы jер тӧзӧзӧ, артык болор эмес пе? Оны jылдаҥ jылга jарандырып ӧскӱрзе, артык болор эди.

Бу ишти баштаза, Эл-Ойынды таҥынаҥ, бойыныҥ алдынаҥ иштеер автономный учреждение эдип тӧзӧӧр керек. Ол бойыныҥ алдында акча-манат база иштеер учурлу: сувенирлер садар, маргаандар ӧткӱрер, туристтерле иштеер ле оноҥ до ӧскӧ кӧп ууламјыларла. Jаан байрамдар ӧтсӧ, акча-манатты культура, государство чыгарар. Ончо јуулган акча-манат бу јерди ару-чек тударга, јарандырарга тузаланылар, байрам ӧзӱм алынар.

Эл-Ойынныҥ jеринде школдыҥ балдары лагерь эдип амыраза, база тузалу болор эди. Бӱгӱнги кӱнде балдар амыраар јакшы лагерьлер јок, барында јерлер jедишпей јат. Оныҥ учун бу тӧс jер тӧзӧлзӧ, jазалза, кӧп сурактардыҥ аайына чыгатан арга болор.

Байла, культураныҥ тӧс jерин тӧзӧӧрин баштаар ӧй келген болор бо? Бистиҥ культураны, јадын-јӱрӱмди оноҥ бийик кемине чыгарар керек.
Оныҥ учун бу суракка jаан ајару эткен болзо, jакшы болор эди. Айса болзо, бу суракты кем-кем кӧдӱрип, мынаҥ ары апарар деп иженедим.

Александр ТАРБАНАЕВ