Алтайдын Чолмоны

Айылдыҥ ижин канай бӱдӱрер?

«Бир канча ӧй кайра меге «2-чи класстыҥ ӱренчигине алтай тилле берген айылдыҥ ижин кӧрӱп берзегер» — деп сурак болордо, мен ол ишти бӱдӱрип болбогон эдим. Бӱгӱнги кӱнде айылдыҥ ижин балдардыҥ энелери бӱдӱрип турганы јажыт эмес. Байла, оныҥ да учун мени сураганы ол болор.

Јакылтада шуултту табыштарлу сӧстӧрди табып салар керек болгон. Оныҥ аайын оҥдобой, ӱредӱчи улустаҥ сурап угуп, каруузын јӱк арайдаҥ тапкан эдим.

Мен бойым каладагы ӱредӱчилер белетеер институттыҥ алтай бӧлӱгин божоткон кижи болорым. Канча јылдарга «Алтайдыҥ Чолмоны» эл газеттиҥ корреспонденти болуп иштегем, одустаҥ ажыра бичик кепке базып чыгаргам, ол тоодо бир канчузын алтай тилле. Бойым филология билимдердиҥ кандидады. Экинчи класстыҥ ижин бӱдӱрип болбогоныма сӱрекей уйатту болгон.

База бир айылдыҥ ижин бӱдӱрип болбой, азыйгы 7-8 класстардыҥ «Алтай тил» деп бичигин таап алдым. Је чыгарган јылын кӧргӧндӧ, бичик эскирип калган эмтир. Айдарда, баштапкы класстыҥ алтай тилиниҥ бичигин кайдаҥ алар деп сурак тура берди. Айса болзо, кемде де бар, ӱлежигер, садып аларым. Экинчи класска чыдабазымда, баштапкы класстаҥ ала баштаарга јадым».

Василий Петрович Ойношевтиҥ ВК-да чыгара айдыныжы кӧп ада-энелерге таныш болгон эди. Анчада ла балдары школдо ӱренип тургандарга. Бӱгӱнги кӱнде балдарды тӧрӧл тилине ӱредери аайынча сурак кӧп улуска амыр бербейт. Балдар бойыныҥ тилиле јайым куучындажып јӱрзин деп, оны јеҥил эп-аргаларла ӱредери, јилбиркедери — кажы ла ӱредӱчиниҥ билим, јайаандык ижи деп айтса, байла, јастыра болбос.

Бир јанынаҥ, тил ӧзӱм алынып, кубулып та јат. Кӧп јаҥы сӧстӧр, терминдер кийдирилет. Олорды тузаланарга, оҥдоорго кӧп бичиктер, «Алтайдыҥ Чолмоны» газетти кычырар керек. Анайда ок азыйгы, ундулып јаткан сӧстӧр база тыныш алынат. Олорло таныжып, кажыбыс ла ачылта эдедис.

Мында ок аймактар, јурттар сайын эрмек-куучындар база башка-башка болуп турганын ајаруга алар керек. Ӧрӧги аймактарда азыйгы сӧстӧр кӧп туштап, тургуза ӧйгӧ јетире тузаланылат. Је олор јӱк ле оос-куучында артып калган.

Бӱгӱнги кӱнде тӧрӧл тилле айылда куучындажары, айылдыҥ ижин бӱдӱрери канайда ӧдӱп турганы керегинде шӱӱлтелериле кычыраачылар ӱлежер деп иженедис.

Чечек ТОЛТОКОВА